# Girişim Mezarlığı: öne çıkan hikâyeler

Bu bölüm kamuya açık kaynaklardan (Wikidata, haber arşivleri, şirket duyuruları) derlenmiştir. Rakamlar kaynaklarda yer aldığı biçimiyle verilir; bilinmeyen alanlar boş bırakılır. Bir kayıtta hata görürsen düzeltme talebi gönderebilirsin.

# 15.ai (2020 – 2026)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/15-ai/
- Sektör: Yapay zekâ
- Ülke: -
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

15.ai, kullanıcıların yazdığı İngilizce metni video oyunları, çizgi diziler ve filmlerdeki kurgusal karakterlerin sesleriyle okutan ücretsiz bir web uygulamasıydı. Takma adı 15 olan geliştirici, teknolojiyi MIT'deki lisans araştırması sırasında birinci sınıf öğrencisiyken geliştirmeye başladı. Site kayıt istemiyor, reklam göstermiyor ve gelir elde etmiyordu. Adı, geliştiricinin bir sesin yalnızca 15 saniyelik kayıtla klonlanabileceği yönündeki ifadesinden geliyordu.

## Neden kapandı?

15.ai hiçbir zaman ticari bir iş modeline dönüşmedi: zirvede aylık 12.000 dolara ulaşan altyapı maliyetini geliştirici önceki girişiminden kazandığı parayla karşıladı ve gelen satın alma tekliflerine rağmen bağımsız kaldı. Ocak 2022'de Voiceverse adlı bir NFT girişiminin 15.ai ile üretilen sesleri izinsiz ve kaynak göstermeden kendi teknolojisiymiş gibi sattığı ortaya çıktı. Servis, yapay zekâ ve telif hakkı çevresindeki hukuki sorunlar nedeniyle Eylül 2022'de çevrimdışı oldu. Geliştirici Mayıs 2025'te devamı olarak 15.dev'i açtı; 28 Mayıs 2026'da ise 15.dev'i süresiz kapatıp sanatçılara yönelik bir fandom pazar yeri olan Artist Alley'i kurmaya odaklanacağını duyurdu.

## Hikâyesi

Konuşma sentezi, 2016'da DeepMind'ın WaveNet çalışmasıyla sinir ağlarına dayalı yeni bir döneme girdi. Ancak 2018'de Google'ın Tacotron 2'si bile doğal bir ses için genellikle onlarca saatlik kayıt gerektiriyordu. Takma adı 15 olan bir geliştirici, MIT'de birinci sınıf öğrencisiyken bu soruna odaklandı: çok az veriyle, duygu tonu taşıyan karakter sesleri üretmek.

15.ai, 2 Mart 2020'de ücretsiz ve kayıt gerektirmeyen bir web uygulaması olarak yayına çıktı. Kullanıcılar yazdıkları metni Portal, Team Fortress 2, Undertale, My Little Pony: Friendship Is Magic ve SpongeBob SquarePants gibi yapımların karakterlerine okutabiliyordu. Site Mayıs 2020'ye kadar 4,2 milyondan fazla ses dosyası sundu. 2021 başında 15.ai ile üretilen skeçler, memler ve hayran içerikleri Twitter, TikTok, Reddit, Twitch ve YouTube'da viral oldu.

Popülerlik bedelsiz değildi. Zirvede AWS altyapısının aylık maliyeti 12.000 dolara ulaştı. Satın alma tekliflerine rağmen site bağımsız kaldı ve geliştiricinin önceki girişiminden kazandığı parayla ayakta tutuldu. 14 Ocak 2022'de, oyuncu Troy Baker'ın ortaklığını duyurduğu blokzincir şirketi Voiceverse'in 15.ai ile üretilen sesleri kaynak göstermeden kendi teknolojisinin ürünü gibi tanıttığı ve NFT olarak sattığı ortaya çıktı. Şirket, pazarlama ekibinin bir demo hazırlarken 15.ai'yi kaynak göstermeden kullandığını kabul etti. Geliştiricinin sert yanıtı sosyal medyada yüz binlerce paylaşım ve beğeni aldı.

Servis Eylül 2022'de yapay zekâ ve telif hakkı çevresindeki hukuki sorunlar nedeniyle çevrimdışı oldu. Ardından kurucuları 15.ai'nin öncü etkisini kabul eden ticari alternatifler ortaya çıktı. Geliştirici 18 Mayıs 2025'te devamı olarak 15.dev'i açtı; 28 Mayıs 2026'da ise 15.dev'i süresiz olarak kapattığını ve sanatçılara yönelik bir fandom pazar yeri olan Artist Alley'i kurmaya odaklanacağını duyurdu.

## Dersler

- Viral olmak iş modeli değildir: milyonlarca kullanım, gelir üretmeyen bir ürünün maliyetini kurucunun cebine yükler.
- Başkalarının karakterlerine ve seslerine dayanan bir ürün kuruyorsan, hukuki zemini büyümeden önce netleştir.
- Topluluğun desteği, teknolojin taklit edildiğinde güçlü bir kalkandır; ama tek başına sürdürülebilirlik sağlamaz.

## Kaynaklar

- [15.ai, Wikipedia (İngilizce)](https://en.wikipedia.org/wiki/15.ai)
- [15.ai, Vikipedi (Türkçe)](https://tr.wikipedia.org/wiki/15.ai)
- [15.ai, Wikidata](https://www.wikidata.org/wiki/Q110960686)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q110960686](https://www.wikidata.org/wiki/Q110960686)

---

# ICRYPEX (2018 – 2026)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/icrypex/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

ICRYPEX, Nisan 2018'de kurulan bir kripto para alım satım platformuydu. Kendi mühendislerinin geliştirdiği altyapı, yeni başlayanlar ve profesyoneller için ayrı arayüzler ve 7/24 destek sunuyordu. Spor kulüpleriyle sponsorluklar ve taraftar tokenları üzerinden hızla görünürlük kazandı.

## Neden kapandı?

Temmuz 2025'te İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, MASAK raporuna dayanan bir soruşturma kapsamında şirketin ve şirket sahibi olarak anılan Gökalp İçer'in mal varlıklarına el koydu. FintekWins'e göre raporda ICRYPEX, suç gelirlerinin aklandığı iddia edilen yapılardan biri olarak anılıyordu. Ağustos 2025'te TMSF kayyum olarak atandı ve kısıtlanan işlemler Eylül 2025'te yeniden açıldı. SPK, 27 Ağustos 2026'da şirketin tasfiyesine karar verdi ve müşteri varlıklarının çekim süreci başlatıldı. Soruşturmadaki iddialarla ilgili kaynaklarda kesinleşmiş bir karara rastlanmadı.

## Hikâyesi

ICRYPEX, Nisan 2018'de kurulan bir kripto para alım satım platformuydu. Webrazzi'de 2020'de yayımlanan bir tanıtım yazısında platform, kendi mühendislerinin geliştirdiği teknolojiyi, yeni başlayanlar ve profesyoneller için iki ayrı arayüzü ve 7/24 müşteri temsilcisi desteğini öne çıkarıyordu. 2021 şirket için hızlı büyüme yılı oldu. Yılın başında Beşiktaş basketbol takımına 42 bitcoin karşılığında sponsor oldu. Nisan'da Hedef Girişim yüzde 10, İdealist Danışmanlık yüzde 20 hisseyle şirkete ortak oldu; egirişim'e göre ICRYPEX o sırada 129 kişiyi istihdam ediyordu ve Avalanche ağını Türkiye'de listeleyen ilk borsaydı. Eylül'de Altay Spor Kulübü ile çıkarılan taraftar tokenının ön satışında 23 milyon TL toplandı.

Kripto sektörü 2024'te SPK'nın lisans rejimine girdiğinde ICRYPEX faaliyetini sürdüren platformlar arasında kaldı ve şirketin unvanı yeni düzenlemeye uygun biçimde değiştirildi. Temmuz 2025'te ise tablo değişti. FintekWins'in aktardığına göre İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, MASAK raporuna dayanan bir soruşturma kapsamında şirketin ve şirket sahibi olarak anılan Gökalp İçer'in mal varlıklarına el koydu; raporda ICRYPEX, suç gelirlerinin aklandığı iddia edilen yapılardan biri olarak anılıyordu. Ağustos 2025'te TMSF kayyum olarak atandı. Bir süre kısıtlanan işlemler, güvenlik incelemelerinin ardından 3 Eylül 2025'te yeniden açıldı.

Bir yıl sonra son geldi. SPK, 27 Ağustos 2026'da şirketin tasfiyesine karar verdi ve ICRYPEX, tasfiye sürecindeki kuruluşlar listesine taşındı. FintekWins, SPK'nın bu değişikliği önceki soruşturmayla resmen ilişkilendirmediğini not etti. 14 Eylül 2026'da başlayan çekim sürecinde müşterilerin kripto varlıklarının Türk lirasına çevrilerek yalnızca kendi adlarına kayıtlı banka hesaplarına aktarılacağı, ödemelerin zamanlamasının ise şirket varlıklarının yeterliliğine bağlı olacağı açıklandı. Soruşturmadaki iddialarla ilgili kaynaklarda kesinleşmiş bir karara rastlanmadı.

ICRYPEX'in hikâyesi, sponsorluklar ve token satışlarıyla hızla görünürlük kazanan bir borsanın, hukuki süreçler ve lisans rejimi karşısında ne kadar çabuk dağılabildiğini gösteriyor.

## Dersler

- Sponsorluk ve token satışıyla gelen görünürlük, kurumsal yönetim ve denetim eksikliğini kapatmaz.
- Kurumsal yönetim ve bağımsız denetim, şirketi ortaklarının hukuki süreçlerinden koruyan en önemli kalkandır.
- Lisanslı bir sektörde itibar kaybı, lisansı kaybetmekten önce gelir.

## Kaynaklar

- [Bitcoin Alım Satımında Devrim; Icrypex!](https://webrazzi.com/2020/05/21/bitcoin-alim-satiminda-devrim-icrypex/)
- [Hedef Girişim ve İdealist Danışmanlık, kripto para platformu Icrypex'in yüzde 30'una ortak oldu](https://egirisim.com/2021/04/30/hedef-girisim-ve-idealist-danismanlik-kripto-para-platformu-icrypexin-yuzde-30una-ortak-oldu/)
- [Altay Spor Kulübü ve ICRYPEX ortaklığında üretilen 23 milyon TL’lik Altay Fan Token tükendi](https://egirisim.com/2021/09/16/altay-spor-kulubu-ve-icrypex-ortakliginda-uretilen-23-milyon-tllik-altay-fan-token-tukendi/)
- [ICRYPEX ve Gökalp İçer’e Mal Varlığı Şoku: Soruşturma Derinleşiyor](https://www.fintekwins.com/crypex-ve-gokalp-icere-mal-varligi-soku-sorusturma-derinlesiyor/)
- [Icrypex Türkiye’de İşlemler Yeniden Açıldı](https://www.fintekwins.com/icrypex-turkiyede-islemler-yeniden-acildi/)
- [SPK Kripto Listesini Güncelledi, Platform Sayısı 43’e İndi](https://www.fintekwins.com/spk-kripto-listesini-guncelledi-platform-sayisi-43e-indi/)
- [ICRYPEX’te Müşteri Varlıklarının Çekim Süreci Başladı](https://www.fintekwins.com/icrypexte-musteri-varliklarinin-cekim-sureci-basladi/)
- [Tasfiye Sürecinde Olanlar Listesi](https://spk.gov.tr/kurumlar/kripto-varlik-hizmet-saglayicilar/tasfiye-surecinde-olanlar-listesi)

---

# IO Interactive Türkiye (2023 – 2026)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/io-interactive-turkiye/
- Sektör: Oyun
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

IO Interactive, Mart 2023'te Kopenhag, Malmö ve Barselona'dan sonra dördüncü stüdyosunu İstanbul Maslak'ta açtı. Stüdyonun Project 007, Project Fantasy ve Hitman üzerinde çalışması, şirketin Orta Doğu ve Asya'daki merkez üssü olması planlanıyordu. Şirket Türkiye'de 150 kişilik bir ekibe ulaşmayı hedeflediğini açıklamıştı.

## Neden kapandı?

IO Interactive, 7 Temmuz 2026'da Project Fantasy üzerindeki dış finansman ortaklığının sona erdiğini ve projenin tüm haklarını geri aldığını duyurdu. Cumhuriyet'in aktardığına göre bu ortaklık Microsoft Xbox tarafıyla yürütülüyordu. Şirket projeyi kendi kaynaklarıyla geliştirmeye devam edeceğini, bu nedenle uzun vadeli geleceği için yeni bir denge bulması gerektiğini açıkladı. Bu dengenin ilk kurbanı İstanbul stüdyosu oldu ve çok sayıda çalışanın işine son verildi. Yüksek bütçeli oyunları dış finansman olmadan sürdürmenin maliyeti, yeni açılan bir stüdyonun olgunlaşmasına zaman tanımadı.

## Hikâyesi

Mart 2023'te IO Interactive, Türkiye oyun sektörü için heyecan verici bir haberle geldi. Hitman serisinin yapımcısı Danimarkalı stüdyo, Kopenhag, Malmö ve Barselona'nın ardından dördüncü stüdyosunu İstanbul Maslak'ta açıyordu. Oyungezer'in aktardığı basın bültenine göre IOI İstanbul, şirketin Orta Doğu ve Asya'daki merkez üssü olacak, Project 007, Project Fantasy ve Hitman üzerinde önemli roller üstlenecekti. Şirket Türkiye'de 150 kişilik bir ekip kurmayı hedefliyordu; o sırada üç lokasyonda toplam 300'e yakın çalışanı vardı.

Stüdyonun başında Kıdemli Yapımcı Sam Doğantimur vardı. IO Interactive CEO'su Hakan B. Abrak, Türkiye ofisinin şirketi hem AAA hem mobil alanda ileri taşıyacağına inandığını söylüyordu. İstanbul, bu hamleyle büyük bütçeli konsol ve PC oyunlarının geliştirildiği bir merkez olma yolunda önemli bir adım atmış görünüyordu.

Üç yıl sonra tablo tersine döndü. 7 Temmuz 2026'da IO Interactive, rol yapma oyunu Project Fantasy için kurduğu dış finansman ortaklığının sona erdiğini açıkladı. Cumhuriyet'e göre bu destek Microsoft Xbox tarafından geliyordu ve şirket oyunun tüm haklarını geri alarak yola bağımsız devam etme kararı verdi. Ancak büyük bütçeli projeleri kendi kaynaklarıyla sürdürmek, şirketin maliyetlerini yeniden dengelemesini gerektirdi.

Şirketin X üzerinden yaptığı açıklamada bu yeni dengenin parçası olarak İstanbul stüdyosunun kapatıldığı belirtildi. LOG'un haberine göre karar çok sayıda çalışanın işine son verilmesi anlamına geliyordu. IO Interactive, işini kaybeden çalışanlara destek olmaya çalışacağını söyledi.

IOI İstanbul'un kısa ömrü, küresel oyun sektöründeki sıkışmanın Türkiye'ye nasıl yansıdığını gösteriyor. Büyük yayıncıların destek çekmesiyle birlikte yeni açılan uydu stüdyolar, ana şirketin ilk kestiği kalem oluyor. Türkiye'de AAA geliştirme yetkinliği kurma hayali ise bir süreliğine ertelenmiş oldu.

## Dersler

- Tek bir projenin dış finansmanına bağlı büyüme planı, o finansman çekildiğinde ilk kesilecek kalemdir.
- Yeni açılan bir ofis, ana şirketin kriz anında gözden çıkarması en kolay birimdir; kendi değerini hızla kanıtlaması gerekir.
- AAA ölçeğinde işe alım yaparken finansmanın kaç yıl garanti olduğunu ekibine açıkça söyle.

## Kaynaklar

- [IO Interactive, 2023'te açtığı İstanbul stüdyosunu kapatıyor](https://www.log.com.tr/io-interactive-2023te-actigi-istanbul-studyosunu-kapatiyor)
- [IO Interactive, İstanbul'daki stüdyosunu kapattığını duyurdu](https://www.cumhuriyet.com.tr/bilim-teknoloji/io-interactive-istanbul-daki-studyosunu-kapattigini-duyurdu-2518886)
- [IO Interactive, İstanbul Stüdyosunu Açtı!](https://oyungezer.com.tr/haber/io-interactive-istanbul-studyosunu-acti/detay)

---

# Quandoo Türkiye (2013 – 2026)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/quandoo-turkiye/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Quandoo, 2012'de Berlin'de kurulan ve 2013 ortasında Türkiye'ye giren bir online restoran rezervasyon platformuydu. Kullanıcılar site ve uygulama üzerinden masa ayırtıyor, restoranlara ise rezervasyon ve kapasite yönetimi için yazılım sunuluyordu. Türkiye'de özellikle İstanbul'daki restoranları listeledi ve 2015'te Foursquare üzerinden rezervasyon imkânı getirdi.

## Neden kapandı?

Quandoo Türkiye'de ilk sarsıntıyı 2016'da yaşadı; Webrazzi, şirketin Türkiye'deki kalan çalışanlarının da işine son verdiğini yazdı, şirket ise pazardan çekilmediğini ve operasyonu Almanya'dan sınırlı bir ekiple sürdüreceğini açıkladı. Webrazzi'ye göre Türkiye ve İtalya'daki en büyük zorluk restoranları ve kullanıcıları online rezervasyona alıştırmaktı. Şirket 24 Mart 2026'da, The Straits Times'ın aktardığına göre stratejik bir portföy değerlendirmesinin ardından aldığı iş kararıyla tüm faaliyetlerini sonlandıracağını duyurdu. Yeni rezervasyonlar için son gün 30 Eylül 2026 olarak belirlendi ve tüketici hizmetlerinin 1 Ekim 2026'da sona ermesi planlandı. Karar Türkiye dahil Quandoo'nun hizmet verdiği tüm ülkeleri kapsıyor.

## Hikâyesi

Quandoo, Türkiye'ye tanıdık bir ekiple geldi. Webrazzi'nin Ocak 2014 haberine göre kurucuları Philipp Magin, Ronny Lange ve Daniel P. Glasner, daha önce Şehir Fırsatı'nın da çatı şirketi olan ve Groupon'a satılan CityDeal'ı kuran isimlerdi. 2012'de Berlin'de kurulan online restoran rezervasyon platformu 2013 ortasında Türkiye'ye girdi; Ocak 2014'te DN Capital ve Holtzbrinck Ventures'tan aldığı 8 milyon dolarlık B serisi yatırımla burada büyümeyi hedefliyordu. Rakiplerinden farkı, restoranlara kasa ve kapasite yönetimiyle entegre bir yazılım sunmasıydı.

Büyüme hızlıydı. 2015'te Japon Recruit Holdings, Quandoo'yu 198,6 milyon euroya satın aldı. Mart 2016'da şirket Türkiye'nin de aralarında olduğu yedi ülkede 13 bin 500 restorana ulaştığını açıkladı; Türkiye ve İtalya'daki restoran sayısı 5 bin 400'dü. Aralık 2015'te yapılan iş birliğiyle Foursquare kullanıcıları da uygulama içinden Quandoo ile masa ayırtabiliyordu. Webrazzi'ye göre bu pazarlardaki en büyük zorluk, restoranları ve kullanıcıları online rezervasyona alıştırmaktı.

Ağustos 2016'da Webrazzi, Quandoo'nun Türkiye'deki kalan çalışanlarının da işine son verdiğini ve pazardan çekildiğini yazdı. Şirket haberi yalanladı: Türkiye operasyonu, Almanya'daki merkezin belirlediği sayıda çalışanla sürecekti. Platform gerçekten de İstanbul'daki restoranları listelemeye devam etti.

Son karar ise on yıl sonra geldi. Quandoo 24 Mart 2026'da faaliyetlerini planlı ve düzenli bir şekilde sonlandıracağını duyurdu. The Straits Times'a göre şirket bunu stratejik bir portföy değerlendirmesinin ardından alınmış bir iş kararı olarak tanımladı. Türkçe sitedeki duyuruya göre yeni rezervasyonlar için son gün 30 Eylül 2026; 1 Ekim itibarıyla tüm tüketici hizmetleri sona eriyor ve site yıl sonuna kadar tamamen kapanıyor.

Quandoo'nun Türkiye macerası, TheFork ve Zomato'nun da zorlandığı online restoran rezervasyonu alanının yabancı oyuncular için ne kadar çetin olduğunu bir kez daha gösterdi.

## Dersler

- Kullanıcı alışkanlığı oluşmamış bir pazarda talebi yaratmanın maliyetini baştan hesapla.
- Uzaktan yönetilen bir pazar, ana şirketin önceliklerinde ilk gözden çıkarılanlardan olur.
- Satın alınan bir girişimin geleceği, yeni sahibin portföy stratejisine bağlıdır.

## Kaynaklar

- [Quandoo Hizmetleri Hakkında Önemli Güncelleme](https://www.quandoo.com.tr/important-update)
- [Restaurant booking platform Quandoo to end services on Sept 30, cease operations by Dec 31](https://www.straitstimes.com/singapore/restaurant-booking-platform-quandoo-to-cease-operations-on-sept-30)
- [Quandoo to shut restaurant booking platform by end of 2026](https://www.verdictfoodservice.com/news/quandoo-to-shut-restaurant-booking-platform-by-end-of-2026/)
- [Online rezervasyon servisi Quandoo aldığı yatırımla Türkiye pazarında büyümek istiyor](https://webrazzi.com/2014/01/13/quandoo-turkiye-pazari-buyumek-istiyor/)
- [Quandoo Türkiye'den çekiliyor [Güncellendi]](https://webrazzi.com/2016/08/02/quandoo-turkiyeden-cekiliyor/)
- [Quandoo, Türkiye dahil 7 ülkede 13 bin 500 restoranla liderliğe oynuyor](https://webrazzi.com/2016/03/04/quandoo-turkiye-dahil-7-ulkede-13-bin-500-restoranla-liderlige-oynuyor/)
- [Recruit Holdings, online rezervasyon servisi Quandoo'yu 198,6 milyon euro'ya satın aldı](https://webrazzi.com/2015/03/05/recruit-holdings-online-rezervasyon-servisi-quandooyu-1986-milyon-euroya-satin-aldi/)

---

# Vepara (? – 2026)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/vepara/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Vepara, sanal POS, para transferi, dijital cüzdan ve ön ödemeli kart hizmetlerini tek platformda toplamayı hedefleyen bir elektronik para ve ödeme kuruluşuydu. Ağustos 2022'de Merkez Bankası'ndan lisans aldı ve 2023'te faaliyete geçti. Hedef kitlesi internetten kartla ödeme alan işletmeler, sosyal medyadan satış yapan fenomenler ve ödeme altyapısı arayan şirketlerdi.

## Neden kapandı?

2025'te ödeme sektöründe yasa dışı bahis ve suç gelirlerini aklama soruşturmaları yoğunlaştı. Merkez Bankası 28 Ekim 2025'te Vepara'nın bazı ödeme hizmetleri ile elektronik para ihracı izinlerini geçici olarak durdurdu. Aralık 2025'te şirkete yönelik suç gelirlerini aklama iddiasıyla yürütülen soruşturmada altı ilde 31 kişi hakkında gözaltı kararı verildi. Şubat 2026'da Resmî Gazete'de yayımlanan kararla Vepara'nın faaliyet izni iptal edildi. Kaynaklarda soruşturmadaki iddialarla ilgili kesinleşmiş bir karara rastlanmadı.

## Hikâyesi

Vepara, sanal POS, para transferi, dijital cüzdan ve ön ödemeli kart hizmetlerini tek platformda toplamayı hedefleyen bir elektronik para ve ödeme kuruluşuydu. Webrazzi'nin Eylül 2022 haberine göre şirketin kurucusu ve ortağı Nedim Vural'dı. Aynı haberde Hedef Holding'in şirketin yüzde 35'ini 18,5 milyon liraya, bağlı şirketi Hedef Girişim'in ise yüzde 25'ini 12 milyon liraya aldığı aktarıldı. Hedef kitle; kartla ödeme alan internet siteleri, sosyal medyadan satış yapan fenomenler ve ödeme altyapısı arayan şirketlerdi.

egirişim'e göre Vepara, Ağustos 2022'de Merkez Bankası'ndan lisans aldı ve 2023'te faaliyete geçti. CEO Volkan Üstün, üye iş yerlerinin işlem hacminden bağımsız olarak rekabetçi komisyonlardan yararlanabileceğini ve ödemelerin ertesi gün hesaplara aktarılacağını söylüyordu. Şirket sonraki iki yılda Android POS ile bir taksi projesi, dijital cüzdan ve kart odaklı çeşitli iş birlikleri duyurdu.

2025'te ödeme sektöründe yasa dışı bahis ve suç gelirlerini aklama soruşturmaları yoğunlaştı. Merkez Bankası 28 Ekim 2025'te Vepara'nın bazı ödeme hizmetleri ile elektronik para ihracı izinlerini geçici olarak durdurdu; Fintech Dünyası'na göre bu kararla izinleri durdurulan elektronik para kuruluşu sayısı dokuza çıktı. 26 Aralık 2025'te Diken, Vepara'ya yönelik suç gelirlerini aklama iddiasıyla yürütülen soruşturmada altı ilde 31 kişi hakkında gözaltı kararı verildiğini aktardı. Şubat 2026'da Resmî Gazete'de yayımlanan kararla Vepara'nın faaliyet izni, üç ödeme kuruluşuyla birlikte iptal edildi. Kaynaklarda soruşturmadaki iddialarla ilgili kesinleşmiş bir karara rastlanmadı.

