Topluluk Nasıl Kurulur? Ürünün Etrafında Canlı Kalan Bir Topluluk
Haziran 1857'de Londra'daki Philological Society, mevcut sözlüklerde hiç yer almayan ya da kötü tanımlanmış kelimeleri bulmak için bir komite kurdu. Aynı yılın kasımında Richard Chenevix Trench, dönemin sözlüklerinde yedi ayrı eksik saydığı bir inceleme sundu. 7 Ocak 1858'de dernek daha büyük bir karar aldı: İngilizcenin bütün kelimelerini kapsayan yepyeni bir sözlük yapılacaktı.
Yöntem, planın kendisinden daha cesurdu. Kitapları sözlükçüler değil, gönüllü okurlar okuyacaktı. Her okur, bir kelimenin geçtiği cümleyi küçük bir kâğıt fişe kopyalayıp gönderecekti.
İlk editör Herbert Coleridge, gelen 100.000 fişi 54 gözlü bir rafa dizdi. Nisan 1861'de ilk deneme sayfaları çıktı; Coleridge aynı ay, 30 yaşında veremden öldü. Yerine geçen Frederick Furnivall 800'den fazla gönüllü topladı. Wikipedia'daki kayda göre Furnivall hevesli ve bilgiliydi ama mizacı bu işe uygun değildi. Gönüllüleri motive tutamadı; okurların çoğu zamanla ilgisini yitirdi, fişlerin bir kısmı kayboldu. Ardılına kalan, yaklaşık iki ton fiş ve malzemeydi.
1879'da Oxford University Press sözlüğü basmayı kabul etti ve editörlüğe Mill Hill okulunda öğretmen olan İskoç James Murray geldi. Murray ilk iş olarak yeni bir çağrı yaptı; kitapçılara ve kütüphanelere dağıtılan gazeteler üzerinden okur aradı. Kısa sürede günde yaklaşık 1.000 fiş gelmeye başladı. Okulun bahçesine yardımcıları ve fişler için oluklu saçtan bir kulübe yaptırdı, adını Scriptorium koydu. 1880'de içindeki 1.029 gözde 2.500.000 fiş vardı. Yıllar sonra Oxford'daki evine o kadar çok mektup geliyordu ki Postane kapısının önüne özel bir posta kutusu koydu.
İlk fasikül 1 Şubat 1884'te çıktı: A'dan Ant'a, 352 sayfa. Oxford English Dictionary 1928'de tamamlandığında 414.825 kelimeyi ve 1.827.306 alıntıyı içeriyordu.
Topluluk ürünün neresinde durur?
Furnivall'ın da Murray'nin de elinde aynı şey vardı: işe yardım etmeye hazır, dağınık bir kalabalık. Birinde kalabalık dağıldı, öbüründe bir sözlüğe dönüştü. Farkı gönüllülerin sayısı değil, onlara ne verildiği yarattı: belli bir iş, gönderecek bir adres ve emeğin nereye gittiğini gösteren bir ürün.
Bugün bir ürün etrafında kurulan topluluk da böyle çalışır. Starter Story'ye 2021'de konuşan Matt Studdert, Mayıs 2018'de Londra'da kurduğu Frontend Mentor'ı anlatıyordu. Platform, kod öğrenenlere profesyonel tasarımlar ve başlangıç dosyaları verip onlara gerçek projeler kodlatıyordu. Studdert, site ile kullanıcıların istedikleri arasındaki boşluğu kapatmak için statik sitenin yanına bir Slack topluluğu açtıklarını söylüyordu. Topluluk, röportaj sırasında birbirine yardım eden 70.000'i aşkın geliştiriciye ulaşmıştı. Studdert'in cümlesi açıktı: Ürüne eklenen her şey hâlâ toplulukta geçen konuşmaların doğrudan sonucuydu. Büyümenin en güçlü kanalı da ağızdan ağıza yayılmaydı.
Topluluk nasıl kurulur?