Vepara'nın hikâyesi, lisans alıp hızla ürün çeşitlendirmeye çalışan bir ödeme girişiminin, sektör genelindeki denetim dalgasının ortasında lisansını kaybetmesini anlatıyor. Ödeme hizmetlerinde hangi müşterilere hizmet verildiği ve para akışının nasıl izlendiği, ürünün hızı ve komisyon avantajı kadar belirleyici oluyor.

## Dersler

- Ödeme işinde hızlı büyüme, müşterini tanıma ve para akışını izleme kapasitenle aynı hızda olmalı.
- Lisans bir kez alınan bir belge değil, her gün yeniden hak edilen bir güvendir.
- Sektörde denetim dalgası başladığında, uyum ekibine yaptığın yatırım şirketinin hayatta kalma sigortasıdır.

## Kaynaklar

- [Vepara, Hedef Holding ve Hedef Girişim'den yatırım aldı](https://webrazzi.com/2022/09/26/vepara-hedef-holding-ve-hedef-girisim-den-yatirim-aldi/)
- [Elektronik para şirketi Vepara, sanal POS çözümünü duyurdu](https://egirisim.com/2023/03/07/elektronik-para-sirketi-vepara-sanal-pos-cozumunu-duyurdu/)
- [Pavo ile Vepara, yeni nesil Android pos ürünü ve inovatif uygulamalarını kullanarak taksi projesini hayata geçirdi](https://egirisim.com/2024/05/23/pavo-ile-vepara-yeni-nesil-android-pos-urunu-ve-inovatif-uygulamalarini-kullanarak-taksi-projesini-hayata-gecirdi/)
- [TCMB'den Sipay, Vepara ve Fzypay'in bazı faaliyetlerine geçici durdurma kararı](https://www.fintechdunyasi.com/tcmbden-sipay-vepara-ve-fzypayin-bazi-faaliyetlerine-gecici-durdurma-karari/22960/)
- [Vepara'ya operasyon: 31 kişi hakkında gözaltı kararı](https://www.diken.com.tr/veparaya-operasyon-31-kisi-hakkinda-gozalti-karari/)
- [Dört ödeme kuruluşunun faaliyet izni iptal](https://www.diken.com.tr/dort-odeme-kurulusunun-faaliyet-izni-iptal/)

---

# Bitay (2018 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bitay/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Bitay, 2018'de Yıldız Teknik Üniversitesi Teknopark'ta bir Ar-Ge projesi olarak kurulan yerli bir kripto para borsasıydı. Altyapısını kendisi geliştiren platform, e-Devlet ile kimlik doğrulama, BTY adlı token, BitayPay ödeme sistemi ve Bitay Visa kart gibi ürünler sunuyordu.

## Neden kapandı?

Sözcü'nün Eylül 2024 haberine göre bazı kullanıcıların nisan ve mayıs aylarında verdiği çekim talepleri aylarca sonuçlanmadı. Şirket temmuz ayında altyapı çalışması yapıldığını ve ağustostan sonra ödeme yapılacağını bildirdi, ancak eylül sonunda ödemeler hâlâ yapılmamıştı. Haberde görüşlerine yer verilen uzmanlara göre şirket, yatırımlarından beklediği getiriyi elde edemeyince toplu çekim taleplerini karşılayamadı ve likidite krizine girdi. Bitay Teknoloji, Aralık 2025'te güncellenen SPK listesinde tasfiye sürecindeki kuruluşlar arasına girdi. Kaynaklarda çekim yapamayan kullanıcıların alacaklarının akıbetine dair kesin bir bilgiye rastlanmadı.

## Hikâyesi

Bitay, 2018'de Yıldız Teknik Üniversitesi Teknopark'ta bir Ar-Ge projesi olarak kurulan yerli bir kripto para borsasıydı. Fintech Dünyası'na göre platform, altyapısını üçüncü taraf yazılım kullanmadan kendisi geliştirmişti ve müşteri kimliğini e-Devlet ile doğrulayan ilk Türk borsası olduğunu söylüyordu. Haziran 2021'de şirket, ABD ve Avrupa Birliği'nden faaliyet onayı aldığını duyurdu. Yöneticisi Niyazi Yılmaz'ın o dönemki açıklamalarına göre borsada 670 binden fazla kimliği doğrulanmış kullanıcı ve günlük ortalama 50 bin aktif işlemci vardı. Şirket aynı yıl BTY adlı kendi tokenını satışa sundu, BitayPay ödeme sistemi ve Bitay Visa kart gibi ürünler de duyurdu.

2024'te ise kullanıcı şikâyetleri gündeme geldi. Sözcü'nün Eylül 2024 haberine göre bazı kullanıcıların nisan ve mayıs aylarında verdiği çekim talepleri aylarca sonuçlanmadı. Şirket temmuz ayında altyapı çalışması yapıldığını, çalışmaların ağustosta biteceğini ve ardından ödeme yapılacağını bildirdi; ancak eylül sonunda ödemeler hâlâ yapılmamıştı. Haberde görüşlerine yer verilen uzmanlara göre şirket, yatırımlarından beklediği getiriyi elde edemeyince toplu çekim taleplerini karşılayamamış ve likidite krizine girmişti. Aynı uzmanlar, kullanıcıların önemli bir kısmının küçük hoş geldin bonuslarıyla platforma çekildiğini de vurguluyordu. Çekim yapamayan kullanıcılar yaşadıklarını 2021'deki Thodex vakasına benzetiyordu.

İnternet arşivindeki kayıtlara göre Bitay Teknoloji, SPK'nın Temmuz 2025 tarihli tasfiye sürecindeki kripto varlık hizmet sağlayıcıları listesinde yer almıyordu; Aralık 2025'te güncellenen listede ise görünüyordu. Şirket, Eylül 2026 itibarıyla da bu listedeydi. Kaynaklarda çekim yapamayan kullanıcıların alacaklarının akıbetine dair kesin bir bilgiye rastlanmadı.

Bitay, uluslararası onay duyuruları ve kendi tokenıyla büyük bir borsa görüntüsü veren bir girişimin, kullanıcı varlıklarını koruyamadığında ne kadar hızlı çözülebildiğinin örneklerinden biri oldu.

## Dersler

- Kullanıcı varlıklarını her an çekilebilir biçimde ayrı tutmazsan, ilk toplu çekim dalgası seni zor durumda bırakır.
- Uluslararası lisans duyuruları güven yaratır ama gerçek güven zamanında ödenen çekim talepleriyle kurulur.
- Hoş geldin bonusuyla kullanıcı toplamak kolaydır; o kullanıcıyı korumak asıl iştir.

## Kaynaklar

- [Bitay nedir, güvenilir mi? Bitay kimin, komisyon yüzde kaç?](https://www.fintechdunyasi.com/bitay-nedir-guvenilir-mi-bitay-kimin-komisyon-yuzde-kac/7432/)
- [Türk kripto borsası Bitay'a ABD'den sonra AB'den de onay geldi](https://www.fintechdunyasi.com/turk-kripto-borsasi-bitaya-abdden-sonra-abden-de-onay-geldi/2149/)
- [Kripto çılgınlığı ve Bitay: Yüzlerce mağdurun çığlığını duyan yok!](https://www.sozcu.com.tr/kripto-cilginligi-ve-bitay-yuzlerce-magdurun-cigligini-duyan-yok-p86650)
- [Tasfiye Sürecinde Olanlar Listesi (12 Aralık 2025, arşiv kaydı)](http://web.archive.org/web/20251218193638/https://spk.gov.tr/kurumlar/kripto-varlik-hizmet-saglayicilar/tasfiye-surecinde-olanlar-listesi)
- [Tasfiye Sürecinde Olanlar Listesi](https://spk.gov.tr/kurumlar/kripto-varlik-hizmet-saglayicilar/tasfiye-surecinde-olanlar-listesi)

---

# BitTurk (2017 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bitturk/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 2 milyon $
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

BitTurk, 2017'de kurulan ve kendini hem kripto para borsası hem de blokzincir tabanlı çekirdek yazılıma sahip bir fintech şirketi olarak tanımlayan bir girişimdi. FinDev markası altında algoritmik işlem yazılımları ve merkeziyetsiz finans projeleri de geliştiriyordu.

## Neden kapandı?

Temmuz 2024'te kripto varlık hizmet sağlayıcıları SPK'nın lisans ve denetim kapsamına alındı. SPK'nın Kasım 2024'te açıkladığı ilk tasfiye beyanı listesinde yer almayan şirket, internet arşivindeki kayıtlara göre Temmuz 2025 tarihli tasfiye sürecindeki kuruluşlar listesinde görünüyordu. SPK bu listeyi, kripto varlık hizmet sağlayıcılığına devam etmeyecek kuruluşlar için yayımlıyor. Şirketin kapanış gerekçesine dair kamuya açık bir açıklamaya ulaşılamadı. Yeni rejimin sermaye ve uyum şartlarının karar üzerinde etkili olduğu düşünülebilir; bu bir yorumdur.

## Hikâyesi

BitTurk, 2017'de kurulan ve kendini hem kripto para borsası hem de blokzincir tabanlı çekirdek yazılıma sahip bir fintech şirketi olarak tanımlayan bir girişimdi. egirişim ve Webrazzi'nin Aralık 2021 haberlerine göre şirket, Türkiye'de Ripple ve Shiba gibi bazı altcoinleri ilk listeleyen borsalardan biri olmasıyla biliniyordu. FinDev markası altında yüksek frekanslı ve algoritmik işlem yazılımları ile merkeziyetsiz finans projeleri de geliştiriyordu.

14 Aralık 2021'de Başarsoft, BitTurk'ün yüzde 10 hissesini 2 milyon dolara aldı. Bu işlemle şirkete 20 milyon dolar değer biçildi; yatırımın bir kısmı sermaye, bir kısmı işletme sermayesi olarak aktarıldı. BitTurk Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Emin Budak, şirketin kurumsal müşterilere kripto borsacılığının ötesinde blokzincir çözümleri sunduğunu söylüyordu. Yatırım, kripto paraya ilginin zirvede olduğu bir döneme denk geldi.

Temmuz 2024'te kripto varlık hizmet sağlayıcıları SPK'nın lisans ve denetim kapsamına alındı. Şirketin unvanı, yeni düzenlemenin öngördüğü biçimde Bıtturk Kripto Varlık Alım Satım Platformu AŞ olarak değiştirilmişti. Ancak SPK'nın Kasım 2024'te açıkladığı ilk tasfiye beyanı listesinde yer almayan şirket, internet arşivindeki kayıtlara göre Temmuz 2025 tarihli tasfiye sürecindeki kuruluşlar listesinde görünüyordu. SPK bu listeyi, kripto varlık hizmet sağlayıcılığı faaliyetine devam etmeyecek kuruluşlar hakkında kamuoyunu bilgilendirmek için yayımlıyor. Şirket Eylül 2026 itibarıyla da listedeydi.

BitTurk'ün kapanış gerekçesine dair kamuya açık bir açıklamaya ulaşılamadı. Yine de tablo, 20 milyon dolar değerlemeyle yatırım alan bir borsanın bile lisans rejiminin getirdiği sermaye ve uyum şartları karşısında pazardan çekilebildiğini düşündürüyor; bu son değerlendirme bir yorumdur.

## Dersler

- Yüksek değerlemeyle yatırım almak, düzenleyici ortam değiştiğinde ayakta kalacağın anlamına gelmez.
- Birden fazla iş kolu yürütüyorsan, lisans gerektiren kolun maliyetini ayrı hesapla.
- Pazardan çekilirken kamuoyuna açık bir açıklama yapmak, kullanıcı güvenini ve itibarını korur.

## Kaynaklar

- [Başarsoft, 2 milyon dolarlık yatırımla kripto para borsası BitTurk'ün yüzde 10 hissesini aldı](https://egirisim.com/2021/12/14/basarsoft-2-milyon-dolarlik-yatirimla-kripto-para-borsasi-bitturkun-yuzde-10-hissesini-aldi/)
- [Başarsoft, kripto para borsası BitTurk'e 2 milyon dolar yatırım yaptı](https://webrazzi.com/2021/12/14/basarsoft-kripto-para-borsasi-bitturk-e-2-milyon-dolar-yatirim-yapti/)
- [Tasfiye Sürecinde Olanlar Listesi (18 Temmuz 2025, arşiv kaydı)](http://web.archive.org/web/20250718095522/https://spk.gov.tr/kurumlar/kripto-varlik-hizmet-saglayicilar/tasfiye-surecinde-olanlar-listesi)
- [SPK’ya tasfiye beyanında bulunan kripto varlık sağlayıcıları](https://webrazzi.com/2024/12/03/spk-ya-tasfiye-beyaninda-bulunan-kripto-varlik-saglayicilari/)
- [Tasfiye Sürecinde Olanlar Listesi](https://spk.gov.tr/kurumlar/kripto-varlik-hizmet-saglayicilar/tasfiye-surecinde-olanlar-listesi)

---

# BluSmart (2019 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/blusmart/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Hindistan
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

BluSmart, Gurugram merkezli, yalnızca elektrikli araçlardan oluşan bir filoyla çalışan bir çağrı taksi şirketiydi ve Hindistan'ın ilk tamamen elektrikli paylaşımlı ulaşım platformu olarak tanıtılıyordu. Kullanıcılar Android ya da iOS uygulamasından yolculuk ayırtıyordu. Şirket Delhi başkent bölgesi, Bengaluru, Mumbai ve Dubai'de Uber, Ola ve Rapido gibi rakiplerle yarışıyordu.

## Neden kapandı?

BluSmart araçlarını satın almıyor, kiralıyordu; araçları kiraya verenlerden biri de kurucuların yönettiği borsaya kote Gensol Engineering'di. SEBI'nin 15 Nisan 2025 tarihli ara kararına göre Gensol'ün 2021 ile 2024 arasında ağırlıklı olarak BluSmart'a kiralanacak 6.400 elektrikli araç için aldığı 977 crore rupilik kredinin yalnızca 567 crore rupisi 4.704 araç alımında kullanıldı; en az 400 crore rupi ise açıklanamadı ya da kurucular tarafından çekildi. SEBI, Anmol ve Puneet Singh Jaggi'nin Gensol'de yöneticilik yapmasını ve sermaye piyasalarına erişmesini yasakladı. Karar, BluSmart'ın tahvil ödemelerinde temerrüde düşmesinden ve çalışanlara maaşların ödenemeyeceğinin bildirilmesinden birkaç hafta sonra geldi. 17 Nisan 2025'te şirket tüm yolculuk rezervasyonlarını durdurdu.

## Hikâyesi

15 Nisan 2025'te Hindistan Sermaye Piyasası Kurulu SEBI, borsada işlem gören Gensol Engineering'in kurucuları Anmol Singh Jaggi ve Puneet Singh Jaggi hakkında bir ara karar yayımladı. İki gün sonra aynı kardeşlerin kurduğu elektrikli taksi şirketi BluSmart tüm yolculuk rezervasyonlarını durdurdu. Hindistan'ın ilk tamamen elektrikli paylaşımlı ulaşım platformu olarak tanıtılan şirket, birkaç gün içinde fiilen sona ermişti.

BluSmart 14 Ocak 2019'da Anmol Singh Jaggi, Puneet Singh Jaggi ve Punit K Goyal tarafından kuruldu. Aynı ay Mahindra ile ortaklık kurularak ilk elektrikli araçlar platforma eklendi. Eylül 2019'da JITO Angel Network ve oyuncu Deepika Padukone'nin yatırım ofisinin öncülüğünde 3 milyon dolarlık melek yatırım turu yapıldı. Şirket 2021'de Jio-bp ile şarj altyapısı için ortaklık kurdu, 2022'de Tata Motors ile 10.000 elektrikli araç için mutabakat imzaladı. Temmuz 2024'te responsAbility Investments, kriket yıldızı MS Dhoni'nin aile ofisi ve ReNew'un kurucusu Sumant Sinha'nın katıldığı 24 milyon dolarlık bir tur daha geldi.

BluSmart araçlarını kendisi satın almıyor, kiralıyordu. Araçları kiraya verenlerden biri de kurucuların yönettiği Gensol'dü. SEBI'nin ara kararına göre Gensol, 2021 ile 2024 arasında IREDA ve Power Finance'ten ağırlıklı olarak BluSmart'a kiralanacak 6.400 elektrikli araç için 977 crore rupi kredi aldı; ancak bunun yalnızca 567 crore rupisi 4.704 araç alımında kullanıldı. SEBI'ye göre en az 400 crore rupinin nereye gittiği açıklanamadı ya da kurucular tarafından çekildi; kurum, bu paralarla lüks bir daire alımı gibi kişisel harcamalar yapıldığını da belirtti. SEBI, Jaggi kardeşlerin Gensol'de yöneticilik yapmasını ve sermaye piyasalarına erişmesini yasakladı. Bu bulgular bir ara karara dayanıyordu ve kesinleşmiş bir yargı kararı niteliği taşımıyordu.

Karar bir anda gelmedi. BluSmart birkaç hafta önce tahvil ödemelerinde temerrüde düşmüş, Anmol Singh Jaggi çalışanlara finansal kısıtlar nedeniyle maaşların ödenemeyeceğini e-postayla bildirmişti. 17 Nisan'da yolculuklar durdu ve kullanıcılara cüzdan bakiyelerinin iadesi için 90 günlük süre tanındı.

BluSmart vakası, iddialı bir iklim misyonunun bile ilişkili şirketler arasındaki şeffaf olmayan para akışlarını örtemeyeceğini gösteriyor.

## Dersler

- Kurucuların kontrolündeki şirketler arasında kiralama ve kredi ilişkisi varsa bunu bağımsız denetime açın; ilişkili taraf işlemleri güvenin en kırılgan noktasıdır.
- Araç ya da ekipman yoğun bir modelde her kredinin hangi varlığa dönüştüğünü yatırımcıya varlık bazında raporlayın.
- Maaş gecikmesi ve tahvil temerrüdü, düzenleyici incelemeden önce gelen uyarı işaretleridir; bu noktada yönetimi bağımsız bir ekiple güçlendirin.

## Kaynaklar

- [BluSmart](https://en.wikipedia.org/wiki/BluSmart)
- [India's BluSmart, rival of Uber, suspends operations after co-founder probed](https://www.reuters.com/business/autos-transportation/indias-blusmart-rival-uber-suspends-operations-after-co-founder-probed-2025-04-17/)
- [Gensol and BluSmart promoter Anmol Singh Jaggi diverted EV loans to purchase a DLF Camellias flat: SEBI](https://www.moneycontrol.com/news/business/gensol-and-blusmart-promoter-anmol-singh-jaggi-used-loans-for-buying-evs-to-purchase-a-dlf-camellias-flat-12995674.html)
- [EV ride-hailing company BluSmart raises $24 million in funding](https://economictimes.indiatimes.com/tech/funding/ride-hailing-company-blusmart-raises-24-million-in-funding/articleshow/111749656.cms)

---

# Builder.ai (2016 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/builder-ai/
- Sektör: Yapay zekâ
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Builder.ai (eski adıyla Engineer.ai), yapay zekâ kullanarak mobil uygulama ve web sitesi geliştirmeyi büyük ölçüde hızlandırdığını söyleyen Londra merkezli bir yazılım şirketiydi. Şirket kendini, uygulama yaptırmayı pizza sipariş etmek kadar kolaylaştıran bir platform olarak tanıtıyordu. İşin önemli bölümünün yapay zekâ yerine dış kaynaklı insan geliştiricilere yaptırıldığı ise yıllarca tartışma konusu oldu.

## Neden kapandı?

The Wall Street Journal 2019'da şirketin kodlama işinin çoğunu yapay zekâ yerine insan mühendislere yaptırdığını yazdı ve bu şüphe şirketi yıllarca izledi. 2024 ortasında yılın ikinci yarısı için gelir tahmini yüzde 25 düşürüldü; 2025'te 2023 sonrası mali tabloları doğrulamak için denetçiler görevlendirildi. Bloomberg, Mayıs 2025'te şirketin Hint şirketi VerSe ile karşılıklı alım satım yoluyla 2021-2024 gelirlerini şişirdiğini öne sürdü; VerSe iddiaları reddetti. Alacaklılar Ekim 2024'te borç verilen 50 milyon dolara el koyunca şirketin parası tükendi ve Mayıs 2025'te iflas süreci başladı. Haziran'a kadar iş gücünün yüzde 80'i, yaklaşık 1.000 kişi işten çıkarıldı.

## Hikâyesi

20 Mayıs 2025'te Builder.ai'ın yeni CEO'su Manpreet Ratia çalışanlarla bir iç toplantı yaptı ve kötü haberi verdi: şirketin parası bitmişti, iflas süreci başlayacaktı. Microsoft, SoftBank ve Katar Yatırım Otoritesi gibi yatırımcıları olan ve değeri bir zamanlar 1 milyar doları aşan bir yapay zekâ girişimi için bu, birkaç ay içinde gelen bir çöküştü.

Şirketi 2016'da Sachin Dev Duggal, önceki bir girişiminden ayrıldıktan sonra Engineer.ai adıyla kurdu. Vaat iddialıydı: yapay zekâ sayesinde bir uygulama ya da web sitesi yaptırmak pizza sipariş etmek kadar kolay olacaktı. 2018'de 29,5 milyon dolarlık A serisi yatırım geldi. Şüpheler de erken başladı. 2018 sonunda şirketin başına getirilen Robert Holdheim, Şubat 2019'da sorunlara dikkat çektiği için haksız yere kovulduğunu öne sürerek dava açtı ve şirketi 'göz boyama' olarak nitelendirdi. Ağustos 2019'da The Wall Street Journal, kodlama işinin büyük bölümünün yapay zekâ yerine insan mühendislerce yapıldığını yazdı.

Tartışmalar yatırımcıları uzak tutmadı. 2023'te Microsoft, Insight Partners, SoftBank ve Katar Yatırım Otoritesi'nin katıldığı 230 milyon dolarlık bir tur geldi; Microsoft, Builder.ai teknolojisini Azure ile birleştirmeyi planladı. Fast Company aynı yıl şirketi yapay zekâ alanının en yenilikçi üçüncü şirketi seçti.

Kırılma rakamlarla geldi. 2024 ortasında yılın ikinci yarısı için gelir tahmini yüzde 25 düşürüldü. 2025'te 2023 sonrası mali tabloları doğrulamak için denetçiler görevlendirildi; Şubat'ta Duggal CEO'luktan ayrıldı ama yönetim kurulunda kaldı. Mayıs'ta Bloomberg, şirketin Hint şirketi VerSe ile karşılıklı alım satım yoluyla 2021-2024 gelirlerini şişirdiğini öne sürdü; VerSe iddiaları reddetti, Builder.ai yorum yapmadı. Aynı ay alacaklılar, Ekim 2024'te verdikleri 50 milyon dolarlık krediye el koydu ve şirket iflas sürecine girdi. Haziran'a kadar yaklaşık 1.000 kişi, yani çalışanların yüzde 80'i işini kaybetti.

Builder.ai, yapay zekâ heyecanının zirvesinde ürünün ne kadarının gerçekten yapay zekâ olduğunu açıkça anlatmamanın ve gelir rakamlarına duyulan güvenin kaybolmasının bedelini gösteriyor. Heyecan yatırımı getirdi, ama doğrulanabilir rakamlar olmadan o yatırımı elde tutmak mümkün olmadı.

## Dersler

- Yapay zekâ etiketini ürününüzün gerçekte ne kadarını yaptığıyla uyumlu tutun; insan emeğiyle yürüyen bir hizmeti otomasyon gibi pazarlamak er geç ortaya çıkar.
- Gelir rakamlarını bağımsız denetimden geçirmeden yatırımcı sunumlarında kullanmayın; geri çekmek zorunda kaldığınız her rakam finansmanı keser.
- Borç sözleşmelerindeki teminat ve erken ödeme maddelerini iyi bilin; bir tahmin revizyonu nakdinize bir gecede el konulmasına yol açabilir.

## Kaynaklar

- [Builder.ai](https://en.wikipedia.org/wiki/Builder.ai)
- [Once worth over $1B, Microsoft-backed Builder.ai is running out of money](https://techcrunch.com/2025/05/20/once-worth-over-1b-microsoft-backed-builder-ai-is-running-out-of-money/)
- [Microsoft-backed Builder.ai collapsed after finding potentially bogus sales](https://www.ft.com/content/926f4969-fda7-4e78-b106-4888c8704bda)
- [AI Startup Boom Raises Questions of Exaggerated Tech Savvy](https://www.wsj.com/articles/ai-startup-boom-raises-questions-of-exaggerated-tech-savvy-11565775004)

---

# Canoo (2017 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/canoo/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Canoo, 2017'de Evelozcity adıyla kurulan ve ticari filolar için elektrikli minibüs ve teslimat aracı geliştiren Kaliforniya merkezli bir otomotiv şirketiydi. Şirket önce araçlarını yalnızca abonelikle sunmayı planladı, ardından ticari araç satışına yöneldi. Aralık 2020'de bir SPAC birleşmesiyle NASDAQ'ta işlem görmeye başladı.

## Neden kapandı?

Canoo kısa sürede kurucu ortaklarının ve üst yöneticilerinin ayrıldığı, iş modelini sık değiştiren bir şirkete dönüştü; SEC Nisan 2021'de bu gelişmeler ve hissedar davaları nedeniyle soruşturma başlattı. Walmart, Zeeba ve Kingbee'den binlerce araçlık sipariş duyurulsa da Ekim 2024 itibarıyla tüm siparişlerden teslim edilen araç sayısı 12'nin altındaydı. 2023'te 22 araç teslim edip yalnızca 886.000 dolar net gelir elde etti. Aralık 2024'te Oklahoma'daki fabrikasını durdurup 82 çalışanı ücretsiz izne çıkardı ve acil finansman aradı. Bulamayınca 17 Ocak 2025'te Chapter 7 başvurusu yaptı ve faaliyetini derhal durdurdu.

## Hikâyesi

Temmuz 2022'de Walmart, Canoo'dan 4.500 elektrikli teslimat aracı almak için kesin bir anlaşma imzaladı ve 10.000 araca kadar opsiyon aldı. Birkaç ay sonra Zeeba adlı bir filo kiralama şirketi 5.450, Kingbee ise 9.300 araçlık sipariş verdi. Kâğıt üzerinde on binlerce araçlık bir talep vardı. Ekim 2024 geldiğinde ise tüm bu siparişlerden teslim edilen araç sayısı 12'yi bulmuyordu.

Canoo 2017'de Evelozcity adıyla Stefan Krause ve Ulrich Kranz tarafından kuruldu; ana finansman Çinli yatırımcı Li Pak-tam ile Alman girişimci David Stern'den geldi. Şirket, kapsül biçimli elektrikli minibüsünü yalnızca abonelikle sunmayı planlıyordu. Eylül 2020'de Hennessy Capital Acquisition Corp. IV ile SPAC birleşmesini duyurdu; birleşme 2,4 milyar dolarlık bir değerleme öngörüyordu ve Aralık 2020'de tamamlandı.

İstikrarsızlık erken başladı. Kurucu ortak Krause Temmuz 2020'de ayrıldı; Nisan 2021'de Kranz da CEO'luktan çekildi ve yerine yönetim kurulu başkanı Tony Aquila geçti. Aynı ay SEC, üst düzey ayrılıklar, iş modelindeki ani değişiklikler ve hissedar davaları nedeniyle soruşturma açtı. Şirket abonelikten ticari araç satışına döndü, genel merkezini Arkansas'a taşıyacağını açıkladı, sonra Teksas'a yöneldi ve Oklahoma'da iki ayrı üretim tesisi planladı. NASA, Artemis programında astronotları fırlatma rampasına taşımak için Canoo'yu seçti ve iflastan önce üç araç teslim aldı. Mayıs 2022'de ise yalnızca bir çeyreğe yetecek kadar parası kaldığını açıkladı. 2023'te 22 araç teslim ederek 886.000 dolar net gelir elde etti; yıllık rapora göre CEO Aquila'nın şirketine özel uçak ve ortak hizmetler için yapılan ödemeler bu gelirin neredeyse dört katıydı.

Aralık 2024'te Oklahoma'daki fabrika durduruldu ve 82 çalışan ücretsiz izne çıkarıldı. 17 Ocak 2025'te Canoo, Delaware'de Chapter 7 tasfiye başvurusu yaptı ve faaliyetini derhal durdurdu. Başvuru sırasında varlıkları 50.000 doların altındaydı. Mart 2025'te CEO Aquila'nın şirketin neredeyse tüm varlıklarını 4 milyon dolar nakitle almayı teklif ettiği bildirildi.

Canoo'nun hikâyesi, sipariş duyurularıyla yaratılan büyüme algısının fabrikadan araç çıkaramayan bir şirketi ayakta tutamayacağını gösteriyor.

## Dersler

- Niyet mektubu ve iptal edilebilir sipariş haberleri üretim kapasitesinin yerini tutmaz; yatırımcıya teslim edilen araç sayısını raporlayın.
- İş modelini abonelikten satışa, oradan filoya sık sık çevirmek ekibin ve yatırımcının güvenini aşındırır; bir modelde kanıt toplamadan diğerine geçmeyin.
- Genel merkez ve fabrika yeri kararlarını art arda değiştirmek sermayeyi dağıtır; tek bir üretim üssünde seri üretimi kanıtlamaya odaklanın.

## Kaynaklar

- [Canoo](https://en.wikipedia.org/wiki/Canoo)
- [EV startup Canoo files for bankruptcy, to cease operations](https://www.reuters.com/business/ev-startup-canoo-files-bankruptcy-cease-operations-2025-01-18/)
- [Canoo's CEO is buying the bankrupt EV startup's assets](https://techcrunch.com/2025/03/05/canoos-ceo-is-buying-the-bankrupt-ev-startups-assets/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q99482082](https://www.wikidata.org/wiki/Q99482082)

---

# Dunzo (2014 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/dunzo/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Hindistan
- Toplam yatırım: 450 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Dunzo, Bengaluru merkezli bir hızlı teslimat şirketiydi; meyve sebze, et, evcil hayvan ürünleri, yemek ve ilaç siparişlerini Bengaluru, Delhi, Mumbai ve Hyderabad dahil sekiz Hint şehrinde kapıya getiriyordu. Şehir içinde paket alıp götürme hizmeti de veren şirket, Gurgaon'da motosiklet taksi hizmeti de işletti. 2021'de başlattığı Dunzo Daily ile temel ihtiyaçları 19 dakikada teslim etmeyi vaat ederek hızlı ticaret alanına girdi.

## Neden kapandı?

Dunzo hızlı ticarete yöneldikçe zararı gelirini katladı; Moneycontrol'ün aktardığına göre 2023 mali yılında 226 crore rupi gelire karşılık 1.800 crore rupi zarar etti. Finansal zorluklar ve rekabet nedeniyle şirket 2023 ve 2024'te operasyonlarını küçültüp çok sayıda çalışanı işten çıkardı. Kurucu ortaklardan Dalvir Suri ve Mukund Jha Ekim 2023'te ayrıldı. Ocak 2025'te kurucu Kabeer Biswas'ın Flipkart'a geçmesinin ardından uygulama ve internet sitesi kapatıldı. En büyük hissedar Reliance'ın 200 milyon dolarlık yatırımını zarar yazdığı bildirildi.

## Hikâyesi

Dunzo'nun hikâyesi bir WhatsApp grubunda başladı. Kabeer Biswas'ın Temmuz 2014'te Bengaluru'da kurduğu girişim, şehir içindeki küçük ayak işleri için başvurulan bir mesajlaşma grubuyken zamanla yerel teslimat yapan bir uygulamaya dönüştü. Biswas, bir önceki girişimi Hoppr'ı aynı yıl Hike Messenger'a satmıştı. Ankur Agarwal, Dalvir Suri ve Mukund Jha da kurucu ortak olarak ekipteydi.

İlk yatırım Mart 2016'da Blume Ventures ve Aspada liderliğinde 650 bin dolar olarak geldi. Aralık 2017'de Google 12 milyon dolar yatırdı; bu, Google'ın Hindistan'daki bir girişime yaptığı ilk doğrudan yatırımdı. Dunzo zamanla meyve sebzeden ilaca, evcil hayvan ürünlerinden yemeğe kadar pek çok kategoride sekiz büyük şehirde teslimat yapar oldu. Haziran 2019'da yaklaşık 3,5 milyon kullanıcının verisini etkileyen bir veri sızıntısı yaşadı. 2020'deki karantina döneminde PepsiCo ve Google Pay ile ortaklıklar kurdu. Ağustos 2021'de Dunzo Daily ile temel ihtiyaçları 19 dakikada teslim etmeyi vaat eden hızlı ticarete girdi. Ocak 2022'de Reliance Retail'in liderlik ettiği 240 milyon dolarlık tur geldi; Reliance tek başına 200 milyon dolar karşılığında yüzde 25,8 hisse aldı. Şirketin topladığı toplam yatırım 450 milyon doları aştı.

Hız vaadi pahalıydı. Moneycontrol'ün aktardığına göre Dunzo 2023 mali yılında 226 crore rupi gelire karşılık 1.800 crore rupi zarar etti. Finansal sıkıntı ve rekabetle birlikte şirket 2023 ve 2024'te operasyonlarını küçülttü ve çok sayıda çalışanı işten çıkardı. Kurucu ortaklar Suri ve Jha Ekim 2023'te şirketten ayrıldı.

Ocak 2025'te Kabeer Biswas'ın Flipkart'a geçmesinin ardından Dunzo'nun uygulaması ve internet sitesi kapatıldı. En büyük hissedar Reliance'ın, şirketin ölçeklenememesi nedeniyle 200 milyon dolarlık yatırımını zarar yazdığı bildirildi.

Dunzo, bir fikri ilk bulan olmanın pazarı kazanmaya yetmediğini gösteriyor. Ayak işi teslimatını Hindistan'da popüler hale getiren şirket, hızlı ticaretin sermaye yoğun yarışında birim ekonomisini düzeltemeden nakitsiz kaldı.

## Dersler

- Hızlı teslimatta sipariş başına kârlılığı tek bir şehirde kanıtlamadan yeni şehirlere açılmayın; zarar, sipariş hacmiyle birlikte büyür.
- Büyük bir stratejik yatırımcı sermaye getirir ama bir sonraki turu garanti etmez; nakit planınızı tek bir hissedarın desteğine dayandırmayın.
- Rakipleriniz sizden derin ceplere sahipse aynı hız ve indirim yarışına girmek yerine savunabileceğiniz dar bir alanı seçin.

## Kaynaklar

- [Dunzo](https://en.wikipedia.org/wiki/Dunzo)
- [Reliance Retail picks up 25.8% stake in Dunzo, leads $240 mn funding](https://economictimes.indiatimes.com/tech/startups/reliance-retail-picks-up-25-8-stake-in-dunzo-leads-240-million-funding/articleshow/88733921.cms)
- [Dunzo's loss mounts to Rs 1,800 crore, revenue at Rs 226 crore in FY23](https://www.moneycontrol.com/news/business/dunzos-loss-mount-to-rs-1800-crore-revenue-at-rs-226-crore-in-fy23-11674901.html)

---

# Gazete Duvar (2016 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gazete-duvar/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Gazete Duvar, Ağustos 2016'da yayına başlayan bir internet gazetesiydi. Gündemden ekonomiye, kültürden spora geniş bir alanda haber ve köşe yazısı yayımladı. 2019'da Duvar English adıyla İngilizce yayına da başladı ve birçok genç gazetecinin ilk adresi oldu.

## Neden kapandı?

Genel Yayın Yönetmeni Barış Avşar'ın veda yazısına göre kapanışın doğrudan nedeni, Google'ın algoritmasında bir önceki yıldan itibaren yapılan değişikliklerdi. Avşar'ın Medyascope'a anlattığına göre Google reklam gelirleri gazete bütçesinin en önemli kalemlerinden biri haline gelmişti ve algoritma değişikliğinin etkisi 2024 sonbaharında hissedildi. Yazıda artan maliyetler, enflasyonist ekonomi ve hayat pahalılığı da kararı hızlandıran etkenler olarak sayıldı. Gazete Duvar'ın gelirlerinin arama trafiğine bağlı olması, platform kurallarındaki bir değişikliği varoluşsal bir tehdide çevirdi. Gazete 12 Mart 2025'te yayın hayatını sonlandırdı.

## Hikâyesi

Gazete Duvar, Ağustos 2016'da, 15 Temmuz darbe girişiminin hemen ardından yayına başladı. Sahibi, Türkiye'nin ilk vicdani retçilerinden Vedat Zencir'di. Gazete kısa sürede Barış Akademisyenleri'nin üniversiteden ihracından seçimlere, Kürt meselesinden dış politikaya uzanan geniş bir gündemi izleyen bağımsız bir internet yayınına dönüştü. 2019'da Cansu Çamlıbel yönetiminde Duvar English adıyla İngilizce yayına başladı.

Dokuz yıl boyunca gazete, pek çok genç muhabirin mesleğe adım attığı bir okul işlevi de gördü. Çalışanları Türkiye Gazeteciler Sendikası ile toplu sözleşme imzaladı, muhabirleri çeşitli gazetecilik ödülleri aldı. Öte yandan yayın hayatı boyunca erişim engelleri ve bunların hukuki maliyetleriyle de uğraştı.

Sonu ise beklenmedik bir yerden geldi. 12 Mart 2025'te Genel Yayın Yönetmeni Barış Avşar'ın kaleme aldığı veda yazısı, kapanış kararının arkasında Google'ın algoritmasındaki yeni uygulamaların olduğunu açıkça söylüyordu. Avşar'a göre bu değişiklikler bir önceki yıldan itibaren internet medyasını fiilen sabote etmiş, haber sitelerinin okura ulaşmasını zorlaştırmıştı. Gazete, birkaç ay önce aynı konuyu tartışan bir yazıda internetten haber almaya devam edip edemeyeceğimizi sormuştu; veda yazısına göre Gazete Duvar için bu sorunun yanıtı olumsuz çıktı.

NTV'nin aktardığına göre açıklamalarda algoritma değişikliklerinin yarattığı gelir kayıpları, artan maliyetlerle birlikte temel gerekçe olarak öne çıktı. Enflasyonist ekonomi ve hayat pahalılığı, zaten daralan gelirle ayakta durmaya çalışan yayının yükünü artırdı.

Gazete Duvar'ın hikâyesi, dijital yayıncılığın ne kadar görünmez bir bağımlılık üzerine kurulduğunu gösteriyor. İçerik üreten ekip ne kadar emek verirse versin, okura giden yolun anahtarı başka bir şirketin elindeydi. O anahtar değiştiğinde dokuz yıllık bir yayın, bir yazıyla okurlarına veda etti.

## Dersler

- Trafiğinin büyük kısmı tek bir platformdan geliyorsa, o platformun algoritması senin iş modelindir.
- Doğrudan okur ilişkisi (abonelik, bülten, bağış) kurmadan reklama dayalı dijital yayıncılık kırılgandır.
- Yüksek enflasyon döneminde maliyet ile gelir arasındaki makası aylık izle, yıllık değil.

## Kaynaklar

- [Veda açıklaması! Gazete Duvar neden kapandı, sahibi kim?](https://www.ntv.com.tr/turkiye/yayin-hayatini-noktaliyor-gazete-duvar-kimin-neden-kapatildi,H1RpKApHd0Sd8sstZUp0jQ)
- [Gazete Duvar için veda vakti...](https://www.gazeteduvar.com.tr/gazete-duvar-icin-veda-vakti-makale-1763423)
- [Gazete Duvar'ın sahibi Vedat Zencir ve Genel Yayın Yönetmeni Barış Avşar: Google'ın algoritmasındaki yeni uygulamalar yayın hayatımızı sonlandırdı](https://t24.com.tr/gundem/gazate-duvar-sahibi-zencir-ve-genel-yayin-yonetmeni-avsar-okuyucularina-veda-etti-hoscakalin,1225313)
- [Gazete Duvar](https://tr.wikipedia.org/wiki/Gazete_Duvar)
- [Gazeteciler ve uzmanlar anlatıyor: Bağımsız medya kurumları neden kapanıyor?](https://medyascope.tv/2025/07/13/gazeteciler-ve-uzmanlar-anlatiyor-bagimsiz-medya-kurumlari-neden-kapaniyor/)

---

# Humane (2018 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/humane/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 230 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Humane, eski Apple çalışanları Imran Chaudhri ve Bethany Bongiorno'nun 2018'de kurduğu San Francisco merkezli bir tüketici elektroniği şirketiydi. Şirketin tek ürünü, kıyafete mıknatısla tutturulan, sesle yönetilen ve avuç içine lazerle görüntü yansıtan giyilebilir asistan AI Pin'di. Cihaz 699 dolara satılıyor, yapay zekâ özellikleri için aylık 24 dolarlık abonelik gerektiriyordu.

## Neden kapandı?

AI Pin Nisan 2024'te sevkiyata başladığında incelemeler kısa pil ömrünü, ısınma sorunlarını ve pek çok özelliğin işe yararlığını sorguladı. Şirket yıl sonuna kadar 100.000 satış hedeflerken Ağustos'a kadar yalnızca 10.000 cihaz gönderebildi ve Mayıs ile Ağustos arasında iade edilen cihaz sayısı satılanı geçti. The New York Times'ın haberine göre çalışanların geliştirme sürecindeki uyarıları dikkate alınmamıştı. Fiyat indirimi de satışları toparlamadı. Şubat 2025'te HP, cihaz işi hariç olmak üzere şirketin büyük bölümünü 116 milyon dolara satın aldı ve AI Pin kapatıldı.

## Hikâyesi

The New York Times'ın aktardığına göre Humane yöneticileri, AI Pin'i yatırımcılara ya da ortaklara göstermeden önce cihazı buz torbalarıyla soğutuyordu; aksi halde aşırı ısınıyordu. Bu küçük ayrıntı, akıllı telefondan sonraki büyük cihaz olma iddiasıyla yola çıkan bir şirketin ürünü hazır olmadan sahneye çıktığını özetliyordu.

Humane'i 2018'de, daha önce Apple'da çalışmış olan Imran Chaudhri ve Bethany Bongiorno çifti kurdu. Şirket yıllarca gizlilik içinde çalıştı ve Kasım 2023'e kadar Sam Altman, Marc Benioff, Tiger Global, SoftBank, Qualcomm ve Microsoft gibi yatırımcılardan 230 milyon dolar topladı. Kasım 2023'te tanıtılan AI Pin, kıyafete mıknatısla tutturulan, sesle yönetilen ve avuç içine lazerle görüntü yansıtan bir asistandı. Fiyatı 699 dolardı ve yapay zekâ özellikleri için aylık 24 dolar abonelik gerekiyordu. Hedef, kullanıcıların telefona daha az zaman harcamasıydı.

Cihaz Nisan 2024'te sevkiyata başladığında eleştiriler sert oldu. İncelemeler tasarımı beğendi ama kısa pil ömrünü, ısınmayı ve özelliklerin sınırlı faydasını eleştirdi. Şirket yıl sonuna kadar 100.000 satış hedefliyordu; Ağustos'a kadar ancak 10.000 cihaz gönderebildi ve Mayıs ile Ağustos arasında iade edilen cihaz sayısı satılanı aştı. The New York Times'ın 23 kişiyle yaptığı görüşmelere dayanan haberine göre çalışanlar geliştirme sürecinde cihazın işlevselliği konusunda uyarılarda bulunmuş, ancak bu uyarılar dikkate alınmamıştı. Ekim 2024'te fiyat 499 dolara indirildi; aynı ay şarj kutusu yangın riski nedeniyle geri çağrıldı.

Mayıs 2024'te şirketin 750 milyon ile 1 milyar dolar arasında teklifler bekleyerek alıcı aradığı haberi çıkmıştı. Sonuç çok daha mütevazı oldu: Şubat 2025'te HP, çalışanların çoğunu, yazılım platformunu ve 300'ü aşkın patent ve patent başvurusunu 116 milyon dolara satın aldı. AI Pin işi anlaşmaya dahil değildi; cihazlar 28 Şubat 2025'te sunuculara bağlanamaz hale geldi ve fiilen kullanılamaz oldu. Kurucular ise HP bünyesinde kurulan yeni bir yapay zekâ ekibine katıldı.

Humane'in hikâyesi, güçlü bir vizyonun ve ünlü yatırımcıların, günlük kullanımda işini yapamayan bir donanımı kurtaramadığını gösteriyor.

## Dersler

- Donanımda ilk izlenim geri alınamaz; cihazı bağımsız kullanıcılara haftalarca kullandırmadan lansman tarihi vermeyin.
- Ekipten gelen eleştiriyi olumsuzluk diye bastırmayın; ürünün zayıf yönleri önce içeriden duyulur.
- Akıllı telefonla yarışacak bir cihaz telefonun zaten iyi yaptığı işleri daha iyi yapmalı; yeni bir form faktörü tek başına satın alma nedeni değildir.

## Kaynaklar

- [Humane Inc.](https://en.wikipedia.org/wiki/Humane_Inc.)
- [Humane is shutting down the AI Pin and selling its remnants to HP](https://www.theverge.com/news/614883/humane-ai-hp-acquisition-pin-shutdown)
- [Humane AI Pin review: not even close](https://www.theverge.com/24126502/humane-ai-pin-review)
- [Humane, a secretive AI startup founded by ex-Apple employees, raises another $100M](https://techcrunch.com/2023/03/08/humane-the-secretive-ai-startup-founded-by-ex-apple-employees-raises-another-100m/)

---

# ininal (2012 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ininal/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

ininal, 2012'de kredi kartı olmayan ya da internette kart kullanmaktan çekinen kişilere ön ödemeli bir alışveriş kartı sunmak için kuruldu. PTT ve perakende noktalarından alınıp bakiye yüklenen kart, zamanla para transferi ve dijital cüzdan özellikleri de kazandı. Şirket 2017'de elektronik para kuruluşu lisansı aldı.

## Neden kapandı?

ininal'in sonu ürünün kendisinden değil, sonraki yıllarda değişen ortaklık yapısına yönelik bir soruşturmadan geldi. Şubat 2025'te başlatılan yasa dışı bahis ve suç gelirlerini aklama soruşturmasında, haberlere göre ödeme sektöründen isimlerin de aralarında bulunduğu 21 kişi tutuklandı. Merkez Bankası Mart 2025'te PayFix, Aypara ve ininal'in faaliyet izinlerini durdurdu ve şirketlerin yönetimi TMSF'ye devredildi. 8 Kasım 2025'te Resmî Gazete'de yayımlanan kararla üç kuruluşun faaliyet izinleri iptal edildi. Soruşturmadaki iddialarla ilgili kaynaklarda kesinleşmiş bir karara rastlanmadı.

## Hikâyesi

ininal, Aralık 2012'de Webrazzi'nin Ödeme Sistemleri konferansında tanıtıldı. Bülent Tekmen ve Çelik Ören'in kurduğu girişimin fikri, kredi kartı olmayan ya da internette kart kullanmaktan çekinen kişilere ön ödemeli bir alışveriş kartı sunmaktı. MasterCard, Provus ve ING Bank iş birliğiyle çıkarılan kart PTT'den alınıp bakiye yüklenerek kullanılabiliyordu; lansmanda kart ücreti 5 lira, aylık kullanım ücreti 1 liraydı. Ekip 2014'e kadar 1 milyon karta ulaşmayı hedefliyordu.

Girişim kısa sürede ekosistemin dikkatini çekti. Haziran 2013'te Aslanoba Capital'den yatırım aldı, aynı yıl kurucuları Endeavor girişimci ağına seçildi. Temmuz 2016'da Multinet, hisse takası yoluyla ininal'in yaklaşık yüzde 50,1'ine ortak oldu; Webrazzi bu işlemi fintech alanının dikkat çeken satın almalarından biri olarak aktardı. Mart 2017'de şirket elektronik para kuruluşu lisansını aldı. egirişim'in Mart 2020 haberine göre ininal Kart'ın kullanıcı sayısı 4 milyona ulaşmıştı.

Şubat 2025'in sonunda İstanbul'da başlatılan yasa dışı bahis ve suç gelirlerini aklama soruşturması, ininal'in de içinde bulunduğu şirketler grubuna uzandı. Soruşturma kapsamında, haberlere göre ödeme sektöründen isimlerin de aralarında bulunduğu 21 kişi tutuklandı. Diken'in aktardığına göre soruşturmacılar, ödeme kuruluşlarının yurt dışı bahis sitelerinin para akışında kullanıldığını iddia ediyordu. Merkez Bankası Mart 2025'te PayFix, Aypara ve ininal'in faaliyet izinlerini durdurdu ve şirketlerin yönetimi TMSF'ye devredildi. 8 Kasım 2025'te Resmî Gazete'de yayımlanan kararla üç kuruluşun faaliyet izinleri tamamen iptal edildi. Kaynaklarda soruşturmadaki iddialarla ilgili kesinleşmiş bir karara rastlanmadı.

ininal'in hikâyesi, bankasız kitleye kart götürmek için yola çıkan ve milyonlarca kullanıcıya ulaşan bir fintech girişiminin, sonraki yıllarda değişen ortaklık yapısı ve bu yapıya yönelik soruşturmayla birlikte lisansını kaybederek sona erişini anlatıyor. Ödeme hizmetlerinde lisansın ve ortaklık yapısının ne kadar belirleyici olduğunu gösteren bir örnek olarak kaldı.

## Dersler

- Ödeme işinde lisans şirketin kendisidir; ortaklık yapısındaki her değişiklik lisansı da riske atar.
- Girişimini devrederken yeni ortakların kim olduğu, ürünün geleceğini ürünün kendisi kadar belirler.
- Bankasız kitleye hizmet etmek büyük bir fırsattır ama aynı zamanda sıkı uyum ve denetim ister.

## Kaynaklar

- [Ön ödemeli alışveriş kartı İninal, Ödeme Sistemleri 12'de duyuruldu](https://webrazzi.com/2012/12/12/ininal/)
- [Dugun.com ve ininal kurucuları Endeavor girişimci ağına seçildi](https://webrazzi.com/2013/12/17/dugun-com-ve-ininal-kuruculari-endeavor-girisimci-agina-secildi/)
- [Multinet, ininal'ın çoğunluk hissesini satın aldı!](https://webrazzi.com/2016/07/12/multinet-ininal/)
- [4 milyon kullanıcısı olan ininal Kart'a temassız ve çip özelliği eklendi](https://egirisim.com/2020/03/10/4-milyon-kullanicisi-olan-ininal-karta-temassiz-ve-cip-ozelligi-eklendi/)
- [Payfix, Aypara ve İninal'ın faaliyet izinleri durduruldu](https://www.diken.com.tr/payfix-aypara-ve-ininalin-faaliyet-izinleri-durduruldu/)
- [TCMB'den Aypara, İninal ve PayFix'in faaliyet izinlerine dair duyuru](https://webrazzi.com/2025/03/18/tcmb-aypara-ininal-ve-payfix-in-faaliyet-izinlerini-durdurdu/)
- [İninal PayFix ve Aypara'nın lisansı iptal edildi](https://medyascope.tv/2025/11/08/ininal-payfix-ve-ayparanin-lisansi-iptal-edildi/)
- [Pay Fix, İninal ve Aypara'nın lisanları iptal edildi](https://www.diken.com.tr/pay-fix-ininal-ve-ayparanin-lisanlari-iptal-edildi/)

---

# Lilium (2015 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/lilium/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Almanya
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Lilium, dikey kalkış ve iniş yapabilen elektrikli bir hava aracı olan Lilium Jet'i geliştiren Bavyera merkezli bir havacılık şirketiydi. Beş koltuklu prototip, hareketli kanatçıklara yerleştirilmiş 36 elektrikli pervaneyle saatte 300 km hız ve 300 km menzil hedefliyordu. Şirket 2025'te hava taksisi pazarına girmeyi planlıyordu.