Sohbet değil, ortak bir iş ver
Murray'nin okurları bir sohbet kulübüne değil, bir işe katılıyordu: oku, cümleyi kopyala, gönder. Frontend Mentor'ın üyeleri de proje bitirip paylaşıyor, takıldıkları yerde birbirlerine yardım ediyordu. Bir kanal açmak topluluk kurmak değildir. İnsanları bir araya getiren, düzenli olarak tekrarlanan ve ürünle bağlantılı bir eylemdir. Önce o eylemi tanımla, kanal sonra gelir.
Kapıyı ve kuralı baştan koy
Furnivall'ın 800 gönüllüsü özensiz seçilmiş ve az yönlendirilmişti. Kalabalık büyüdükçe fişler karıştı, kaybolanlar oldu. Yeni gelen biri ilk gün ne yapacağını, neyi nasıl paylaşacağını ve neyin kabul edilmediğini bilmiyorsa topluluk büyüdükçe dağılır. Kısa bir karşılama, birkaç açık kural ve ilk adım için hazır bir görev, kalabalığı topluluğa çevirir.
Katkının nereye gittiğini göster
Murray'nin döneminde fişler raflarda beklemedi; 1884'ten itibaren fasikül fasikül basılı sayfalara dönüştü ve emek görünür bir ürüne bağlandı. Studdert'in topluluğunda da öneriler ürünün kendisine dönüşüyordu. Üyeler sesinin bir yere ulaştığını görmezse susar. Topluluktan gelen bir fikri hayata geçirdiğinde bunu söyle ve kimin önerdiğini an.
Topluluğu bir role dönüştür
Murray'nin Scriptorium'u yalnız fişler için değil, onları ayıklayan yardımcılar için de yapılmıştı. Studdert de topluluk hızla büyüdüğü için yarı zamanlı bir topluluk sorumlusu almayı planlıyordu. Topluluk kurucunun boş vakitlerinde baktığı bir yan iş olarak kalırsa ilk yoğun dönemde sessizce söner.
Görev ve armağan
İngilizcedeki community, Latince communis kelimesinden gelir. Communis, com- ön eki ile mūnis'ten oluşur ve mūnus ile akrabadır. Mūnus'un anlamları ilginç bir yelpaze çizer: görev, yük, yükümlülük ve armağan. Kökü ise "değiş tokuş etmek" anlamına gelen eski bir kök. Topluluk, kelimenin kendisinde, üyelerin birbirine görev ve armağan taşıdığı bir alışveriştir.
Psikologlar bu alışverişin bir tarafını ölçtü. Michael Norton, Daniel Mochon ve Dan Ariely'nin 2012'de Journal of Consumer Psychology'de yayımlanan çalışmasında katılımcılar IKEA kutusu kurdu, origami katladı, Lego parçası birleştirdi. Kendi elleriyle yaptıklarına, onları yapmamış katılımcıların aynı nesnelere biçtiğinden daha yüksek değer biçtiler. Araştırmacılar buna IKEA etkisi dedi. Bir şart vardı: İş yarım kaldığında ya da yapılan şey bozulduğunda etki kayboluyordu. Emek verdiği şeyi tamamlanmış gören insan ona bağlanır.
Son söz
Samuel Johnson, 1755'te yayımlanan sözlüğünü neredeyse yalnız yazmıştı; tek yardımı, işaretlediği alıntıları kopyalayan yazıcılardı. Sözlüğün önsözünde bunu şöyle anlatıyordu:
"The English Dictionary was written with little assistance of the learned, and without any patronage of the great."
İngilizce sözlük, bilginlerin pek yardımı olmadan ve büyüklerin hiçbir himayesi olmadan yazıldı.
Johnson'ın sözlüğü yedi yılda bitti. Oxford English Dictionary ise gönüllü okurların gönderdiği fişlerle yetmiş yılda tamamlandı ve bugün de güncellenmeye devam ediyor. Senin ürününü kimler yazıyor ve onlara her gün ne iş bırakıyorsun?
Kullanıcı sayısının ürünün değerini nasıl büyüttüğünü merak ediyorsan Ağ Etkisi Nedir? Nasıl Kurulur, Ne Zaman Tersine İşler? yazısına göz atabilirsin.