## Neden kapandı?

Lilium kayda değer bir gelir elde edemeden her yıl yüz milyonlarca euro zarar etti; Mart 2024'te birikmiş zararın 1,359 milyar euroya ulaştığı bildirildi. Sertifikasyon takvimi uzadıkça sermaye ihtiyacı büyüdü ve şirket art arda sermaye artırımlarına gitti. Ekim 2024'te Bavyera hükümetiyle 50 milyon euroluk kredi konusunda anlaşma sağlanamayınca Alman iştirakleri için iflas sürecine başvurdu. 20 Aralık 2024'te faaliyetler durdu ve yaklaşık 1.000 kişi işten çıkarıldı. Bir yatırımcı konsorsiyumunun kurtarma planı açıklansa da vaat edilen para gelmedi ve şirket Şubat 2025'te ikinci kez iflas başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

Nisan 2017'de Münih yakınlarındaki küçük bir havaalanında iki kişilik, insansız bir prototip dikey olarak havalandı. Lilium Eagle adlı bu araç, dört genç mühendisin şehirler arası ulaşımı gökyüzüne taşıma hayalinin ilk somut adımıydı. Sekiz yıl sonra aynı şirket iki kez iflas etmiş olarak tarihe karıştı.

Lilium, 2015'te Münih Teknik Üniversitesi'nden Daniel Wiegand, Sebastian Born, Matthias Meiner ve Patrick Nathen tarafından kuruldu ve adını havacılık öncüsü Otto Lilienthal'den aldı. Mayıs 2019'da ilk kez uçan beş kişilik prototip, hareketli kanatçıklara yerleştirilmiş 36 elektrikli pervaneyle dikey kalkıp yatay uçuşa geçebiliyordu. Şirket Eylül 2017'de 90 milyon dolar, Mart 2020'de Tencent liderliğinde 240 milyon dolar topladı. Eylül 2021'de SPAC birleşmesiyle NASDAQ'ta işlem görmeye başladığında kayda değer bir geliri yoktu, ama değeri 2,4 milyar dolar olarak biçilmişti. Aynı yıl Brezilyalı havayolu Azul 220 uçak için niyet mektubu imzaladı.

Ne var ki uçak geliştirmek ve sertifika almak her yıl daha fazla para demekti. Zarar 2020'de 188 milyon euro, 2022'de 253 milyon euro, 2023'te ise 263 milyon euro oldu. Mart 2024'te birikmiş zararın 1,359 milyar euroya ulaştığı bildirildi. Şirket 2023'te art arda sermaye artırımlarına gitti. Bu arada bazı havacılık akademisyenleri ve eski çalışanlar, uçağın performans hedeflerine ulaşıp ulaşamayacağını açıkça sorgulamıştı.

Son darbe siyasetten geldi. Bavyera hükümetiyle 50 milyon euroluk kredi konusunda anlaşma sağlanamayınca yönetim kurulu Ekim 2024'te Alman iştirakleri için iflas sürecine başvurdu. 20 Aralık 2024'te faaliyetler durduruldu ve yaklaşık 1.000 kişi işten çıkarıldı. Birkaç gün sonra Mobile Uplift adlı bir yatırımcı konsorsiyumunun şirketin bazı bölümlerini satın alacağı açıklandı; ancak vaat edilen para hiç gelmedi ve Şubat 2025'te ikinci iflas başvurusu yapıldı.

Lilium, derin teknoloji girişimlerinde zamanın da bir maliyet kalemi olduğunu gösteriyor. Sertifikasyon takvimi her kaydığında ihtiyaç duyulan sermaye büyüdü ve sonunda tek bir kredi kararı tüm yapıyı devirdi.

## Dersler

- Sertifikasyonu yıllar süren bir sektörde nakit planını en kötü senaryoya, yani düzenleyici onayın iki üç yıl gecikmesine göre yapın.
- Kamu desteğini kurtarma planının merkezine koymayın; siyasi kararlar son dakikada değişebilir.
- Performans iddialarınızı bağımsız mühendislerin sorgulamasına açık tutun; teknik şüpheler çoğu zaman yatırımcıdan önce kamuoyunda doğar.

## Kaynaklar

- [Lilium GmbH](https://en.wikipedia.org/wiki/Lilium_GmbH)
- [Electric aircraft startup Lilium ceases operations, 1,000 workers laid off](https://techcrunch.com/2024/12/23/electric-aircraft-startup-lilium-ceases-operations-1000-workers-laid-off/)
- [German electric jet maker Lilium files for bankruptcy for second time](https://finance.yahoo.com/news/german-electric-jet-maker-lilium-201908488.html)

---

# Nabız (Nabd Türkiye) (2016 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/nabiz/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Nabız, Dubai merkezli haber derleyicisi Nabd'ın ilk yurt dışı açılımı olarak Nisan 2016'da Türkiye'de yayına girdi. Uygulama 300'ün üzerinde Türkçe haber kaynağından teknolojiden sağlığa, spordan otomobile pek çok konuda içerik derliyor, son dakika gelişmelerini anlık bildirimle iletiyordu. iOS ve Android'de ücretsiz sunuluyor, web sürümüyle de erişilebiliyordu.

## Neden kapandı?

Nabız ekibi, uygulamanın 31 Ekim 2025'te kalıcı olarak kapatılacağını duyurdu ve kullanıcılara teşekkür etmekle yetindi; ayrıntılı bir gerekçe paylaşmadı. Sözcü'nün aktardığına göre teknoloji çevrelerinde artan işletme maliyetleri ile haber lisanslama süreçlerindeki zorlukların kararda rol oynadığı konuşuldu. Webrazzi daha 2016'daki lansmanda, Nabd'ın Türkiye'nin haber dikeyinde işinin kolay olmayacağını yorumlamıştı. Nabız, içeriğini başka yayıncıların haberlerinden derleyen bir aracıydı; bu da gelirini ve maliyetini kontrolü dışındaki lisans koşullarına bağlıyordu. Yorum olarak, reklam gelirinin büyük platformlarda toplandığı bir pazarda böyle bir aracının ölçek büyüse de kârlılığı yakalaması zor görünüyor.

## Hikâyesi

Nabd, Arap dünyasında haberleri tek bir uygulamada toplayan bir derleyici olarak büyüdü. Wamda'nın aktardığına göre 2013'te kurulan uygulama, 1.500'ü aşkın Arapça kaynaktan haber çekiyor ve 9 milyondan fazla kullanıcıya ulaşıyordu. VentureBeat'e göre 37 ülkede iPhone'un haber kategorisinde birinci sıradaydı. Kurucu ortaklar Abdur-Rahman El-Sayed ve Abdullah El-Sayed, ilk yurt dışı durak olarak Türkiye'yi seçti.

Nisan 2016'da uygulama Türkiye'de Nabız adıyla yayına girdi. Kurucular bu tercihi, Türkiye'nin haber tüketim alışkanlıklarının Arap dünyasına benzemesi ve 30 milyonu aşan akıllı telefon kullanıcısıyla açıklıyordu. Nabız 300'ün üzerinde Türkçe kaynaktan haber derliyor, son dakika gelişmelerini anlık bildirimle gönderiyordu. Wamda'nın haberine göre uygulama Apple tarafından editörün seçimi olarak öne çıkarıldı, Google Play ana sayfasında yer aldı ve Türkiye App Store'da haber kategorisinde birinci sıraya yükseldi. Webrazzi ise aynı günlerde temkinliydi ve Türkiye'de haber dikeyinde işin kolay olmayacağını yazdı.

Nabız, sonraki yıllarda sessizce milyonlarca kullanıcının günlük haber kaynaklarından biri haline geldi. Ekim 2025'in sonunda ise kullanıcılar bir veda mesajıyla karşılaştı. Ekip, 31 Ekim 2025'te uygulamanın kalıcı olarak kapatılacağını ve bu tarihten sonra mobil uygulamaya da web sürümüne de erişilemeyeceğini duyurdu. Açıklamada ayrıntılı bir gerekçe yoktu. Sözcü'nün aktardığına göre teknoloji çevrelerinde, artan işletme maliyetleri ve haber lisanslama süreçlerindeki zorlukların kararda etkili olduğu konuşuldu.

Nabız'ın hikâyesi, başkalarının içeriğini derleyerek büyüyen ürünlerin kırılganlığını gösteriyor. Uygulama kullanıcıyı kolayca buldu, ama ürettiği değer büyük ölçüde haber sitelerinin içeriğine ve reklam pazarının koşullarına bağlıydı. Yaklaşık dokuz buçuk yıl süren Türkiye macerası, maliyetler ile gelir arasındaki makas açılınca bir duyuruyla sona erdi.

## Dersler

- Başkalarının içeriğini derleyen bir üründe lisans ve telif maliyetlerini baştan hesaba kat.
- Bir pazarda tuttuğun modeli başka ülkeye taşırken yerel rekabeti ve reklam pazarını ayrıca sına.
- Mağaza sıralamasında zirveye çıkmak, uzun vadeli gelir modeli kurduğun anlamına gelmez.

## Kaynaklar

- [Popüler Arapça haber uygulaması Nabd (Nabız) şimdi Türkiye'de](https://webrazzi.com/2016/04/07/populer-arapca-haber-uygulamasi-nabd-nabiz-simdi-turkiyede/)
- [Chart-topping newsreader app Nabd launches in Turkey as Nabız](http://venturebeat.com/2016/04/06/chart-topping-newsreader-app-nabd-launches-in-turkey-as-nabiz/)
- [Meet Nabiz, the Turkish version of Nabd](https://www.wamda.com/2016/04/meet-nabiz-the-turkish-version-of-nabd)
- [Türkiye'de milyonlarca kullanıcısı vardı: Ünlü haber uygulaması kapanıyor](https://www.sozcu.com.tr/turkiye-de-milyonlarca-kullanicisi-vardi-unlu-haber-uygulamasi-kapaniyor-p253396)
- [Şok Karar: Popüler Haber Uygulaması, 31 Ekim'de Faaliyetini Sonlandırıyor](https://www.hedefhalk.com/unlu-haber-uygulamasi-nabiz-kapaniyor-31-ekim/1800832/)

---

# Nikola (2014 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/nikola/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Nikola Corporation, ağır ticari kullanım için bataryalı ve hidrojen yakıt hücreli elektrikli kamyonlar geliştiren Phoenix merkezli bir ABD şirketiydi. Adını Nikola Tesla'dan alan şirket 2014'te Salt Lake City'de Trevor Milton tarafından kuruldu. Haziran 2020'de bir SPAC birleşmesiyle borsaya açıldı ve 2022'den itibaren Nikola Tre modeliyle müşterilere kamyon teslim etti.

## Neden kapandı?

Eylül 2020'de açığa satış yapan Hindenburg Research, şirketi büyük ölçüde Milton'ın yürüttüğü karmaşık bir dolandırıcılıkla suçlayan bir rapor yayımladı. SEC ve ABD Adalet Bakanlığı soruşturma başlattı, Milton istifa etti ve GM ortak pikap projesinden çekildi. Federal jüri Ekim 2022'de Milton'ı CEO iken yaptığı açıklamalar nedeniyle dört suçlamanın üçünden suçlu buldu; şirketin kendisi hakkında iddianame düzenlenmedi. Şirket 2023'te batarya arızaları ve yangınlar nedeniyle ürettiği tüm bataryalı kamyonları geri çağırdı. Borçları varlıklarını aşan Nikola Şubat 2025'te Chapter 11 başvurusu yaparak varlıklarını satışa çıkardı.

## Hikâyesi

Haziran 2020'de henüz seri üretimde tek bir kamyonu olmayan Nikola'nın hisseleri 65 doları aştı ve şirketin piyasa değeri kısa bir süreliğine Ford'u geride bıraktı. Ağustos başında şirket yaklaşık 13 milyar dolar değerindeydi; oysa 2020'nin ilk altı ayındaki geliri yalnızca 80.000 dolardı ve bunun 36.000 doları Milton için yapılan güneş enerjisi kurulumlarından geliyordu.

Nikola'yı 2014'te Salt Lake City'de Trevor Milton kurdu. Adını Nikola Tesla'dan alan şirket, hidrojen yakıt hücreli ve bataryalı ağır kamyonlarla dizel tırların yerini almayı vaat etti. 2016'da 2,3 milyar dolarlık ön sipariş aldığını, 2019'da ise tüm modellerdeki kiralama ön siparişlerinin 14 milyar dolara ulaştığını öne sürdü. Haziran 2020'de VectoIQ ile SPAC birleşmesi yoluyla borsaya açıldı; 8 Eylül 2020'de GM'nin şirketin yüzde 11'ini alacağı bir ortaklık duyuruldu.

İki gün sonra açığa satış yapan Hindenburg Research, Nikola'yı büyük ölçüde Milton'ın yürüttüğü karmaşık bir dolandırıcılık olmakla suçlayan bir rapor yayımladı. Financial Times'ın doğrulamasına göre bir tanıtım videosunda ilerleyen Nikola One kendi motoruyla değil, hafif bir yokuştan aşağı yuvarlanarak hareket ediyordu. Şirket iddiaları yanlış ve yanıltıcı olarak nitelendirdi, ancak SEC ve Adalet Bakanlığı soruşturma başlattı ve Milton 21 Eylül'de istifa etti. Kasım 2020'de GM de ortak pikap projesinden çekildi.

Temmuz 2021'de federal büyük jüri Milton hakkında dolandırıcılık suçlamalarıyla iddianame düzenledi, şirketi ise suçlamadı. Milton suçsuz olduğunu beyan etti; ancak Ekim 2022'de jüri onu CEO iken yaptığı açıklamalar nedeniyle dört suçlamanın üçünden suçlu buldu ve Aralık 2023'te dört yıl hapis cezasına çarptırıldı. Mart 2025'te Başkan Donald Trump Milton'ı affetti. Şirket ise bu arada 2023'te batarya takımlarındaki soğutma sıvısı sızıntısı ve yangınlar nedeniyle o güne kadar ürettiği 209 bataryalı kamyonun tamamını geri çağırdı. Borçları varlıklarını aşan Nikola, hisse fiyatı 44 sente inmişken 19 Şubat 2025'te Chapter 11 başvurusu yaptı.

Nikola vakası, iddialı bir anlatının ve yüksek piyasa değerinin çalışan bir ürünün yerini tutamayacağını gösteriyor. Kurucunun açıklamaları hem kişisel bir ceza davasına hem de şirketin hiçbir zaman toparlayamadığı bir güven kaybına dönüştü.

## Dersler

- Yatırımcıya ve kamuoyuna yaptığınız her teknik açıklamayı belgeleyebileceğiniz düzeyde tutun; bir tanıtım videosu bile ileride delil olabilir.
- Ön sipariş ve rezervasyon rakamlarını büyüklük göstergesi gibi sunmayın; bağlayıcı olmayan talep gelir değildir.
- Kurucunun kişisel anlatısına dayanan bir şirkette bağımsız yönetim kurulu ve iç denetimi erken kurun; kriz anında şirketi kurucudan ayırabilen yapılar hayat kurtarır.

## Kaynaklar

- [Nikola Corporation](https://en.wikipedia.org/wiki/Nikola_Corporation)
- [Nikola Founder Is Charged With Fraud in Rebuke to Wall Street](https://www.nytimes.com/2021/07/29/business/nikola-trevor-milton-fraud.html)
- [Nikola founder Trevor Milton found guilty of fraud over statements he made while CEO of the EV company](https://www.cnbc.com/2022/10/14/nikola-nkla-founder-trevor-milton-found-guilty-of-fraud-.html)
- [Nikola: Trevor Milton sentenced to prison after fraud conviction](https://www.bbc.com/news/business-67752125)

---

# Northvolt (2015 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/northvolt/
- Sektör: Enerji ve iklim
- Ülke: İsveç
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Northvolt, 2015'te iki eski Tesla yöneticisinin kurduğu, elektrikli araçlar için lityum iyon batarya geliştirip üreten Stokholm merkezli bir şirketti. İlk büyük fabrikası Northvolt Ett'i İsveç'in kuzeyindeki Skellefteå'da kurdu, Polonya'da bir tesis açtı, Almanya ve Kanada'da yeni fabrikalar planladı. Şirket, Tesla ve Asyalı üreticilerin batarya pazarındaki hâkimiyetine Avrupa'dan verilen yanıtın simgesi olarak görülüyordu.

## Neden kapandı?

Skellefteå'daki fabrika üretimi planlanan hıza çıkaramadı; eski bir çalışanın kitabına göre 2022'deki ilk hücre testlerinde kabul edilemez hata oranları görülmüştü. BMW, Northvolt zamanında teslimat yapamadığı için 2 milyar euroluk sözleşmeyi Haziran 2024'te iptal etti. Eylül 2024'te 1.600 kişiyi etkileyen işten çıkarmalar ve genişleme planlarının durdurulması açıklandı. 21 Kasım 2024'te şirket, yalnızca bir haftalık nakdi ve 5,8 milyar dolar borcu olduğunu belirterek ABD'de Chapter 11 başvurusu yaptı. Yeni finansman bulunamayınca 12 Mart 2025'te İsveç'te iflas başvurusunda bulunuldu.

## Hikâyesi

Aralık 2021'in sonunda İsveç'in kuzeyindeki Skellefteå'da, 500 çalışanın bulunduğu dev bir fabrikada ilk prizmatik batarya hücreleri üretildi. Avrupa'nın elektrikli araç dönüşümünde kendi bataryasını üretebileceğinin kanıtı olarak görülen bu an, Northvolt'un en parlak dönemiydi. Üç yıldan biraz uzun bir süre sonra şirket, modern İsveç sanayi tarihinin en büyük iflasını yaşıyordu.

Northvolt 2015'te SGF Energy adıyla, Tesla'da tedarik zinciri ve operasyon planlaması alanında çalışmış Peter Carlsson ve Paolo Cerruti tarafından kuruldu; 2017'de bugünkü adını aldı. Avrupa Yatırım Bankası'ndan krediler geldi, 2019'da Volkswagen 900 milyon euroya yüzde 20 hisse aldı, BMW, Goldman Sachs ve Folksam da yatırımcılar arasına katıldı. 2020'de BMW ile 2 milyar euroluk batarya tedarik anlaşması imzalandı. Ağustos 2023'te Kanada'daki fabrika planıyla birlikte 1,2 milyar dolar, Ocak 2024'te ise yeşil kredilerle 5 milyar dolar toplandı. Şirket Polonya'da bir tesis açmış, Almanya ve Kanada'da yeni fabrikalar kurmaya başlamıştı.

Ancak kâğıt üzerindeki büyüme üretim bandına yansımadı. Eski bir çalışanın 2025'te yayımlanan kitabına göre 2022'deki ilk hücre testlerinde hata oranları kabul edilemez düzeydeydi; nem kontrolü, otomasyon arızaları ve parça gecikmeleri üretimi aksatıyordu. Dagens industri'nin ortaya çıkardığı bir iç rapora göre şirket 2023'ün ilk dokuz ayında yaklaşık 1 milyar dolar zarar etti. Haziran 2024'te BMW, teslimatların zamanında yapılamaması nedeniyle 2 milyar euroluk sözleşmeyi iptal etti.

Eylül 2024'te 1.600 kişiyi etkileyen işten çıkarmalar açıklandı. 21 Kasım 2024'te Northvolt, yalnızca bir haftaya yetecek 30 milyon dolar nakdi ve 5,8 milyar dolar borcu olduğunu belirterek ABD'de Chapter 11 başvurusu yaptı; kurucu CEO Carlsson ertesi gün istifa etti ve şirketin uzun vadede en az 1 milyar dolara ihtiyacı olduğunu söyledi. Bu para bulunamadı. 12 Mart 2025'te İsveç'te iflas başvurusu yapıldı, kayyum sınırlı üretimi Haziran 2025'te tamamen durdurdu ve tesislerin önemli bölümü ABD'li Lyten'e satıldı.

Northvolt, sermayenin üretim yetkinliğinin yerini tutamayacağını gösteren pahalı bir ders oldu. Milyarlarca dolar ve güçlü müşteriler, ilk fabrikada kaliteli hücreyi hızla üretme sorununu çözemedi.

## Dersler

- Fabrika inşa etmek ile o fabrikadan kaliteli ürünü hızla çıkarmak ayrı becerilerdir; yeni kapasiteye geçmeden önce ilk hattın verimini kanıtlayın.
- Tek bir büyük müşterinin sözleşmesine bağlı büyüme planı, teslimat takvimi kaydığında bir anda çöker.
- Üretim sorunlarını yatırımcıdan ve müşteriden saklamak zaman kazandırmaz; kötü haberi erken paylaşmak çözüm seçeneklerini artırır.

## Kaynaklar

- [Northvolt](https://en.wikipedia.org/wiki/Northvolt)
- [Sweden's Northvolt files for bankruptcy, in blow to Europe's EV ambitions](https://www.reuters.com/technology/northvolt-files-chapter-11-bankruptcy-us-2024-11-21/)
- [BMW cancels $2 bln battery cells contract with Northvolt](https://www.reuters.com/business/autos-transportation/bmw-cancels-2-bln-contract-with-northvolt-says-handelsblatt-2024-06-20)
- [Sweden's green industry hopes hit by Northvolt woes](https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrwqpdv5q7o)

---

# Pandion (2020 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/pandion/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 125 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Pandion, e-ticaret markalarının paketlerini depolarından alıp kendi ayrıştırma merkezlerinde tasnif eden ve son kilometreyi geniş bir sürücü ağına yaptıran Bellevue merkezli bir paket lojistiği girişimiydi. Makine öğrenmesiyle her paket için en uygun taşıyıcıyı seçiyordu. Büyük taşıyıcıların konut ve yoğun sezon ek ücretleri olmadan 1 ile 5 gün arasında kara teslimatı vaat ediyordu.

## Neden kapandı?

Şirket, 2022'den beri süren navlun durgunluğu ve lojistik teknolojisine yatırımın kuruduğu bir dönemde büyümeye çalıştı. Düşük marjlar ve fiyat rekabeti nakit ihtiyacını artırdı. Mart 2024'teki 41,5 milyon dolarlık tur şirketi yalnızca yılın son çeyreğine kadar taşıdı. Satış ve finansman görüşmeleri sonuçsuz kalınca Ocak 2025'te şirket aniden kapandı.

## Hikâyesi

Scott Ruffin'in özgeçmişi, bir kargo girişimi için yatırımcıya gösterilebilecek en güçlü referanslardan biriydi. Amazon'da yaklaşık beş yıl çalışmış ve şirketin hava kargo operasyonu Amazon Air'i kurmuş, ardından Walmart'ın e-ticaret taşımacılık birimini yönetmişti. Haziran 2020'de Walmart'tan ayrılıp Eylül'de Pandion'u başlattığında hedefi, FedEx, UPS, Amazon ve ABD Posta Servisi'nin hâkim olduğu paket teslimatında büyük e-ticaret satıcılarına bir alternatif sunmaktı.

Pandion'un modeli, paketleri markaların depolarından alıp kendi ayrıştırma merkezlerinde tasnif etmeye ve son kilometreyi personel ajanslarına bağlı bir milyonu aşkın sürücüden oluşan bir ağa devretmeye dayanıyordu. Makine öğrenmesi, her paket için hız, güvenilirlik ve zamanında teslim oranına göre en uygun taşıyıcıyı seçiyordu. Playground Global ve Schematic Ventures'tan gelen 4,9 milyon dolarlık tohum yatırımıyla başlayan şirket, beş yılda yaklaşık 125 milyon dolar öz sermaye topladı ve Mart 2024'te 41,5 milyon dolarlık B serisini kapattı. Bloomberg'in o dönemki haberine göre satışların 2024'te 220 milyon dolara ulaşması bekleniyordu.

Ancak Pandion, rüzgârın tersine döndüğü bir pazara girmişti. 2022'nin ortasından beri süren navlun durgunluğu, ince marjlar, fiyat rekabeti ve faiz artışlarıyla kuruyan girişim sermayesi lojistik teknoloji şirketlerini zorluyordu; benzer paket platformları Point Pickup ve Maergo 2024'te dağılmıştı. Ruffin'in notuna göre B serisi şirketi ancak 2024'ün son çeyreğine kadar taşıyabildi.

Ocak 2025'te Ruffin çalışanlarına gönderdiği notta, şirketi satma ya da yeni finansman bulma görüşmelerinin olumlu sonuçlanmadığını ve kredi verenlere karşı yükümlülükler nedeniyle şirketin derhal kapatılacağını yazdı. 63 çalışanın tamamı işten çıkarıldı; ücretler 15 Ocak'a kadar ödendi ama kıdem tazminatı verilemedi, çünkü şirketin borcu bankadaki parasından fazlaydı. Bellevue'deki genel merkez ile Philadelphia, Dallas, Los Angeles, Chicago ve Atlanta'daki beş ayrıştırma merkezi kapandı; tesislerde kalan son paketler ABD Posta Servisi'ne teslim edildi.

Pandion, altyapı ağırlıklı ve borçla büyüyen girişimlerde kredi yükümlülüklerinin, satış görüşmeleri sürerken bile şirketi bir gecede kapatabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Lojistikte ölçek ekonomisine ulaşmadan açılan her ayrıştırma merkezi sabit gider demektir; yeni tesis açmadan önce mevcutların doluluğunu hedefe çekin.
- Kredi sözleşmelerindeki temerrüt koşullarını iyi bilin; satış görüşmesi sürerken bile kredi veren kapanışı zorlayabilir.
- Çalışanlara tazminat ödeyemeyecek duruma gelmeden, kontrollü bir küçülme ya da satış planını erkenden devreye alın.

## Kaynaklar

- [Delivery Startup Pandion Abruptly Shutters](https://finance.yahoo.com/news/delivery-startup-pandion-abruptly-shutters-181507670.html)
- [E-commerce delivery startup Pandion looks in eyes of giants](https://www.freightwaves.com/news/e-commerce-delivery-startup-pandion-looks-in-eyes-of-giants)
- [2025 will likely be another brutal year of failed startups, data suggests](https://techcrunch.com/2025/01/26/2025-will-likely-be-another-brutal-year-of-failed-startups-data-suggests/)

---

# Pocket (2007 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/pocket/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Pocket, kullanıcıların internette karşılaştıkları makaleleri ve web sayfalarını kaydedip daha sonra tüm cihazlarından ve çevrim dışı okuyabilmelerini sağlayan bir uygulamaydı. Kaydedilen yazıları gereksiz öğelerden arındırarak okunabilir hale getiriyor, etiketleme ve metin ayarı imkânı sunuyordu. 2007'de Read It Later adlı bir Firefox eklentisi olarak başlayan hizmet 2017'de Mozilla'nın bünyesine katıldı.

## Neden kapandı?

Pocket, bağımsızken Evernote'un satın alma teklifini hizmetin kapatılıp Evernote'a eritileceği endişesiyle reddetmişti. 2015'te Firefox'a varsayılan olarak eklenmesi dağıtımını büyüttü, ama ürünün kaderini de tarayıcı sahibine bağladı. 2017'de Mozilla'ya satıldıktan sonra bağımsız bir yan kuruluş olarak çalışacağı açıklandı; ancak geleceği artık Mozilla'nın önceliklerine bağlıydı. Mozilla 22 Mayıs 2025'te Pocket'ı kapatacağını duyurdu ve hizmet 8 Temmuz 2025'te sona erdi.

## Hikâyesi

Ağustos 2007'de Nate Weiner, Firefox için küçük bir eklenti yayımladı. Adı Read It Later'dı ve tek bir işi vardı: internette denk gelinen ama o an okunamayan yazıları bir kenara kaydetmek. Weiner, televizyon programlarını kaydeden TiVo cihazlarının web içeriği için bir karşılığını yaratmak ve bu içeriğe her cihazdan erişim sağlamak istiyordu.

Eklenti milyonlarca kişiye ulaşınca Weiner ofisini Silikon Vadisi'ne taşıdı ve ekibe dört kişi daha katıldı. 2011'de Foundation Capital, Baseline Ventures, Google Ventures ve Founder Collective'in katıldığı 2,5 milyon dolarlık, 2012'de ise 5 milyon dolarlık yatırım geldi. Şirket, Evernote'un satın alma teklifini hizmetin kapatılıp Evernote'un içine eritileceği endişesiyle geri çevirdi. Pocket adını alan uygulama ücretli özelliklerini ücretsiz ve reklamsız sürüme taşıdı; 2014'te Pocket Premium aboneliği geldi. Time dergisi uygulamayı 2013'ün en iyi Android uygulamaları arasında saydı ve Eylül 2015'te Pocket 17 milyon kullanıcıya ve 1 milyar kayda ulaştı.

Haziran 2015'te Pocket, Firefox'a doğrudan entegre edildi. Açık kaynak bir tarayıcıya kapalı bir hizmetin gömülmesi ve kolayca devre dışı bırakılamaması bazı kullanıcıların tepkisini çekse de Mozilla entegrasyonu savundu. 27 Şubat 2017'de Mozilla Pocket'ı satın aldı ve hizmetin bağımsız bir yan kuruluş olarak çalışmaya devam edeceğini açıkladı. Sunucu kodunun açık kaynak yapılması planlandı, ancak 2024 itibarıyla bunun yalnızca bir kısmı gerçekleşmişti.

22 Mayıs 2025'te Mozilla, Pocket'ı 8 Temmuz 2025'te kapatacağını duyurdu. Kullanıcılara verilerini dışa aktarmaları için 8 Ekim 2025'e kadar süre tanındı; bu tarihten sonra hesaplar silinecekti. Pocket Hits adlı e-posta bülteni ise kapanış sürecinde Ten Tabs adıyla yeniden markalandı.

Pocket'ın hikâyesi, sevilen ve milyonlarca kişinin kullandığı bir aracın bile, büyük bir kurumun çatısı altına girdiğinde o kurumun önceliklerine bağımlı hale geldiğini gösteriyor. Evernote'a karşı korunan bağımsızlık, sonunda başka bir alıcının kararıyla sona erdi.

## Dersler

- Ürününüz bir platformun içine gömülü dağıtıma dayanıyorsa, o platformun öncelikleri değiştiğinde ne olacağını baştan konuşun.
- Satın alınırken ürünün yaşatılması için somut taahhütler ve kullanıcı verisinin taşınabilirliği için net kurallar isteyin.
- Premium abonelik gibi gelir kaynaklarını erken güçlendirin; kendi parasını kazanamayan ürün, sahibinin bütçe kararlarına bağımlı kalır.

## Kaynaklar

- [Pocket (service)](https://en.wikipedia.org/wiki/Pocket_(service))
- [Mozilla is shutting down Pocket](https://www.theverge.com/news/672924/mozilla-pocket-fakespot-shutting-down)
- [Mozilla acquires read-it-later app Pocket, will open-source the code](https://venturebeat.com/2017/02/27/mozilla-acquires-read-it-later-app-pocket-will-open-source-the-code/)
- [Read It Later Raises $2.5 Million, Wants To Become The Dropbox Of Content](https://techcrunch.com/2011/07/26/read-it-later-raises-2-5-million-wants-to-become-the-dropbox-of-content/)

---

# Skype (2003 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/skype/
- Sektör: Telekom
- Ülke: Lüksemburg
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Skype, internet üzerinden sesli ve görüntülü görüşme, video konferans, anlık mesajlaşma ve dosya aktarımı sunan bir iletişim uygulamasıydı. Kontör karşılığında sabit ve mobil telefonlara arama da yapılabiliyordu. 2003'te İsveçli Niklas Zennström ve Danimarkalı Janus Friis ile dört Estonyalı geliştirici tarafından yaratılan uygulamanın arkasındaki şirket Lüksemburg merkezli Skype Technologies'ti.

## Neden kapandı?

Skype 2005'ten itibaren önce eBay'e, ardından yatırım fonlarına ve 2011'de Microsoft'a geçerek sık sık el değiştirdi. Microsoft, Skype'ı kendi Windows Live Messenger'ının yerine koydu ve altyapısını eşler arası mimariden Azure tabanlı merkezi bir yapıya taşıdı. Pandeminin başında günlük kullanıcılar yüzde 70 artsa da ardından düşüş başladı ve günlük kullanıcı sayısı 2023'te 36 milyona geriledi. Aynı dönemde Microsoft'un kendi iş iletişim platformu Teams 300 milyon aktif kullanıcıya ulaştı ve işletmelerin Skype'ı bırakmasının başlıca nedenlerinden biri olarak görüldü. Microsoft Şubat 2025'te Skype'ı kapatacağını duyurdu ve hizmet 5 Mayıs 2025'te sona erdi.

## Hikâyesi

Skype'ın adı, gökyüzü anlamına gelen sky ile yazılımın dayandığı eşler arası ağ mimarisini anlatan peer-to-peer ifadesinden türetildi. Sondaki r harfi, uygun bir alan adı bulunabilsin diye düşürüldü. 2003'te İsveçli Niklas Zennström ile Danimarkalı Janus Friis, dört Estonyalı geliştiriciyle birlikte uygulamayı yayımladığında, dünyanın öbür ucundaki biriyle bilgisayardan ücretsiz konuşmak devrim niteliğindeydi.

Büyüme baş döndürücüydü ve Skype sık sık el değiştirdi. Eylül 2005'te eBay, Lüksemburg merkezli Skype Technologies'i yaklaşık 2,6 milyar dolara satın aldı. 2009'da eBay, şirketin yüzde 65'ini Silver Lake, Andreessen Horowitz ve Kanada Emeklilik Planı Yatırım Kurulu'na 1,9 milyar dolara sattı. Mayıs 2011'de Microsoft Skype'ı 8,5 milyar dolara aldı ve kendi Windows Live Messenger'ının yerine koydu. O yıl geliştirme ekibinin büyük bölümü ve çalışanların yüzde 44'ü Estonya'nın Tallinn ve Tartu şehirlerindeydi. 2010 sonunda 660 milyonu aşkın kayıtlı kullanıcıya ulaşan Skype, Ocak 2013'te 50 milyonu aşkın eşzamanlı çevrim içi kullanıcı gördü.

Microsoft döneminde altyapı baştan değişti: 2012'de ağ tamamen Microsoft'un işlettiği sunuculara dayanmaya başladı, 2017'de ise eşler arası yapı bırakılıp Azure tabanlı merkezi bir servise geçildi. Uygulama da birçok kez yeniden tasarlandı. Mart 2020'nin sonunda, pandeminin başında, günlük kullanıcı sayısı bir önceki aya göre yüzde 70 arttı; ancak ardından düşüş başladı ve günlük kullanıcılar 2023'te 36 milyona indi. Aynı yılın ikinci çeyreğinde Microsoft'un kendi iş iletişim platformu Teams 300 milyon aktif kullanıcıya ulaşmıştı ve Teams'in başarısı, işletmelerin Skype'ı terk etmesinin nedenlerinden biri olarak görülüyordu.

Şubat 2025'te Microsoft, Skype'ın 5 Mayıs 2025'te emekliye ayrılacağını ve yerini Teams'in ücretsiz sürümüne bırakacağını duyurdu. Kapanış o gün tamamlandı ve site kullanıcıları Teams'e yönlendirmeye başladı.

Skype'ın hikâyesi, bir kategoriyi yaratan ürünün bile, sahibinin portföyünde daha stratejik bir kardeşi olduğunda gözden çıkarılabileceğini gösteriyor. Yirmi bir yıllık yolculuk bir girişim olarak başladı ve dev bir şirketin kendi ürünleri arasındaki tercihle sona erdi.

## Dersler

- Bir kategoriyi yaratmış olmak o kategoride kalmayı garanti etmez; kullanım alışkanlıkları iş ve mobil uygulamalara kayarken ürünü de aynı hızla yenileyin.
- Büyük bir şirkete satılırken alıcının portföyünde sizinle yarışan bir ürün olup olmadığını ve uzun vadede hangisinin yaşayacağını sorun.
- Sık altyapı ve arayüz değişiklikleri sadık kullanıcıyı yorar; mimari geçişleri kullanıcıya hissettirmeden yapmayı hedefleyin.

## Kaynaklar

- [Skype](https://en.wikipedia.org/wiki/Skype)
- [Microsoft is shutting down Skype in favor of Teams](https://www.theverge.com/news/621353/microsoft-skype-shutting-down-retirement-may-2025)
- [Microsoft is shutting down Skype after a 21-year run. Here's how it lost out to video call rivals](https://www.cnbc.com/2025/02/28/microsoft-is-retiring-skype-in-may-encouraging-people-to-adopt-teams.html)
- [Microsoft confirms takeover of Skype](https://www.bbc.co.uk/news/business-13343600)

---

# Sonder (2014 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sonder/
- Sektör: Seyahat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 550 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Sonder, Kuzey Amerika, Avrupa ve Dubai'de apart otel türünde kısa süreli kiralık konaklama birimleri işleten bir şirketti. Airbnb ile rekabet etse de ev sahiplerinin ilanlarına aracılık etmek yerine binaları kendisi kiralayıp yönetiyordu. Misafirler giriş yapmak ve destek almak için mobil uygulamayı kullanıyor, bakım ve temizlik hizmetleri dış kaynaklardan sağlanıyordu.

## Neden kapandı?

Sonder'in modeli, kiraladığı binaların giderlerini kısa süreli konaklama geliriyle karşılamaya dayanıyordu; Mart 2020'de pandemi seyahati durdurunca şirket çalışanlarının üçte birini, 400 kişiyi işten çıkardı. Ocak 2022'de SPAC birleşmesiyle halka açıldıktan kısa süre sonra, Haziran 2022'de kurumsal kadrosunun yüzde 21'ini küçülttü. Ağustos 2024'te Marriott ile 10.500 odayı Marriott portföyüne ekleyen bir lisans anlaşması imzaladı. Ancak Marriott 9 Kasım 2025'te Sonder'in temerrüdünü gerekçe göstererek anlaşmayı feshetti. Sonder ertesi gün faaliyetlerini aniden durdurdu ve 13 Kasım 2025'te Chapter 7 tasfiye başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

Kasım 2025'in ikinci haftasında Sonder'in dairelerinde kalan bazı misafirler, konaklamalarının ortasında binayı terk etmeleri gerektiğini öğrendi. BBC'nin haberine göre iflas eden şirketin misafirleri kalış süreleri dolmadan çıkarıldı. Birkaç yıl önce 2 milyar dolar değerinde olduğu yazılan bir girişim, bir hafta içinde tasfiyeye gitmişti.

Hikâye 2012'de Montreal'de başladı. McGill Üniversitesi öğrencisi Francis Davidson, ek gelir için kendi dairesini ve yaz aylarında şehir dışındaki öğrencilerin dairelerini kiraya veriyordu. 2014'te Lucas Pellan ile Flatbook adlı şirketi kurdu ve şirket Montreal'deki FounderFuel hızlandırıcısına katıldı; Martin Picard da kurucular arasında sayılıyor. Sonradan Sonder adını alan şirket 2016'dan itibaren San Francisco merkezli oldu. Model basitti: Airbnb'deki gibi ev sahiplerine aracılık etmek yerine binaları kiralamak, daireleri uygulama üzerinden otel gibi işletmek. Hedef, otel odasından geniş ama amatör bir ev sahibinden daha öngörülebilir bir konaklama arayan gezginlerdi. Şirket zamanla 40'ı aşkın şehirde 9.000'i aşkın birim yönetti ve 1 milyonu aşkın misafir ağırladı.

Pandemi ilk büyük darbeyi vurdu. Mart 2020'de çalışanların üçte biri, 400 kişi işten çıkarıldı. Yine de Haziran 2020'ye gelindiğinde şirket toplamda 550 milyon doların üzerinde yatırım toplamış ve 1,3 milyar dolar değerlemeye ulaşmıştı. Ocak 2022'de SPAC birleşmesiyle halka açıldı, ancak aynı yılın haziran ayında kurumsal kadronun yüzde 21'ini küçülttü. Bu arada Boston'da ev sahibinin yaşamadığı kısa süreli kiralamaları yasaklayan yeni bir kural nedeniyle ceza aldı, Minneapolis'te komşuların itirazlarıyla karşılaştı.

Ağustos 2024'te Marriott ile uzun vadeli bir lisans anlaşması imzalandı; 10.500 oda Marriott portföyüne eklendi ve misafirler Marriott Bonvoy puanı kazanabilir hale geldi. Kurucu Davidson Haziran 2025'te CEO'luktan ayrıldı. 9 Kasım 2025'te Marriott, Sonder'in temerrüdünü gerekçe göstererek anlaşmayı feshetti. Ertesi gün Sonder faaliyetlerini aniden durdurdu ve 13 Kasım'da Chapter 7 tasfiye başvurusu yaptı.

Sonder, gideri sabit, geliri dalgalı bir modelde tek bir şokun ve tek bir ortağın kaybının şirketi nasıl devirebileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Kiralayıp yeniden kiraya verme modelinde doluluk düştüğünde kira ödemesi durmaz; sözleşmelere talebe bağlı esneklik ya da gelir paylaşımı maddeleri koyun.
- Tek bir büyük ortağın kanalına bağımlı hale gelmek, o sözleşme bittiğinde işi bir gecede durdurabilir; alternatif rezervasyon kanallarını canlı tutun.
- Konaklama işinde kapanış planı misafirleri de kapsamalı; kalan rezervasyonların devri ve iadeler için önceden hazırlık yapın.

## Kaynaklar

- [Sonder (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sonder_(company))
- [Sonder to File Bankruptcy and Liquidate After Marriott Cuts Ties](https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-10/sonder-to-file-bankruptcy-and-liquidate-after-marriott-cuts-ties)
- [Guests ejected mid-stay from bankrupt hotel chain Sonder](https://www.bbc.com/news/articles/c364yg7g351o)
- [Hospitality Startup Sonder Raises $170 Million At A $1.3 Billion Valuation During Covid-19 Travel Collapse](https://www.forbes.com/sites/stevenbertoni/2020/06/24/hospitality-startup-sonder-raises-170-million-at-a-13-billion-valuation-during-covid-travel-collapse/)

---

# Zingat (2015 – 2025)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zingat/
- Sektör: Emlak ve inşaat
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Zingat, 2015 sonunda Doğuş Grubu ile Dubai merkezli gayrimenkul veri şirketi REIDIN'in iş birliğiyle kurulan bir online emlak platformuydu. Satılık ve kiralık ilanların yanında REIDIN verisine dayalı ev değerlemesi, bölge analizleri ve yatırım bilgisi sunuyordu. Kurumsal emlakçılar için Zingat Pro uygulamasını da geliştirdi.

## Neden kapandı?

Zingat bir iflasla değil, sahiplik zincirindeki değişikliklerle sona erdi. Dubai merkezli Property Finder Group 2017'de ortak oldu, 2019'da payını artırdı ve 2023'te şirketin tamamını satın aldı. Kasım 2023'te duyurulan anlaşmaya göre Property Finder, Hepsiemlak'ın azınlık ortağı olurken Zingat da Hepsiemlak ile birleşecekti. Hepsiemlak'ın açıklamasına göre Zingat platformu kapatıldı ve tüm hizmetler Hepsiemlak üzerinden sürdürüldü. Bu sonuç, pazarda üçüncü sıraya kadar yükselen bir oyuncunun, sektörün lideriyle birleşme yoluyla kendi markasını kaybettiğini gösteriyor.

## Hikâyesi

Zingat, 2015 sonunda iddialı bir ortaklıkla doğdu. Doğuş Grubu'nun finansal gücü ile Dubai merkezli gayrimenkul veri şirketi REIDIN'in bilgi birikimi aynı çatı altında toplanmıştı. CEO Ahmet Kayhan'ın anlatımıyla platform Ocak 2016'da resmen faaliyete geçti. Zingat kendini akıllı emlak sitesi olarak tanımlıyor; ilanların yanında ev değerleme araçları, bölge raporları ve yeni konut projeleri hakkında içerik sunuyordu.

Büyüme hızlı oldu. Webrazzi'nin Ocak 2017 haberine göre platform ilk yılında 200 binden fazla ilana ve aylık 4,5 milyon ziyaretçiye ulaştı; ilan sayısı ve trafik gibi kriterlerde Hürriyet Emlak ve Emlakjet'in ardından üçüncü sıraya yükseldiğini açıkladı. Ağustos 2017'de Dubai merkezli Property Finder Group ortak oldu. egirişim'e göre Zingat o sırada aylık 6 milyonu aşkın ziyaretçiye ve 18 binden fazla emlak danışmanı üyesine sahipti. Nisan 2019'da Property Finder liderliğinde ve General Atlantic'in katılımıyla 65 milyon TL'lik bir sermaye artırımı daha geldi.

Ancak emlak ilanı gibi ağ etkisinin güçlü olduğu pazarlarda liderlerin avantajı kolay kırılmıyordu. 2023'te Property Finder, Zingat'ın tamamını satın aldı. Aynı yılın Kasım ayında açıklanan anlaşmayla Property Finder, sermaye katılımıyla Doğan Holding şirketi Hepsiemlak'ın azınlık ortağı oldu; Zingat da Hepsiemlak ile birleşecekti. İşlem Rekabet Kurulu onayına bağlıydı.

Birleşmenin ardından Zingat markası bir süre daha yaşadı. Hepsiemlak'ın 2025'te yayımladığı açıklamaya göre Zingat platformu kapatıldı; tüm işlemler ve hizmetler artık Hepsiemlak üzerinden yürütülüyordu. zingat.com adresi de Hepsiemlak'a yönlendirilmeye başladı.

Zingat'ın hikâyesi bir çöküş değil, bir birleşme hikâyesi. Güçlü ortaklar ve veri odaklı bir ürünle üçüncülüğe kadar yükselen platform, sonunda sektörün lideri içinde eridi ve yaklaşık on yıllık yolculuğu sona erdi.

## Dersler

- Ana ortak değiştiğinde markanın kaderi de yeniden yazılır; sermaye yapısını buna göre planla.
- İlan pazarlarında ağ etkisi liderin lehine işler; üçüncü sıradaki oyuncu genellikle birleşmeye zorlanır.
- Veri avantajı fark yaratır, ama tek başına ilan ve kullanıcı ölçeğinin yerini tutmaz.

## Kaynaklar

- [Property Finder, Zingat ile birlikte Hepsiemlak'a ortak oluyor](https://webrazzi.com/2023/11/06/property-finder-zingat-ile-birlikte-hepsiemlak-a-ortak-oluyor/)
- [Hepsiemlak Zingat'ı Satın Aldı: Emlak Platformlarında Güç Birliği](https://www.hepsiemlak.com/emlak-yasam/emlak-rehberi/hepsiemlak-zingati-satin-aldi)
- [Hepsiemlak, çevrimiçi gayrimenkul platformu Zingat'ı satın aldı](https://swipeline.co/hepsiemlak-cevrimici-gayrimenkul-platformu-zingat-satin-aldi/)
- [Online gayrimenkul platformu Zingat, Propertyfinder'dan yatırım aldı](https://egirisim.com/2017/08/24/online-gayrimenkul-platformu-zingat-propertyfinderdan-yatirim-aldi/)
- [Propertyfinder ve General Atlantic'ten Zingat'a 65 milyon TL yatırım](https://webrazzi.com/2019/04/06/propertyfinder-ve-general-atlantic-ten-zingat-a-65-milyon-tl-yatirim/)
- [Türkiye'de ilk yılında 200 bin emlak ilanı yayınlayan Zingat, liderliğe oynuyor](https://webrazzi.com/2017/01/06/turkiyede-ilk-yilinda-200-bin-emlak-ilani-yayinlayan-zingat-liderlige-oynuyor/)

---

# Arrival (2015 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/arrival/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: 229 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Arrival, hafif ticari elektrikli araçlar geliştirmeyi hedefleyen bir İngiliz üreticiydi. Şirket, bataryaları ve aktarma organlarını içeren bir kaykay platformunu yaklaşık 10.000 metrekarelik mikrofabrikalarda araca dönüştürmeyi planlıyordu. Geliştirdiği araçlar arasında teslimat vanları, bir otobüs ve Uber sürücüleri için bir otomobil vardı.

## Neden kapandı?

Mart 2021'de SPAC birleşmesiyle Nasdaq'a açılan şirketin değeri zirvede 15 milyar dolara ulaştı, ancak seri üretim bir türlü başlamadı. Ekim 2022'de van üretimini Bicester'dan ABD'ye taşıma kararı işten çıkarmaları getirdi, Ocak 2023'te İngiltere'deki çalışanların yarısı olan 800 kişi çıkarıldı. 2023'te ikinci bir SPAC birleşmesi üretim gecikmelerine dair kaygılar nedeniyle iptal edildi ve bir hedge fondan beklenen 25 milyon dolarlık yatırım da gerçekleşmedi. Ocak 2023'te piyasa değeri 250 milyon dolara inmişti. Ocak 2024'te borsadan çıkarılan şirketin İngiltere birimi Şubat 2024'te kayyuma devredildi ve varlıkları Mart 2024'te Canoo'ya satıldı.

## Hikâyesi

Mart 2021'de Arrival Nasdaq'ta işlem görmeye başladığında Forbes, kurucu Denis Sverdlov'un servetinin 10,6 milyar dolara ulaştığını yazdı. Şirketin değeri kısa süre içinde 15 milyar dolarlık zirveyi gördü. İki yıl sonra, Ocak 2023'te aynı şirketin değeri 250 milyon dolara inmişti.

Arrival, 2015'te Rus iş insanı ve eski iletişim bakan yardımcısı Denis Sverdlov tarafından Londra merkezli olarak kuruldu. Şirketin fikri, bataryaları ve aktarma organlarını içeren bir kaykay platformunu yaklaşık 10.000 metrekarelik mikrofabrikalarda araca dönüştürmekti. Ocak 2020'de Hyundai ve Kia 100 milyon euro yatırdı ve şirket 3 milyar euro değerlemeyle unicorn oldu. Aynı ay UPS şirkete yatırım yaptı, 10.000 elektrikli teslimat aracı siparişi verdi ve 10.000 araçlık ek opsiyon aldı. BlackRock da 2020'de 118 milyon dolar yatırdı.

Kasım 2020'de şirket, CIIG Merger Corp. adlı SPAC ile birleşerek 5,4 milyar dolar değerlemeyle borsaya açılacağını duyurdu. Sonraki aylarda Charlotte'ta Kuzey Amerika merkezi kuruldu, Rock Hill'de otobüs ve Charlotte'ta UPS vanları için mikrofabrikalar planlandı, Uber sürücüleri için bir otomobil geliştirileceği açıklandı, İngiltere'de Bicester'da bir fabrika alındı. Ancak bu hedeflerin hiçbiri seri üretime dönüşmedi.

Ekim 2022'de van üretimini ABD'ye taşıma kararı işten çıkarmaları beraberinde getirdi; Ocak 2023'te yeni CEO Igor Torgov döneminde İngiltere'deki çalışanların yarısı, 800 kişi, işini kaybetti. 2023'te Kensington Capital Acquisition Corp V ile planlanan ikinci SPAC birleşmesi, üretim gecikmelerine dair kaygılar nedeniyle iptal edildi; Antara Capital'in 25 milyon dolarlık ek yatırımı da gerçekleşmedi. Ocak 2024'te borsadan çıkarılan Arrival'ın İngiltere birimi Şubat 2024'te kayyuma devredildi ve varlıkları Mart 2024'te Canoo'ya satıldı. Canoo da Ocak 2025'te iflas etti.

Arrival'ın hikâyesi, yeni bir ürünü ve yepyeni bir üretim yöntemini aynı anda kanıtlamaya çalışmanın riskini gösteriyor. Büyük siparişler ve rekor değerleme vaadi büyüttü; ama fabrikadan araç çıkmadıkça o vaat piyasanın gözünde hızla değer kaybetti.

## Dersler

- Yepyeni bir üretim yöntemini ve yeni bir ürünü aynı anda kanıtlamaya çalışmak riski katlar; önce birini doğrulayın.
- Büyük sipariş haberleri teslimat kapasitesi değildir; kaç aracı hangi tarihte üretebileceğinizi gösteremediğiniz sürece yatırımcı güveni kırılgandır.
- Birden fazla ülkede aynı anda fabrika kurmak yerine tek bir tesiste seri üretimi oturtun.

## Kaynaklar

- [Arrival (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Arrival_(company))
- [Arrival: Electric van maker's UK arm enters administration](https://www.bbc.com/news/business-68204358)
- [Bankrupt EV startup Arrival sold its assets to Canoo](https://techcrunch.com/2024/03/25/bankrupt-ev-startup-arrival-sold-its-assets-to-canoo/)
- [UK electric vehicle maker Arrival is going public via SPAC at a $5.4 billion valuation](https://www.cnbc.com/2020/11/18/uk-electric-vehicle-maker-arrival-is-going-public-via-spac.html)

---

# Artifact (2022 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/artifact/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Artifact, Instagram'ın kurucu ortakları Kevin Systrom ve Mike Krieger'ın kurduğu Nokto, Inc. tarafından Ocak 2023'te yayımlanan, öneri sistemleriyle kişiselleştirilmiş haber sunan bir mobil uygulamaydı. Adı İngilizcedeki makale, yapay zekâ ve gerçek kelimelerinin birleşiminden geliyordu. Uygulama zamanla kullanıcıların bağlantı, görsel ve metin paylaşabildiği bir sosyal ağa da dönüştü.

## Neden kapandı?

Uygulama ücretsizdi; reklam ya da abonelik gibi gelir modelleri yalnızca ileride denenebilecek seçenekler olarak duruyordu. Güçlü tanıtım ilgisine rağmen uygulamaya ilgi düşük kaldı. Ürün kısa aralıklarla yön değiştirdi: haber okuyucusundan yapay zekâ özelliklerine, oradan kullanıcı paylaşımlı bir sosyal ağa. Ocak 2024'te Systrom, pazar fırsatının yatırıma devam etmeyi haklı çıkaracak kadar büyük olmadığını açıklayarak kapanışı duyurdu. Nisan 2024'te Yahoo, teknolojisini kendi haber uygulamasında kullanmak üzere Artifact'ı satın aldı.

## Hikâyesi

Ocak 2024'te Kevin Systrom, bir yıl önce büyük ilgiyle tanıttığı haber uygulamasını kapatacağını duyurdu. Artifact'ın blogunda yayımlanan kapanış yazısında Systrom, "pazar fırsatının bu şekilde yatırıma devam etmeyi haklı çıkaracak kadar büyük olmadığı" sonucuna vardıklarını yazdı. Dünyanın en başarılı sosyal uygulamalarından birini kuran ikilinin yeni denemesi, yaklaşık bir yıl sonra sona eriyordu.

Systrom ve Mike Krieger, Instagram'ı 2012'de bugünkü adıyla Meta'ya satmış, 2018'de ana şirketle yaşadıkları anlaşmazlıkların ardından Instagram'dan ayrılmıştı. Mart 2022'de San Francisco'da Nokto, Inc. adlı şirketi kurdular. İlk ürünleri Artifact, Ocak 2023'te yayımlandı; adı İngilizcedeki makale, yapay zekâ ve gerçek kelimelerinin birleşiminden geliyordu. The Verge onu metin için bir tür TikTok olarak tanımladı: uygulama, öneri sistemleriyle kullanıcının ilgisine göre haber seçiyordu. Financial Times ise uygulamayı Twitter'a rakip olmayı ve yanlış bilgiyle mücadeleyi hedefleyen bir girişim olarak tanıttı. Şubat 2023'te bekleme listesi kaldırılıp herkese açıldı.

Yedi kişilik küçük bir ekiple çalışan Artifact ücretsizdi; kurucular reklam ya da abonelik gibi modellerin ileride denenebileceğini söylüyordu. Uygulama hızla yeni özellikler ekledi: yapay zekâ, kullanıcıların işaretlediği tık tuzağı başlıkları yeniden yazabiliyor, haberleri yapay sesle okuyabiliyordu. Nisan 2023'te Engadget, uygulamanın giderek Reddit'e benzediğini yazdı; Wired ise Ağustos 2023'te uygulamanın aslında bir yapay zekâ hamlesi olduğunu yazdı. Eylül'de kullanıcılar kendi bağlantılarını, görsellerini ve metinlerini paylaşabilir hale geldi.

Ancak bütün bu denemelere rağmen uygulamaya ilgi düşük kaldı ve Ocak 2024'te kapanış duyuruldu. Hikâye yine de bir çıkışla bitti: Nisan 2024'te Yahoo, Artifact'ı satın aldığını ve teknolojisini kendi haber uygulamasında kullanacağını açıkladı. Haziran 2024'te Yahoo, Artifact'ın altyapısını yeni yapay zekâ destekli haber uygulamasında yeniden hayata geçirdi.

Artifact'ın hikâyesi, en deneyimli kurucuların bile yeni bir tüketici alışkanlığı yaratmakta zorlanabileceğini gösteriyor. Ekip, aradığı ürün ile pazar arasındaki uyumu bulamadığını kabul edip zararı büyütmeden çekildi; bu karar teknolojinin değerini de korudu.

## Dersler

- Ünlü kurucular ilk indirme dalgasını getirir ama kalıcı kullanımı getirmez; ilk günden elde tutma oranını ana başarı ölçütü olarak izleyin.
- Ürün kısa sürede birçok kez yön değiştiriyorsa bu, çekirdek ihtiyacın henüz bulunamadığının işareti olabilir; durup kullanıcı görüşmelerine dönün.
- Kapatma kararını erken ve açık vermek ekibi ve teknolojiyi değerli tutar; Artifact'ın teknolojisi kapanıştan birkaç ay sonra alıcı buldu.

## Kaynaklar

- [Artifact (app)](https://en.wikipedia.org/wiki/Artifact_(app))
- [Instagram's co-founders are back with Artifact, a kind of TikTok for text](https://www.theverge.com/2023/1/31/23579552/artifact-instagram-cofounders-kevin-systrom-mike-krieger-news-app)
- [Yahoo is buying Artifact, the AI news app from the Instagram co-founders](https://www.theverge.com/2024/4/2/24118436/yahoo-news-artifact-acquisition)
- [Instagram's founders are back with a new app CNN Business](https://www.cnn.com/2023/01/31/tech/artifact-instagram-founders/index.html)

---

# Bench Accounting (2012 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bench-accounting/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Kanada
- Toplam yatırım: 100 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Bench, küçük işletme sahiplerine bulut tabanlı yazılımı şirket bünyesindeki defter tutucularla birleştiren abonelik usulü bir muhasebe hizmeti sunuyordu. Müşteriler aylık defter tutma, nakit akışı ve gider takibi ile finansal raporlarını tek bir platformdan alıyordu. Şirket zamanla vergi beyannamesi hazırlığı ve bankacılık gibi hizmetleri de paketine ekledi.

## Neden kapandı?

Bench 2021'de 60 milyon dolarlık C serisi yatırımla bankacılık gibi yeni alanlara açıldı, ancak 2024 sonuna gelindiğinde 65 milyon doları aşan borcunu ödeyemez duruma düştü. 27 Aralık 2024'te müşterilerine platformun hemen erişime kapanacağını bildirdi ve çalışanlarına önceden haber vermeden faaliyetini durdurdu. Ani kapanış, muhasebe kayıtlarını Bench'e emanet etmiş küçük işletmeleri yıl sonunun hemen öncesinde verilerine ulaşamaz halde bıraktı. Şirket 7 Ocak 2025'te Kanada'da iflas başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

27 Aralık 2024'te, pek çok küçük işletmenin yıl sonu hesaplarıyla uğraştığı günlerde, Bench müşterilerine kısa bir e-posta gönderdi ve internet sitesine bir duyuru koydu: platform derhal erişime kapanıyordu. Vancouver merkezli şirketin yaklaşık 650 çalışanı da kapanıştan önceden haberdar edilmedi. Yüz milyon doların üzerinde risk sermayesi toplamış bir fintech girişimi, bir anda müşterilerinin muhasebe kayıtlarına ulaşamadığı bir belirsizliğe dönüşmüştü.

Hikâye 2012'de 10sheet Inc. adıyla başladı. Şirket aynı yıl TechStars NYC hızlandırma programına kabul edildi, 2013'te Vancouver'a taşınıp Bench adını aldı ve ürününü herkese açtı. Fikir basitti: küçük işletme sahipleri defter tutmakla uğraşmasın, bulut tabanlı bir yazılım ile şirketin kendi defter tutucuları bu işi abonelik karşılığında üstlensin. 2013'teki 2 milyon dolarlık tohum yatırımını, 2015'te Altos Ventures ve Contour Venture Partners liderliğinde 7 milyon dolarlık A serisi, 2016'da Bain Capital Ventures liderliğinde 16 milyon dolar ve 2018'de iNovia Capital liderliğinde 18 milyon dolar izledi. 2019'da vergi beyannamesi hizmeti eklendi; 2021'de ise 60 milyon dolarlık C serisiyle Bench Banking adlı bankacılık ürünü devreye alındı.

Toplam yatırım 100 milyon doları aştı, ancak 2024 sonunda şirket 65 milyon doları aşan borcunu ödeyemez hale geldi. Aralık sonundaki ani kapanışın ardından 7 Ocak 2025'te Kanada'da iflas başvurusu yapıldı ve başvuru belgeleri borcun büyüklüğünü ortaya koydu.

Kapanıştan üç gün sonra, 30 Aralık 2024'te, San Francisco merkezli İK teknolojisi şirketi Employer.com'un Bench'i satın alacağı açıklandı ve Bench markası Ocak 2025'te bu şirketin bir parçası olarak yeniden hizmet vermeye başladı. Ancak asıl şirket, çalışanları ve borçlarıyla birlikte Aralık 2024'te fiilen sona ermişti.

Bench vakası, müşterinin en hassas verisini taşıyan bir hizmette kapanış yönetiminin de ürünün parçası olduğunu hatırlatıyor. Borç yükü büyürken ekip ve müşteriler son ana kadar habersiz kaldı; bu da kapanışın bedelini yatırımcıların kaybettiği paranın çok ötesine taşıdı.

## Dersler

- Müşterinin mali kayıtlarını tutan bir hizmetseniz, kapanma ihtimaline karşı veri dışa aktarma ve devir planını önceden hazırlayın; güven bu planın varlığıyla ölçülür.
- İnsan emeği yoğun bir hizmeti yazılım şirketi gibi fonlarken borç yükünü brüt kâr marjınızla birlikte izleyin; borç, büyüme hızından önce sizi yakalayabilir.
- Zor günlerde ekibe ve müşteriye erken ve açık iletişim, ani bir kapanıştan çok daha az itibar kaybettirir.

## Kaynaklar

- [Bench Accounting](https://en.wikipedia.org/wiki/Bench_Accounting)
- [Vancouver's Bench Accounting abruptly shuts down, with 600 potential jobs lost](https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bench-accounting-shutdown-1.7419592)
- [Failed fintech startup Bench racked up over $65 million in debt, documents reveal](https://techcrunch.com/2025/01/16/failed-fintech-startup-bench-racked-up-over-65-million-in-debt-documents-reveal/)

---

# Bowery Farming (2015 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bowery-farming/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 472 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Bowery Farming, New Jersey, Maryland ve Pennsylvania'daki endüstriyel depolarda dikey tarım yöntemiyle, tarım ilacı kullanmadan marul, yapraklı yeşillik ve ot yetiştiren New York merkezli bir şirketti. Sensörler, robotlar ve BoweryOS adlı kendi yazılımıyla bitkileri sürekli izliyordu. Ürünlerini Whole Foods ve Walmart gibi zincirlere ve çeşitli yemek teslimat şirketlerine satıyordu.

## Neden kapandı?

Şirket 472 milyon dolar toplayıp 2,3 milyar dolar değerlemeye ulaşsa da ürünleri pahalı kaldı ve bu ürünlere talep zayıf seyretti. Birkaç tesiste yaygınlaşan bir bitki hastalığı ciddi hasat kayıplarına yol açtı. PitchBook'un haberine göre şirketi kurtarabilecek satın alma görüşmeleri de sonuçsuz kaldı. Kasım 2024'te Bowery faaliyetlerini durdurdu ve üç eyaletteki tesislerinde çalışanları işten çıkardı.

## Hikâyesi

Mayıs 2021'de New York merkezli bir dikey tarım şirketi, Natalie Portman'dan Justin Timberlake'e uzanan ünlü yatırımcıların da katıldığı 300 milyon dolarlık bir yatırım turunu kapattı ve 2,3 milyar dolar değerlemeye ulaştı. Marul yetiştiren bir girişimin milyar dolarlık şirketler arasına girmesi, tarım teknolojisine duyulan iyimserliğin zirvesiydi. Üç buçuk yıl sonra aynı şirket kapılarını kapatmıştı.

Bowery Farming'i 2015'te, daha önce kurucu ortağı olduğu CrowdTwist'i Oracle'a 100 milyon dolara satmış olan Irving Fain kurdu; David Golden ve Brian Falther da kurucu ortak olarak ekibe katıldı. Şirket endüstriyel depoları çok katlı tarlalara çevirdi. Sensörler, robotlar ve bitkilerin fotoğraflarını çekip verileri anlık analiz eden BoweryOS sayesinde marul, yapraklı yeşillik ve otlar tarım ilacı kullanmadan ve az suyla yetiştiriliyordu. New Jersey, Maryland ve Pennsylvania'da ticari çiftlikler açıldı, 2021'de Kearny'de Farm X adlı bir bitki bilimi merkezi kuruldu; ürünler Whole Foods, Walmart ve Albertsons mağazaları başta olmak üzere 850'yi aşkın satış noktasına ulaştı. GV, General Catalyst, GGV Capital ve Temasek gibi fonlardan toplam 472 milyon dolar toplandı; 2021'deki son turun lideri Fidelity oldu.

Ancak kapalı ortamda tarım pahalıydı ve raftaki ürünler de pahalı kaldı. Bu fiyatlara talep zayıf seyretti. Üstelik birkaç tesiste yayılan bir bitki hastalığı hasatları ciddi biçimde düşürdü. PitchBook'un aktardığına göre, yaprakları tahrip eden bu patojene sonuçsuz kalan satın alma görüşmeleri de eklenince şirketin kurtuluş yolları kapandı.

Kasım 2024'te Bowery faaliyetlerini durdurdu ve New Jersey, Pennsylvania ile Maryland'deki tesislerinde çalışanları işten çıkardı. Kapandığında ABD'nin en büyük dikey tarım operasyonu olarak biliniyordu.

Bowery'nin dersi, teknolojik olarak etkileyici bir üretim yönteminin ekonomik olarak da ayakta durması gerektiği. Yazılım ve robotik verimi artırsa da kapalı ortamda üretimin maliyeti, rafta sıradan bir yeşilliğin fiyatına sığmadı; tek bir hastalık salgını da zaten dar olan marjı tamamen sildi.

## Dersler

- Enerji ve ekipman yoğun bir üretim modelinde birim maliyeti rakip ürünün raf fiyatına yaklaştırmadan kapasite büyütmeyin.
- 'İlaçsız ve yerel' gibi bir mesajın müşteriye ne kadar fiyat farkı ödettiğini tek bir şehirde test etmeden ülke çapında yayılmayın.
- Kapalı ortamda tek tip ürün yetiştiriyorsanız bir hastalık tüm tesisleri aynı anda vurabilir; tesisler arası izolasyon ve acil durum planı hazırlayın.

## Kaynaklar

- [Bowery Farming](https://en.wikipedia.org/wiki/Bowery_Farming)
- [Vertical farming "unicorn" Bowery to shut down](https://www.axios.com/2024/11/05/bowery-vertical-farming-close)
- [Wilted greens: How a leaf-eating pathogen, failed deals brought down Bowery Farming](https://pitchbook.com/news/articles/bowery-farming-collapse-leaf-eating-pathogen-failed-acquisition)

---

# Cruise (2013 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/cruise/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Cruise, otonom sürüş teknolojisi geliştiren ve sürücüsüz taksi filosu işletmeyi hedefleyen San Francisco merkezli bir şirketti. Başlangıçta mevcut otomobillere sınırlı otonom sürüş kiti satmayı planladı; 2016'da General Motors tarafından satın alındıktan sonra büyük ölçüde bağımsız bir yan kuruluş olarak robotaksi hizmetine odaklandı. 2022'de San Francisco'da sürücüsüz ücretli yolculuk izni aldı ve hizmetini Phoenix ve Austin gibi şehirlere yaydı.

## Neden kapandı?

2 Ekim 2023'te San Francisco'da başka bir aracın çarptığı bir yaya, sürücüsüz bir Cruise aracının altında kaldı ve araç kenara çekilmeye çalışırken yayayı yaklaşık 6 metre sürükledi. Kaliforniya Motorlu Taşıtlar Dairesi (DMV), şirketin ilk görüşmede sürüklenme anını göstermediğini belirterek 24 Ekim'de izinleri derhal askıya aldı; Cruise ise görüntülerin eksiksiz paylaşıldığını savundu. Şirket ülke genelindeki sürücüsüz operasyonları durdurdu, 950 aracı geri çağırdı ve kurucu CEO Kyle Vogt istifa etti. Ocak 2024'te yayımlanan bağımsız hukuk bürosu incelemesi, askıya almanın büyük ölçüde yönetim eksikliklerinden kaynaklandığı sonucuna vardı. Araçlar Mayıs 2024'te yollara dönmeye başlasa da GM, Aralık 2024'te robotaksi işini fonlamayı bıraktı.

## Hikâyesi

2 Ekim 2023 gecesi San Francisco'nun Market Caddesi yakınlarında bir yayaya çarpan sürücü olay yerinden kaçtı. Yaya yan şeride savruldu ve orada ilerleyen, içinde güvenlik sürücüsü bulunmayan bir Cruise robotaksisi de ona çarptı. Araç kenara çekilmeye çalışırken yayayı yaklaşık 6 metre sürükledi; yaralı, aracın altından kurtarma ekipmanıyla çıkarıldı. Bu gece, on yıllık bir otonom sürüş hikâyesinin sonunun başlangıcı oldu.

Cruise 2013'te Kyle Vogt ve Dan Kan tarafından kuruldu. İlk plan, mevcut otomobillere otoyolda otomatik pilot özelliği kazandıracak 10.000 dolarlık bir kit satmaktı. Y Combinator'dan mezun olan şirketi General Motors Mart 2016'da satın aldı; o sırada yaklaşık 40 çalışanı vardı. GM, Cruise'a teknoloji ve ticarileştirme konusunda geniş bir bağımsızlık tanıdı. 2018'de SoftBank Vision Fund 2,25 milyar dolar, Honda 750 milyon dolar yatırdı; Ocak 2021'de Microsoft ve Honda'nın katıldığı 2 milyar dolarlık turla değerleme 30 milyar dolara çıktı. Şirket 2022'de San Francisco'da sürücüsüz ücretli yolculuk izni aldı ve 2025'e kadar 1 milyar dolar gelir hedefini açıkladı. Oysa yalnızca 2023'ün ilk çeyreğinde 561 milyon dolar zarar etmişti.

Kazanın ardından Kaliforniya DMV, şirketin ilk görüşmede sürüklenme anını göstermediğini belirterek izinleri derhal askıya aldı ve araçların kamu için güvenli olmadığını açıkladı. Cruise görüntünün eksiksiz paylaşıldığını savundu, ancak ülke genelindeki sürücüsüz operasyonları durdurdu ve 950 aracı yazılım güncellemesiyle geri çağırdı. Kasım 2023'te Kyle Vogt istifa etti. Eylül 2024'te ABD karayolu güvenlik kurumu NHTSA, kazayı gerektiği gibi bildirmediği için şirkete 1,5 milyon dolar ceza verdi.

Araçlar Mayıs 2024'te yollara dönmeye başlasa da güven geri gelmedi. Aralık 2024'te GM, Cruise'u fonlamayı bıraktığını ve otonom sürüş çalışmalarını robotaksiler yerine bireysel araçlardaki sürücü destek sistemlerine yönlendireceğini açıkladı. Cruise'un GM'ye katılması Şubat 2025'te tamamlandı.

Cruise örneği, güvenlik kritik bir üründe teknik başarının tek başına yetmediğini gösteriyor. Şirketin geleceğini tek bir kaza kadar, kazanın ardından düzenleyiciyle kurulan iletişim de belirledi.

## Dersler

- Güvenlik kritik bir üründe kaza sonrası düzenleyiciyle paylaştığınız bilgi eksiksiz olmalı; bilgi saklandığı algısı kazanın kendisinden daha ağır sonuç doğurabilir.
- Büyük bir şirketin çatısı altında bağımsız çalışmak, tek bir krizde ana şirketin sabrının tükenmesi riskini ortadan kaldırmaz; kilometre taşlarını finansörle birlikte netleştirin.
- Hizmeti gece gündüz ve şehrin tamamına yaymadan önce olay sayısını ve müdahale süreçlerini küçük bir bölgede kanıtlayın.

## Kaynaklar

- [Cruise (autonomous vehicle)](https://en.wikipedia.org/wiki/Cruise_(autonomous_vehicle))
- [California DMV immediately suspends Cruise's robotaxi permit](https://techcrunch.com/2023/10/24/dmv-immediately-suspends-cruises-robotaxi-permit-in-california/)
- [GM Ends Troubled Cruise Division as Standalone Robotaxi Business](https://www.motortrend.com/news/gm-ends-cruise-standalone-robotaxi-division/)
- [Cruise hit with $1.5 million fine for failing to report robotaxi crash involving pedestrian](https://www.theverge.com/2024/9/30/24258445/cruise-nhtsa-fine-robotaxi-pedestrian-drag)

---

# Fisker Inc. (2016 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/fisker/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Fisker Inc., Danimarkalı otomobil tasarımcısı Henrik Fisker ile eşi Geeta Gupta-Fisker'ın 2016'da kurduğu, Kaliforniya merkezli bir elektrikli araç şirketiydi. Şirket, Avusturya'daki tedarikçisi Magna Steyr'in üretim hattında yapılan elektrikli SUV Fisker Ocean'ı 2023'te piyasaya sürdü. 2020'de bir SPAC birleşmesiyle New York Borsası'nda işlem görmeye başladı.

## Neden kapandı?

Fisker'ın tek seri üretim aracı Ocean'da teslimattan sonra 100'ü aşkın güç kaybı vakası ve başka teknik sorunlar görüldü; bu da üç ayrı NHTSA soruşturmasına ve geri çağırmalara yol açtı. Çalışanların TechCrunch'a anlattığına göre şirket ödemelerin kaydını tutmakta zorlandı, yedek parça stoku oluşturmadı ve tedarikçi kalitesini denetleyecek bir ekip kurmadı. 2024 başında kısa vadeli bir krediyi ödeyemedi ve faaliyetlerini sürdürebileceği konusunda ciddi şüphe bulunduğunu açıkladı. Mart 2024'te büyük bir otomobil üreticisiyle yürüttüğü görüşmeler çöktü ve hisseleri borsadan çıkarıldı. 17 Haziran 2024'te Delaware'de Chapter 11 iflas koruması başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

Henrik Fisker'ın adını taşıyan bir otomobil şirketi ilk kez iflasın eşiğine gelmiyordu. Danimarkalı tasarımcının kurucuları arasında yer aldığı Fisker Automotive, 2012'de batarya tedarikçisi A123 Systems'in iflası yüzünden yaklaşık 2.000 Karma sattıktan sonra üretimi durdurmuş, varlıkları 2014'te Wanxiang Group'a satılmıştı. Fisker markasının haklarını elinde tutan tasarımcı, 2016'da eşi Geeta Gupta-Fisker ile birlikte ikinci bir deneme için Fisker Inc.'i kurdu.

Yeni şirket başlangıçta katı hal bataryalar üzerinde çalıştı, ancak bu teknolojiyi çalıştıramayınca 2021'de plandan vazgeçti. Asıl hamle, 2019'da tanıtılan ve yaklaşık 300 mil menzil vaat eden elektrikli SUV Ocean oldu. Temmuz 2020'de Louis Bacon'ın yatırım şirketi Moore Strategic Ventures 50 milyon dolar yatırdı; birkaç gün sonra Apollo destekli Spartan Energy Acquisition ile SPAC birleşmesi duyuruldu ve şirket 2,9 milyar dolar değerlendi. Fisker Ekim 2020'de New York Borsası'nda işlem görmeye başladı ve Foxconn ile yılda bir milyon adet hedefleyen PEAR modeli gibi iddialı planlar açıkladı.

Ocean 2023'te yollara çıktığında sorunlar da başladı. Araçlarda 100'ü aşkın güç kaybı vakası bildirildi, NHTSA üç ayrı soruşturma açtı ve geri çağırmalar geldi. TechCrunch'a konuşan sekiz çalışana göre yedek parça stoku tutulmadı, tedarikçi kalitesini denetleyecek bir ekip kurulmadı ve servis için gereken parçalar zaman zaman Avusturya'daki üretim hattından ya da geri dönen araçlardan sökülerek karşılandı. Şirketin iletişim sorumlusu bu iddiaların çoğunu reddetti.

2024 başında Fisker kısa vadeli bir krediyi ödeyemedi. Mart ayında büyük bir otomobil üreticisiyle yürütülen görüşmeler çöktü, hisseler New York Borsası'ndan çıkarıldı ve çalışanların çoğunun işine son verildi. 17 Haziran 2024'te Delaware'de Chapter 11 başvurusu yapıldı. Mahkeme onayıyla kalan Ocean'lar araç başına yaklaşık 14.000 dolardan, toplam 46,25 milyon dolara bir kiralama şirketine satıldı; Ekim 2024'te alacaklılarla iflas planı üzerinde uzlaşıldı.

Fisker'ın öyküsü, çekici bir tasarımın kalite, servis ve finansal disiplin olmadan bir otomobil şirketini ayakta tutamayacağını gösteriyor. Aynı kurucunun iki şirketi de üretimin ilk yıllarında dayanıklılık sınavını geçemedi.

## Dersler

- Tek modelle pazara çıkıyorsanız teslimat sonrası servis ve yedek parça altyapısını üretim kadar önemli bir yatırım kalemi olarak planlayın.
- Üretimi dışarıya verdiğinizde tedarikçi kalite denetimini kendi ekibinizle yapın; parça kalitesi doğrudan sizin markanıza yazılır.
- Kurtuluşu tek bir büyük ortağın imzasına bağlamayın; paralel finansman seçeneklerini kriz başlamadan açık tutun.

## Kaynaklar

- [Fisker Inc.](https://en.wikipedia.org/wiki/Fisker_Inc.)
- [EV startup Fisker files for bankruptcy](https://www.reuters.com/business/autos-transportation/ev-startup-fisker-files-bankruptcy-2024-06-18/)
- [EV maker Fisker to be liquidated under plan to keep owners on the road](https://www.latimes.com/business/story/2024-08-24/fisker-bankruptcy-ocean-car-owners-shareholders-chapter-7-11)

---

# Ghost Autonomy (2017 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ghost-autonomy/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Ghost Autonomy, otomobil üreticilerine yönelik otonom sürüş yazılımı geliştiren Mountain View merkezli bir girişimdi. Önce bireysel otomobiller için otoyol otonomi kiti vaat etti, ardından çarpışma önleme teknolojisine ve son olarak büyük dil modellerini sürüşe uygulamaya yöneldi. 2023'te OpenAI Startup Fund'dan yatırım aldı.

## Neden kapandı?

Şirketin 2020 için vaat ettiği tüketici kiti zamanında çıkmadı ve Ghost birkaç kez strateji değiştirdi. 2023'teki 55 milyon dolarlık tur, değerlemenin düştüğü bir turdu. Otonom sürüşün ticarileşmesi uzun yıllar ve büyük sermaye gerektiriyordu, yatırım ortamı ise sertleşmişti. Nisan 2024'te yaklaşık 100 çalışanlı şirket faaliyetlerini sonlandırdı.

## Hikâyesi

2023'ün sonlarında Ghost Autonomy, OpenAI Startup Fund'dan 5 milyon dolar yatırım ve OpenAI sistemleriyle Microsoft'un Azure kaynaklarına erken erişim aldığını duyurduğunda, otonom sürüşün yeni aşamasının büyük dil modelleriyle geleceğini savunuyordu. Beş ay sonra, Nisan 2024'te şirketin internet sitesinde dünya çapındaki operasyonların sona erdiğini bildiren kısa bir not yayımlandı.

Şirket 2017'de Ghost Locomotion adıyla kuruldu. 2019'da kamuoyuna çıktığında Founders Fund'dan Keith Rabois, Khosla Ventures'tan Vinod Khosla ve Sutter Hill Ventures'tan Mike Speiser gibi yatırımcılardan toplam 63,7 milyon dolar toplamıştı. Plan, bireylerin kendi otomobillerine takabileceği ve otoyolda otonom sürüş sağlayan bir kit geliştirmekti. Şirket bu ürünü 2020'de teslim edeceğini söylüyordu.

Hedef tarih geldiğinde kit ortada yoktu. 2021'de Sutter Hill liderliğinde, Founders Fund ve Coatue'nun da katıldığı 100 milyon dolarlık D serisiyle şirket yönünü evrensel çarpışma önleme teknolojisine çevirdi. Kurucu ortak ve CEO John Hayes'in yaklaşımı, nesneleri önce tanımak yerine görüntüdeki piksel kümelerinin hareketini izlemeye dayanıyordu. 2023'te erken yatırımcıların da katıldığı 55 milyon dolarlık, değerlemesi düşen bir tur geldi; SEC'e yapılan bildirim de bu tutarı doğruluyor. Aynı yıl şirket, hem metni hem görüntüyü anlayabilen büyük dil modellerini otonom sürüşe uygulamayı yeni odağı olarak ilan etti. Uzmanlar bu yaklaşıma kuşkuyla baktı.

Kapanış anında Ghost'un yaklaşık 100 çalışanı ve Mountain View, Dallas ile Sidney'de operasyonları vardı; şirket toplamda yaklaşık 220 milyon dolar yatırım toplamıştı. Sitesindeki notta, mevcut fonlama ortamı ve otonom sürüşün gerektirdiği uzun vadeli yatırım karşısında kârlılığa giden yolun belirsiz olduğu yazıyordu. Hayes TechCrunch'a otoyol ürününü tamamladıklarını ve şehir içinde son kilometre teslimatına ilerlediklerini, ancak ürünü pazara taşımak için gereken yılların finanse edilemediğini söyledi.

Ghost'un yedi yılı, derin teknoloji girişimlerinde her kaçırılan teslim tarihinin yeni bir anlatı doğurduğunu ve her yeni anlatının bir öncekinden daha zor finanse edildiğini gösteriyor. Değerleme düşerken teknolojik odağı değiştirmek, yatırımcıya bir yol haritası değil bir arayış izlenimi veriyor.

## Dersler

- Otonomi gibi uzun geliştirme döngülü alanlarda, ilk ticari geliri getirecek bir ara ürünü yol haritasının başına koyun.
- Kamuya açıkladığınız teslim tarihini kaçırırsanız, yeni hikâyeye geçmeden önce yatırımcılarla neyin neden geciktiğini açıkça konuşun.
- Popüler bir teknolojiye yönelmek, ürünün pazara ulaşma süresini kısaltmıyorsa finansman sorununu çözmez.

## Kaynaklar

- [OpenAI-backed Ghost Autonomy shuts down](https://techcrunch.com/2024/04/03/openai-backed-ghost-autonomy-shuts-down/)
- [Form D/A: Ghost Autonomy Inc.](https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1750465/000175046523000004/xslFormDX01/primary_doc.xml)

---

# Gorillas (2020 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gorillas/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Almanya
- Toplam yatırım: 1,3 milyar $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Gorillas, Berlin merkezli bir ultra hızlı market teslimatı şirketiydi; uygulamadan verilen siparişleri şehir içindeki karanlık depolardan bisikletli kuryelerle, süpermarket fiyatlarıyla teslim ediyordu. Taze meyve sebzeden içeceklere kadar 3.600'ü aşkın ürün satıyordu. Kısa sürede Amsterdam, Londra, Paris, Münih ve New York dahil onlarca şehre yayıldı.

## Neden kapandı?

İlk iki yıldaki hızlı genişlemenin ardından Gorillas finansal beklentileri karşılayamadı. 2022'de Belçika, İtalya ve İspanya'dan çekildi, İngiltere'de Londra dışındaki tüm operasyonlarını kapattı ve 300 kişiyi işten çıkardı. Kurucu Kağan Sümer 2022 başında 700 milyon dolar yeni finansman hedeflediğini açıklamıştı; bunun yerine şirket Aralık 2022'de İstanbul merkezli rakibi Getir'e 1,2 milyar dolara satıldı. Getir, Gorillas'ı 2023'te Fransa'dan da çekti ve Nisan 2024'te iki markayla birlikte Türkiye dışındaki tüm pazarlardan çekildiğini açıkladı. Gorillas Mayıs 2024'te tamamen kapandı.

## Hikâyesi

Türk okurlar için bu hikâyenin sonu tanıdık bir isimle yazıldı. Berlin'in ultra hızlı market teslimatı girişimi Gorillas, Aralık 2022'de İstanbul merkezli rakibi Getir tarafından 1,2 milyar dolara satın alındı; bir buçuk yıl sonra da Getir'in Türkiye dışındaki pazarlardan çekilmesiyle birlikte tarihe karıştı.

Gorillas, Mayıs 2020'de, pandeminin ilk aylarında Kağan Sümer, Jörg Kattner, Jeff Hester ve Ronny Shibley tarafından Berlin'de kuruldu. Model, Philadelphia'da 2013'te kurulan goPuff'tan esinleniyordu: uygulamadan verilen market siparişleri şehir içindeki karanlık depolardan bisikletli kuryelerle, süpermarket fiyatına ve dakikalar içinde teslim edilecekti. Şirketin sloganı 'senden daha hızlı' anlamına gelen faster than you idi. Aralık 2020'de 44 milyon dolarlık A serisi, Mart 2021'de 290 milyon dolarlık B serisi geldi ve şirket kuruluşundan yaklaşık dokuz ay sonra 1 milyar dolar değerlemeyi aştı. Ekim 2021'de 1 milyar dolara yakın C serisi turuyla değerleme 2,1 milyar dolara çıktı. Gorillas onlarca şehre yayıldı, Fransız rakibi Frichti'yi satın aldı ve yaklaşık 10.000 çalışana ulaştı.

Hızın bir bedeli de vardı. Kuryeler yetersiz ekipmandan, ağır paketlerden ve teslimat baskısından şikâyet etti; Ekim 2021'de Berlin'de fiili bir greve katılan 350 çalışan işten çıkarıldı. İlk iki yılın hızlı büyümesinin ardından şirket finansal beklentileri karşılayamadı. 2022'de Belçika, İtalya ve İspanya'dan çekildi, İngiltere'de Londra dışındaki operasyonlarını kapattı ve 300 kişiyi işten çıkardı. Sümer 2022 başında 700 milyon dolar yeni finansman hedeflediğini söylemişti; bunun yerine şirket yıl sonunda Getir'e satıldı.

Getir, Haziran 2023'te Gorillas'ın Fransa'dan çekileceğini açıkladı. Nisan 2024'te ise Getir ve Gorillas, Türkiye dışındaki tüm pazarlardan çekildiklerini duyurdu. Gorillas Mayıs 2024'te tamamen kapandı.

Gorillas, hız vaadi üzerine kurulan bir modelin birim ekonomisi oturmadan ölçeklendiğinde sermayeyi ne kadar çabuk tüketebileceğini gösteriyor. Zarar eden iki rakibin birleşmesi de sorunu çözmedi; yalnızca kapanışı erteledi.

## Dersler

- Dakikalar içinde teslimat vaadi sipariş başına maliyeti yükseltir; yeni şehre açılmadan önce tek bir depoda kârlı sipariş yoğunluğuna ulaşın.
- Kuryelerin çalışma koşullarını büyüme hızına kurban etmeyin; grevler ve toplu işten çıkarmalar markaya kalıcı zarar verir.
- Zarar eden iki rakibin birleşmesi kendi başına çözüm değildir; birleşmeden önce ortak yapının hangi pazarda kâra geçeceğini netleştirin.

## Kaynaklar

- [Gorillas (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Gorillas_(company))
- [Gorillas grabs 'close to' $1BN, Series C values the on-demand grocery delivery biz at $2.1BN](https://techcrunch.com/2021/10/19/gorillas-grabs-close-to-1bn-series-c-values-the-on-demand-grocery-delivery-biz-at-2-1bn/)
- [Berlin's Gorillas lays off 300, exits four markets](https://techcrunch.com/2022/05/24/berlins-gorillas-lays-off-300-explores-strategic-options-in-4-countries-as-funds-dry-up-for-its-3b-instant-grocery-play/)
- [Turkish quick delivery company Getir to buy rival Gorillas in $1.2b deal](https://www.dealstreetasia.com/stories/getir-gorillas-320788/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q106866916](https://www.wikidata.org/wiki/Q106866916)

---

# Gro Intelligence (2012 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gro-intelligence/
- Sektör: Yapay zekâ
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 117 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Gro Intelligence, hükümetlerden, piyasalardan ve meteoroloji kurumlarından topladığı verileri uydu görüntüleriyle birleştirip tarım ve gıda şirketlerine yapay zekâ destekli öngörüler sunan bir veri platformuydu. New York ve Nairobi merkezli şirket, rekolte tahmininden iklim riskine kadar analizler üretiyordu. Gelirinin büyük kısmı Unilever'den geliyordu.

## Neden kapandı?

Eski çalışanlara göre şirket tekrarlanabilir bir ürün satışı yerine ısmarlama danışmanlığa benzeyen projelerin peşine düştü ve gelirin büyük kısmı tek müşteriden geliyordu. Uzun süre bir finans direktörü olmaması yatırımcı raporlamasını zayıflattı. 2024 başında maaşlar ödenemedi, kurucu CEO görevden ayrıldı ve iki dalga halinde işten çıkarmalar yapıldı. Köprü finansmanına rağmen yeni sermaye bulunamayınca şirket Mayıs 2024'te kapanma kararı aldı.

## Hikâyesi

Şubat 2024'te Gro Intelligence çalışanlarına iki haber birden verildi: şirket maaşları ödeyemiyordu ve kurucu Sara Menker artık CEO değildi. Yerine teknoloji direktörü James Cariello getirildi. Üç yıl önce 85 milyon dolarlık yatırım alan ve 2021'de TIME dergisinin en etkili 100 şirketi arasında gösterilen tarım verisi platformu için bu, çözülmenin başlangıcıydı.

Etiyopya doğumlu emtia tüccarı Sara Menker, Gro'yu 2012'de kurdu. New York ve Nairobi merkezli şirket; hükümetlerden, ticaret kuruluşlarından, meteoroloji ve jeoloji kurumlarından, emtia ve finans piyasalarından veri toplayıp uydu görüntüleriyle birleştiriyor, ürün rekoltesi gibi konularda tahminler üretiyordu. Şirket dünyanın en büyük tarım verisi platformunu kurduğunu söylüyordu. Ocak 2021'deki 85 milyon dolarlık B serisine Intel Capital ve Africa Internet Ventures katıldı; toplam yatırım 117 milyon dolara ulaştı.

Veri ürünü güçlü görünse de satış tarafı dağınıktı. AgFunderNews'e konuşan eski bir çalışana göre gelirin büyük bölümü tek bir müşteriden, Unilever'den geliyordu. Şirket kendisini bir Asya ülkesine ve petrol ihraç eden bir Orta Doğu ülkesine gıda güvenliği platformu olarak satmayı denemiş, ama başaramamıştı. Aynı kaynağa göre ekip tekrarlanabilir gelir yerine ısmarlama danışmanlık projelerine benzeyen işlerin peşinden koşuyordu ve şirketin çok yakın zamana kadar bir finans direktörü yoktu.

Ocak 2024'te çalışanların yüzde 10'u, Mart'ta ise son dakikada bulunan köprü finansmanına rağmen yüzde 60'ı işten çıkarıldı. Eski çalışanlar, toplu işten çıkarmalarda zorunlu olan önceden yazılı bildirimin yapılmadığı gerekçesiyle şirketi dava etti. AgFunderNews'in aktardığı kaynaklar, SEC'in yatırımcıların yanıltılıp yanıltılmadığını incelediğini öne sürdü; SEC ise olası bir soruşturmanın varlığı hakkında yorum yapmadı. Mayıs 2024'ün sonunda şirket, mevcut ve yeni yatırımcılardan sermaye bulamadığı için kapanma kararı aldı. Kasım 2024'te Almanac adlı şirket Gro'nun fikri mülkiyetini satın aldı.

Gro, en iddialı veri platformunun bile tekrarlanabilir bir satış modeline ve tek müşteriye bağımlılığı azaltan geniş bir müşteri tabanına dönüşmeden ayakta kalamayacağını hatırlatıyor.

## Dersler

- Gelirinizin büyük kısmı tek müşteriden geliyorsa, ikinci ve üçüncü müşteriyi bulmayı bir sonraki yatırım turundan önce öncelik yapın.
- Kurumlara ve büyük şirketlere satış yaparken her projeyi özel danışmanlığa çevirmek yerine standart, fiyatı belli bir paket sunun.
- Şirket büyümeye başladığında deneyimli bir finans direktörünü erken işe alın; düzenli ve güvenilir raporlama fon bulmanın ön koşuludur.

## Kaynaklar

- [BREAKING: Ag insights platform Gro Intelligence is closing down](https://agfundernews.com/breaking-ag-insights-platform-gro-intelligence-is-closing-down)
- [Kenya data analytics startup Gro Intelligence shuts down](https://techcabal.com/2024/06/02/kenya-data-analytics-gro-intelligence-shuts-down/)
- [Exclusive: Ag insights platform Gro Intelligence unable to make payroll, replaces founder with new CEO](https://agfundernews.com/exclusive-ag-insights-platform-gro-intelligence-unable-to-make-payroll-replaces-founder-with-new-ceo)

---

# instela (İTÜ Sözlük) (2004 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/instela/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

İTÜ Sözlük, 1 Mart 2004'te Çağatay Gürtürk tarafından katılımcı sözlük olarak kuruldu ve kısa sürede tüm internet kullanıcılarına açıldı. Ocak 2015'te yurt dışına açılma hedefiyle instela adını aldı ve sözlük yapısını bir sosyal topluluğa dönüştürdü. Site bu geçişte İstanbul ve Barselona'da ofisleri olan The Hive Cluster şirketi tarafından geliştiriliyordu.

## Neden kapandı?

2015'teki yeniden markalaşma, siteyi İspanyolca başta olmak üzere farklı dillere taşıma planıyla yapılmıştı; ancak bu açılımın sonuç verdiğine dair bir veri yok. Yönetimin 2024 başındaki kapanış yazısına göre site yaklaşık beş yıldır reklam almıyor, ticari faaliyet yürütmüyor ve uzun süredir yeni üye kabul etmiyordu. Aynı yazıda kurucuların başka işlerle meşguliyeti, teknik sorunlar ve içerik kaldırma talepli mahkeme kararları da sayıldı. Yönetim ayrıca sözlüklerin giderek yaşlanan bir kullanıcı kitlesine sahip olduğunu ve sosyal medyanın dönüşümüyle yeni kuşağa ulaşamadığını belirtti. Site 1 Mart 2024'te, kuruluşunun 20. yılında kapandı.

## Hikâyesi

1 Mart 2004'te Çağatay Gürtürk'ün kurduğu İTÜ Sözlük, başlangıçta yalnızca İstanbul Teknik Üniversitesi yerleşkelerinden erişilebilen bir öğrenci sitesiydi. Nisan 2004'te tüm internete açıldı ve Türkiye'nin ilk katılımcı sözlüklerinden biri oldu. Yıllar içinde görsel ve video desteği, radyo, etkinlik duyuruları ve konum tabanlı özellikler gibi eklentilerle kendi topluluğunu büyüttü.

Ocak 2015'te site köklü bir karar aldı. İTÜ Sözlük adı bırakıldı, yabancıların kolay telaffuz edebileceği instela adı seçildi ve sözlük yapısı bir sosyal topluluğa dönüştürüldü. Webrazzi'nin o dönemki haberine göre 150 binden fazla kullanıcı yeni siteye taşınmıştı. Siteyi geliştiren The Hive Cluster'ın İstanbul ve Barselona'da ofisleri vardı; hedef, İspanya ve Latin Amerika'dan başlayarak başka dillere açılmaktı. Gürtürk, kullanıcı yaş ortalamasının 27'ye yaklaştığını ve sitenin artık bir üniversite mecrası sayılamayacağını anlatıyordu.

Beklenen küresel açılım gerçekleşmedi. Yönetimin 2024 başında yayımladığı ve TeknoSeyir'de aktarılan kapanış yazısına göre site yaklaşık beş yıldır reklam almıyor, ticari işlem yapmıyor ve giderleri ekibin başka bir şirketi tarafından karşılanıyordu. Uzun süredir yeni üye de kabul edilmiyordu. Yazıda teknik sorunlar ve içerik kaldırma talepli mahkeme kararları gibi yıpratıcı ayrıntılar sayıldı. Yönetim en önemli sorunu ise sözlüklerin giderek yaşlanan bir kullanıcı profiline sahip olması ve sosyal medyanın dönüşümüyle yeni kuşağa ulaşılamaması olarak tarif etti.

Sonuçta ekip, siteyi bitkisel hayatta tutmak yerine kapatmayı seçti. instela, kuruluşunun tam 20. yılında, 1 Mart 2024'te yayın hayatına veda etti. Sitenin radyosu instela FM de aynı gün kapandı.

instela'nın hikâyesi, güçlü bir yerel markanın küresel ölçek için isim değiştirmesinin riskini gösteriyor. Eski kullanıcılar yeni kimliğe tam ısınmadı, yeni kuşak ise sözlükler yerine sosyal medyaya yöneldi.

## Dersler

- Rebrand tek başına yeni bir kitle getirmez; eski kullanıcıyı yormadan yenisini kazanacak bir ürün gerekir.
- Ticari faaliyeti durdurup bir ürünü yıllarca beklemeye almak, çoğu zaman sessiz bir kapanışın ön adımıdır.
- Kullanıcı yaş ortalaman her yıl yükseliyorsa, yeni kuşağın nereye gittiğine erkenden bak.

## Kaynaklar

- [instela adıyla yenilenen İTÜ Sözlük, farklı dillere açılmayı hedefliyor](https://webrazzi.com/2015/02/20/instela-itu-sozluk/)
- [instela](https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0nstela)
- [Eski adıyla İTÜ Sözlük yeni adıyla İnstela sözlük kapanıyormuş](https://teknoseyir.com/durum/1702402)

---

# Koinim (2013 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/koinim/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Koinim, Aralık 2013'te kullanıcılara açılan bir bitcoin cüzdanı, alım satım platformu ve ödeme sistemiydi. Ali Çağatay Yüksel'in kurduğu Veriyol şirketi tarafından geliştirildi ve zamanla farklı kripto paraları da listeleyen bir borsaya dönüştü.

## Neden kapandı?

Temmuz 2024'te yürürlüğe giren 7518 sayılı kanunla kripto varlık hizmet sağlayıcıları SPK'nın lisans ve denetim kapsamına alındı. Faaliyetini sürdürmek isteyen şirketlerin başvuru yapması, devam etmeyeceklerin ise tasfiye beyanında bulunması gerekiyordu. Koinim, SPK'nın 8 Ağustos 2024 tarihli bülteninin ardından platform faaliyetlerini durdurma kararı aldığını duyurdu. Şirket Kasım 2024'te SPK'nın tasfiye beyanında bulunan kuruluşlar listesinde yer aldı. Yeni rejimin gerektirdiği sermaye ve uyum yükünün, küçük ölçekli ilk kuşak oyuncular için ağır olduğu düşünülebilir; bu kısım bir yorumdur.

## Hikâyesi

Koinim, Aralık 2013'te Türkiye'deki ilk bitcoin girişimlerinden biri olarak kullanıcılara açıldı. Webrazzi'nin o dönemki haberine göre platform, Ali Çağatay Yüksel'in kurduğu Veriyol şirketi tarafından altı ay boyunca iç kaynaklarla geliştirilmişti. Davetiyeli bir test döneminin ardından herkese açılan Koinim; bitcoin cüzdanı, alım satım platformu ve ödeme sistemini bir arada sunuyordu. Ekip, ilerleyen dönemde Litecoin gibi başka kripto paraları ekleme ve e-ticaret siteleri için entegrasyon sunma planlarından söz ediyordu.

Koinim, bitcoinin Türkiye'de yalnızca küçük bir meraklı kitle tarafından bilindiği bir dönemde yola çıktı ve sonraki on yılda pazarın büyümesine tanıklık etti. Kripto paraya ilginin patladığı 2021'den sonra ise sektörün kuralları hızla değişti. Temmuz 2024'te Resmî Gazete'de yayımlanan 7518 sayılı kanunla kripto varlık hizmet sağlayıcıları SPK'nın lisans ve denetim kapsamına alındı. Faaliyetini sürdürmek isteyen şirketlerin başvuru yapması, devam etmeyeceklerin ise tasfiye beyanında bulunması gerekiyordu.

Koinim, SPK'nın 8 Ağustos 2024 tarihli bülteninin ardından platform faaliyetlerini durdurma kararı aldığını duyurdu. Yeni üyelik, alım satım ile Türk lirası ve kripto yatırma işlemleri kapatıldı; kullanıcıların varlıklarını çekebilmesi için çekim işlemleri açık bırakıldı. Kasım 2024'te SPK'nın güncellediği listede Koinim Bilişim AŞ, tasfiye beyanında bulunan 14 kuruluş arasında yer aldı. Şirket, SPK'nın Eylül 2026 tarihli tasfiye sürecindeki kuruluşlar listesinde de bulunuyordu.

Koinim'in kapanışı, Türkiye'de kripto borsacılığının küçük ekiplerin girebildiği bir alan olmaktan çıkıp yüksek sermaye ve uyum maliyeti gerektiren lisanslı bir sektöre dönüşmesinin sonucu olarak okunabilir. On yılı aşkın süre ayakta kalan ilk kuşak oyunculardan biri, yeni kurallarla birlikte sahneden çekildi.

## Dersler

- Erken girmek avantajdır ama pazar olgunlaştığında ölçek ve uyum kapasitesi belirleyici olur.
- Düzenleme sinyallerini yıllar önceden okuyup sermaye planını ona göre kur.
- Kapanırken çekim kanalını açık tutmak, kullanıcıya karşı son ve en önemli sorumluluğundur.

## Kaynaklar

- [Koinim.com: Yeni bir Türk Bitcoin cüzdan ve platformu](https://webrazzi.com/2013/12/25/koinim-com-turk-bitcoin-cuzdani/)
- [SPK’ya tasfiye beyanında bulunan kripto varlık sağlayıcıları](https://webrazzi.com/2024/12/03/spk-ya-tasfiye-beyaninda-bulunan-kripto-varlik-saglayicilari/)
- [SPK listeyi güncelledi: Faaliyet izni için yapılan kripto varlık lisansı başvurularında sert düşüş](https://www.haberler.com/kripto-para/spk-listeyi-guncelledi-faaliyet-izni-icin-18103429-haberi/)
- [Faaliyet Durdurma Kararı Hakkında](https://destek.koinim.com/hc/tr/articles/30811417058715-Faaliyet-Durdurma-Karar%C4%B1-Hakk%C4%B1nda)
- [Tasfiye Sürecinde Olanlar Listesi](https://spk.gov.tr/kurumlar/kripto-varlik-hizmet-saglayicilar/tasfiye-surecinde-olanlar-listesi)

---

# Koo (2019 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/koo/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Hindistan
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Koo, Bengaluru merkezli Bombinate Technologies'in geliştirdiği, Twitter'a benzer arayüze sahip bir mikroblog ve sosyal ağ uygulamasıydı. Kullanıcılar kısa gönderiler paylaşıyor, etiket ve bahsetmelerle birbirleriyle etkileşime giriyordu. 2020'nin başında yayına giren uygulama, hükümetin yerli uygulama yarışmasını kazanarak Twitter'a yerli bir alternatif olarak öne çıktı.

## Neden kapandı?

Koo'nun en hızlı büyüdüğü dönemler, Twitter'ın Hindistan, Nijerya ve Brezilya'da yaşadığı krizlere denk geldi; bu dalgalar geçince ilgi de dağıldı. Nijerya'da hükümet yetkilileri Twitter yasağı kalktıktan sonra Koo'yu kullanmayı bıraktı. Kasım 2022'deki 6 milyon dolarlık tur, büyüyen teknoloji maliyetlerini uzun süre taşımaya yetmedi. Nisan 2024'te şirketin maaşları ancak olası bir satış tamamlanırsa ödeyebileceği ortaya çıktı. Kurucular Temmuz 2024'te öngörülemeyen piyasa koşullarını, sonuçsuz kalan ortaklıkları ve yüksek teknoloji hizmeti maliyetlerini gerekçe göstererek platformu kapattı.

## Hikâyesi

Şubat 2021'in ilk haftalarında Hindistan'da ilginç bir göç yaşandı. Hükümet, çiftçi protestoları sırasında yüzlerce hesabın engellenmesini istemiş, Twitter ise taleplerin bir kısmını ifade özgürlüğü gerekçesiyle reddetmişti. Bu gerginliğin ardından bakanlar, kamu görevlileri ve iktidar partisinin destekçileri sarı kuş logolu yerli bir uygulamaya geçip takipçilerini de oraya çağırdı. Uygulamanın adı Koo'ydu ve birkaç gün içinde indirme sayısı hızla tırmandı.

Koo, Aprameya Radhakrishna ile Mayank Bidawatka'nın Bengaluru merkezli şirketi Bombinate Technologies tarafından geliştirildi. 2020'nin başında yayına giren uygulama, hükümetin yaklaşık 7.000 başvurunun yarıştığı Atmanirbhar uygulama inovasyon yarışmasını kazandı. Sensor Tower verilerine göre Koo o yıl Hint uygulama mağazalarından 2,6 milyon kez indirildi; Twitter'ın aynı dönemdeki indirme sayısı 28 milyondu. Nisan 2021'de Bakan Ravi Shankar Prasad, Koo'da 2,5 milyon takipçiye ulaşan ilk bakan oldu. Mayıs 2021'de Tiger Global liderliğinde 30 milyon dolarlık yatırım geldi ve şirketin değerlemesi şubattaki yaklaşık 25 milyon dolardan 100 milyon doların üzerine çıktı.

Sonraki büyüme dalgaları da Twitter'ın başka ülkelerdeki sorunlarıyla geldi. Nijerya hükümeti Haziran 2021'de Twitter'ı süresiz yasaklayınca resmi kurumlar Koo'ya geçti; ancak yasak kalktıktan sonra 2022'de yetkililerin Koo'yu bıraktığı bildirildi. Kasım 2022'de Elon Musk'ın Twitter'ı satın almasının yarattığı karmaşa sırasında Brezilya'da tek günde bir milyonu aşkın kişi kaydoldu; uygulamanın adının Portekizcede kaba bir kelimeyle aynı okunması da ilgiyi artırdı. Aynı ay şirket 6 milyon dolar daha topladı ve 275 milyon doları aşan bir değerlemeye ulaştı.

Ne var ki bu dalgalar kalıcı bir kullanıcı tabanına dönüşmedi. Nisan 2024'te Koo'nun çalışanlarına nisan maaşlarını ödemekte zorlandığı ve sonraki maaşların ancak olası bir satış tamamlanırsa ödenebileceği haberleri çıktı. Satış gerçekleşmedi. 3 Temmuz 2024'te kurucular, öngörülemeyen piyasa koşullarını, sonuçsuz kalan ortaklıkları ve yüksek teknoloji maliyetlerini gerekçe göstererek platformu kapattıklarını duyurdu.

Koo'nun hikâyesi, başkasının krizinden doğan büyümenin ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Her dalga yeni kullanıcı getirdi, ama onları tutacak özgün bir neden ve maliyetleri karşılayacak bir gelir modeli kurulamadı.

## Dersler

- Bir rakibin krizi sırasında gelen kullanıcı dalgasını kalıcı sanmayın; dalga sonrasındaki 30 ve 90 günlük elde tutma oranını ayrıca ölçün.
- Siyasi ya da ulusal bir duyguya yaslanan büyüme, gündem değiştiğinde aynı hızla söner; ürünün kendi başına sunduğu değeri netleştirin.
- Sunucu maliyeti yüksek bir sosyal ağda gelir modelini ölçek gelmeden kurun; aksi halde her yeni kullanıcı dalgası maliyet olarak geri döner.

## Kaynaklar

- [Koo (social network)](https://en.wikipedia.org/wiki/Koo_(social_network))
- [Tiger Global leads $30 million investment in Indian Twitter rival Koo](https://techcrunch.com/2021/05/25/tiger-global-koo-app-twitter/)
- [Twitter drama has Brazilians flocking to Indian platform Koo](https://restofworld.org/2022/twitter-brazil-koo/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q97621095](https://www.wikidata.org/wiki/Q97621095)

---

# Mint (2006 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/mint/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 31 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Mint, kullanıcıların banka, kredi kartı, yatırım ve kredi hesaplarındaki bakiye ve işlemleri tek bir arayüzde izlemesini, bütçe oluşturup finansal hedef belirlemesini sağlayan bir kişisel finans sitesi ve uygulamasıydı. Aaron Patzer tarafından 2006'da kuruldu ve gelirini kullanıcılara kişiselleştirilmiş finans ürünleri önerirken aldığı yönlendirme ücretlerinden elde etti. 2009'da Intuit tarafından satın alındı ve ABD ile Kanada'da hizmet verdi.

## Neden kapandı?

Intuit'in çatısı altında Mint'in temel işlevleri yıllar içinde pek değişmedi; Fast Company uygulamanın ihmal edildiğini yazdı ve kurucu Patzer da uygulamanın uzun süredir bakım modunda olduğunu söyledi. 2016'da 20 milyonu aşkın kullanıcı açıklayan Mint'in 2020'de 13 milyon kayıtlı kullanıcısı vardı. Intuit'in portföyünde aynı kitleye hitap eden Credit Karma da bulunuyordu. Kasım 2023'te Intuit, Mint'i kapatacağını ve kullanıcılarını Credit Karma'ya taşıyacağını duyurdu. Kapanış tarihi önce 31 Aralık 2023 olarak açıklandı, sonra 23 Mart 2024'e ertelendi.

## Hikâyesi

Mint'in kurucusu Aaron Patzer, yıllar sonra Fast Company'ye kendi ürünü hakkında acı bir tespitte bulundu: "Bana kalırsa son sekiz yıldır bakım modunda." Bir zamanlar kişisel finans uygulamalarının simgesi olan Mint, satın alındıktan sonra uzun süre yerinde saydı ve sonunda kapatıldı.

Patzer, Mint.com'u 2006'da kurdu. Uygulama; banka, kredi kartı, yatırım ve kredi hesaplarını tek ekranda topluyor, kullanıcıya bütçe yapma ve hedef koyma imkânı veriyordu. Şirket gelirini, kullanıcılara kişiselleştirilmiş finans ürünleri önerip yönlendirme ücreti alarak elde ediyordu. DAG Ventures, Shasta Ventures ve First Round Capital gibi fonlardan ve Google'ın erken yatırımcılarından Ram Shriram'dan toplam 31 milyon doları aşkın yatırım topladı. TechCrunch, Ağustos 2009'daki 14 milyon dolarlık turun ardından şirkete 140 milyon dolar değer biçti.

Birkaç hafta sonra, Eylül 2009'da Intuit, 35 çalışanlı Mint'i 170 milyon dolara satın aldı. Mint, Intuit'in çevrim içi Quicken ürününün yerini aldı; 2010'da 16 binden fazla finans kuruluşuna bağlanabildiğini açıkladı ve 2016'da 20 milyonu aşkın kullanıcıya ulaştı. Bu dönemde tartışmalar da yaşandı: 2010'da Mint'in kullanıcıların banka kullanıcı adlarını ve şifrelerini çözülebilir biçimde sakladığı bildirildi ve güvenlik kaygıları doğdu. Patzer ise Aralık 2012'de Intuit'ten ayrıldı. Intuit, 2014'te 360 milyon dolara satın aldığı fatura takip uygulaması Check'i Mint Bills adıyla Mint'e kattı; ancak Mint'in fatura ödeme hizmeti Haziran 2018'de kapatıldı.

Sonraki yıllarda Mint'in temel işlevleri pek değişmedi; Fast Company uygulamanın ihmal edildiğini yazdı. 2019'da büyük ölçüde Mint ve TurboTax'tan oluşan Intuit tüketici segmenti 2,775 milyar dolar gelir elde etse de Mint'in 2020'de 13 milyon kayıtlı kullanıcısı vardı. Kasım 2023'te Intuit, Mint'i kapatacağını ve kullanıcılarını kendi portföyündeki Credit Karma'ya yönlendireceğini açıkladı. Kapanış tarihi önce 31 Aralık 2023 olarak duyuruldu, ardından 23 Mart 2024'e ertelendi.

Mint'in hikâyesi, başarılı bir satışın ürünün geleceğini garanti etmediğini gösteriyor. Alıcının stratejisinde öncelikli olmayan bir ürün, milyonlarca kullanıcısı olsa bile yavaş yavaş söner ve bir gün daha büyük bir markanın içinde eritilir.

## Dersler

- Şirketinizi satarken ürünün alıcının stratejisindeki yerini sorgulayın; alıcının benzer bir ürünü varsa sizinki er geç birleştirilir ya da kapatılır.
- Ücretsiz bir finans uygulamasında yönlendirme ücretine dayalı gelir modeli kullanıcı güveniyle çatışabilir; önerilerin kullanıcı yararına olduğunu şeffaf biçimde gösterin.
- Hesap şifrelerini saklamak yerine bankaların yetkilendirme altyapılarını kullanın; güvenlik tartışması bir finans uygulamasının itibarını hızla zedeler.

## Kaynaklar

- [Intuit Mint](https://en.wikipedia.org/wiki/Intuit_Mint)
- [Intuit To Acquire (Former TechCrunch50 Winner) Mint For $170 Million](https://techcrunch.com/2009/09/13/intuit-to-acquire-former-techcrunch50-winner-mint-for-170-million/)
- [Intuit Is Closing Personal-Finance App Mint, Shifts Users to Credit Karma](https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-11-01/intuit-winds-down-personal-finance-app-mint-shifts-users-to-credit-karma)
- [Mint is Worth A Mint: $140 Million Valuation](https://techcrunch.com/2009/09/02/mint-is-worth-a-mint-140-million-valuation/)

---

# Superpeer (? – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/superpeer/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 10 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Superpeer, Devrim Yaşar ve Fatih Acet'in kurduğu, uzmanların ve influencer'ların takipçileriyle ücretli birebir görüntülü görüşme yapmasını sağlayan bir platformdu. Uzmanlar tanıtım videosu, müsait saatler ve ücret belirliyor, Superpeer görüşmelerden yüzde 15 komisyon alıyordu. 2020 sonunda eklenen Superpeer Channels ile ücretli canlı yayın ve aylık abonelik modeli de sundu.

## Neden kapandı?

Superpeer Mart 2024'te online eğitim platformu Skillshare tarafından satın alındı ve Skillshare'e entegre edilmesi planlandı. Kurucu Fatih Acet'in açıklamasına göre satın almadan kısa süre sonra Skillshare'in öncelikleri değişti. Aralık 2024'te kullanıcılara platformun 31 Aralık'ta kapanacağı bildirildi. Acet, kapanma kararının kurucularla ilgisi olmadığını ve satın alma sonrası ürün üzerindeki kontrolün ciddi biçimde azaldığını vurguladı. Böylece düzenli gelir elde eden içerik üreticileri, bir alıcının portföy kararıyla platformlarını kaybetti.

## Hikâyesi

Superpeer, daha önce Koding ile tanınan Devrim Yaşar ile Fatih Acet'in ortak girişimiydi. Fikir basitti: YouTuber'lar, influencer'lar ve alanında uzman kişiler takipçileriyle ücretli birebir görüntülü görüşme yapabilecek, zamanlarını paraya çevirebilecekti. Uzmanlar profillerine bir tanıtım videosu ekleyip müsait saatlerini ve ücretlerini belirliyor, Superpeer ise görüşmelerden yüzde 15 komisyon alıyordu.

Mart 2020'de Eniac Ventures liderliğinde 2 milyon dolar tohum öncesi yatırım alan girişim, özel betasını açtıktan kısa süre sonra Product Hunt'ta günün ikinci ürünü seçildi. Kasım 2020'de Acrew Capital, Audacious Ventures, Homebrew ve Moxxie Ventures gibi fonların katıldığı turda 8 milyon dolar daha topladı. Aynı dönemde yayına alınan Superpeer Channels ile içerik üreticileri ücretli canlı yayın yapıp aboneleri üzerinden aylık gelir elde etmeye başladı.

Mart 2024'te Superpeer, New York merkezli online eğitim platformu Skillshare tarafından satın alındı. Webrazzi'nin haberine göre plan, ürünün önümüzdeki aylarda tamamen Skillshare'e entegre edilmesiydi. Ancak bu entegrasyon uzun sürmedi. Aralık 2024'te kullanıcılar, platformun 31 Aralık'ta kapanacağını bildiren bir e-posta aldı.

Fatih Acet, X hesabından yaptığı paylaşımlarda kararın kendisiyle ya da kurucu ortağıyla ilgisi olmadığını söyledi. Acet'e göre satın almadan kısa süre sonra Skillshare'in öncelikleri değişmişti. Bu tür satın almalardan sonra ürünün artık eski sahiplerine ait olmadığını ve üzerlerindeki kontrolün çok azaldığını anlattı. Ekip, tamamen sunucusuz mimariyle geliştirdiği, neredeyse hiç kesinti yaşamayan ve aynı canlı yayında 3 bin kişiyi ağırlayabilen bir ürün ortaya koymuştu.

Superpeer'ın hikâyesi, başarılı bir çıkışın ürün için her zaman mutlu son anlamına gelmediğini gösteriyor. Kurucular yatırımcılarına dönüş sağladı, ancak platform üzerinden düzenli gelir elde eden içerik üreticileri alıcının strateji değişikliğinin bedelini ödedi.

## Dersler

- Satın alındığında ürünün sana ait olmaktan çıkar; exit görüşmesinde ürünün yaşayacağı koşulları da konuş.
- İçerik üreticilerinin gelirine aracılık ediyorsan, kapanma ihtimaline karşı onlara geçiş yolu bırak.
- Alıcının stratejik önceliği ile senin ürünün arasındaki bağ zayıfsa, entegrasyon planı kapanış planına dönüşebilir.

## Kaynaklar

- [Yerli girişim Superpeer, 31 Aralık'ta kapanıyor](https://egirisim.com/2024/12/03/yerli-girisim-superpeer-31-aralikta-kapaniyor/)
- [Skillshare, Superpeer'i satın aldı](https://webrazzi.com/2024/03/13/skillshare-superpeer-i-satin-aldi/)
- [Superpeer, 8 milyon dolar yatırım aldı](https://webrazzi.com/2020/11/23/superpeer-8-milyon-dolar-yatirim-aldi/)
- [Devrim Yaşar'ın girişimi Superpeer, 2 milyon dolar yatırım aldı](https://webrazzi.com/2020/03/12/influencerlarin-gelir-elde-etmesini-saglayan-superpeer-2-milyon-dolar-yatirim-aldi/)

---

# Synapse (2014 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/synapse/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 51 milyon $
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

Synapse, fintech şirketlerine bankacılık hizmeti altyapısı sağlayan San Francisco merkezli bir aracıydı. Dave ve Honey gibi yaklaşık 100 fintech şirketiyle doğrudan çalışarak dolaylı olarak 10 milyon bireysel müşteriye hizmet veriyordu. Müşteri mevduatlarının FDIC sigortalı banka hesaplarında tutulduğunu söylüyordu, ancak banka olmadığı için kendi iflasına karşı bir güvence sunmuyordu.

## Neden kapandı?

2023'te şirketin defter kayıtlarındaki tutarsızlıklar birikirken yönetim kurulu CEO Sankaet Pathak'ı görevden almayı tartıştı, ancak Andreessen Horowitz'in yatırımcıları buna karşı çıktı. Nisan 2024'te şirket Chapter 11 başvurusu yaptı ve on binlerce işletme ile tüketici hesaplarına erişemez hale geldi. Kayyum olarak atanan eski FDIC başkanı Jelena McWilliams, Synapse'in kayıtları ile bankalarınki arasında 65 ile 96 milyon dolar arasında bir açık olduğunu söyledi. ABD kayyum ofisi ağır yönetim zaafını gerekçe göstererek şirketin Chapter 7 ile tasfiyesini istedi. Synapse'e bağlı Yotta Savings'in verilerine göre 13.725 müşteri, 64,9 milyon dolarlık mevduatına karşılık yalnızca 11,8 milyon dolar geri alabildi.

## Hikâyesi

2024 baharında ABD'de on binlerce işletme ve tüketici, fintech uygulamalarındaki birikimlerine aniden ulaşamaz hale geldi. Paraları bankalardaydı; ama bankalar ile uygulamalar arasında duran aracı şirket Synapse iflas etmişti ve kimin parasının nerede durduğu belirsizdi.

Synapse, 2014'te Sankaet Pathak ve Bryan Keltner tarafından San Francisco'da kuruldu. Şirket, bankacılık lisansı olmayan fintech şirketlerine banka altyapısı sağlıyordu: uygulama müşteriyi buluyor, Synapse hesapları ve para akışını yönetiyor, para ortak bankalarda duruyordu. Andreessen Horowitz'in desteklediği şirket yatırımcılardan 51 milyon dolar topladı. Dave ve Honey gibi yaklaşık 100 fintech şirketiyle doğrudan çalışarak dolaylı olarak 10 milyon bireysel müşteriye ulaştı ve 2022'de ABD'nin en hızlı büyüyen 100 finansal hizmet şirketi arasında gösterildi.

Pazarlama tarafında Synapse, mevduatların FDIC sigortalı banka hesaplarında tutulduğunu ve bunun geleneksel banka hesaplarına benzer bir koruma sağladığını savunuyordu. Oysa şirket banka değildi ve kendi iflasına karşı herhangi bir güvence sunmuyordu. Uyarı işaretleri erken gelmişti: Forbes daha 2020'de çalışanların ve müşterilerin şirketten neden uzaklaştığını sorguluyordu. 2023'te defter kayıtlarındaki tutarsızlıklar birikirken yönetim kurulu Pathak'ı görevden almayı tartıştı, ancak Andreessen Horowitz'in yatırımcıları buna karşı çıktı.

Nisan 2024'te Synapse Chapter 11 başvurusu yaptı. Kayyum olarak atanan eski FDIC başkanı Jelena McWilliams, Mayıs'ta şirketin kayıtları ile bankalarınki arasında 65 ile 96 milyon dolar arasında bir açık olduğunu söyledi. ABD kayyum ofisi, ağır yönetim zaafını gerekçe göstererek şirketin Chapter 7 ile tasfiyesini istedi. Kasım 2024'te Synapse'e bağlı Yotta Savings'in CEO'su, 13.725 müşterinin 64,9 milyon dolarlık mevduatına karşılık yalnızca 11,8 milyon dolar geri alabildiğini gösteren verileri yayımladı. Evolve Bank & Trust dahil dört ortak bankaya karşı toplu dava statüsü isteyen bir dava da açıldı.

Synapse'in hikâyesi, finansal altyapıda en sıkıcı görünen işin, yani kayıtların her gün eksiksiz tutulmasının, aslında her şey olduğunu gösteriyor. Aracı bir katman ne kadar hızlı büyürse büyüsün, kimin parasının nerede durduğunu kanıtlayamadığı anda bütün zincir çöker.

## Dersler

- Müşteri parasına dokunan her altyapıda günlük mutabakatı pazarlık konusu yapmayın; kayıtlarınız bankanınkiyle her gün eşleşmiyorsa büyümeyi durdurun.
- Pazarlamada bir mevduat güvencesinden söz ediyorsanız, bu güvencenin hangi riski kapsamadığını da kullanıcıya açıkça söyleyin.
- Yönetim kurulu ciddi bir operasyonel uyarı aldığında belirleyici olan yatırımcı sadakati değil, müşteri parasının güvenliği olmalı.

## Kaynaklar

- [Synapse Financial Technologies](https://en.wikipedia.org/wiki/Synapse_Financial_Technologies)
- [Abrupt shutdown of financial middleman Synapse has frozen thousands of Americans' deposits](https://apnews.com/article/synapse-evolve-bank-fintech-accounts-frozen-07ecb45f807a8114cac7438e7a66b512)
- [A US Trustee wants troubled fintech Synapse to be liquidated via Chapter 7 bankruptcy, cites ‘gross mismanagement’](https://techcrunch.com/2024/05/16/a-us-trustee-wants-troubled-fintech-synapse-to-be-liquidated-via-chapter-7-bankruptcy-cites-gross-mismanagement/)
- ['I have no money': Thousands of Americans see their savings vanish in Synapse fintech crisis](https://www.cnbc.com/2024/11/22/synapse-bankruptcy-thousands-of-americans-see-their-savings-vanish.html)

---

# Tally (2015 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/tally/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 172 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Tally, kullanıcıların kredi kartı borçlarını tek uygulamada yöneten ve yüksek faizli bakiyeleri daha düşük faizli bir krediyle kapatan San Francisco merkezli bir fintech girişimiydi. Ödemeleri otomatikleştirerek tüketicinin faiz yükünü azaltmayı hedefliyordu. 2024'te tüketici uygulamasını kapatıp teknolojisini finans kuruluşlarına sunmaya yöneldi.

## Neden kapandı?

Tüketiciye doğrudan kredi vermek yüksek sermaye gerektiriyordu ve Fintech Nexus'un değerlendirmesine göre şirket bu ekonomiyi ölçekte tutturamadı. Nisan 2024'te tüketici uygulamasını kapatıp B2B modele geçti, ancak duyurduğu büyük ortağın adı hiç açıklanmadı. Finansal hizmet girişimlerine giden yatırımın sert düştüğü ortamda yeni finansman bulunamadı. Ağustos 2024'te 855 milyon dolar değerlemeli şirket kapandı.

## Hikâyesi

Dokuz yıllık bir fintech şirketinin vedası tek bir LinkedIn gönderisine sığdı. Ağustos 2024'te Tally'nin kurucusu ve CEO'su Jason Brown, kısa bir notla şirketi kapatma kararı aldıklarını duyurdu. Brown'a göre bütün seçenekler denenmiş, ancak faaliyetleri sürdürecek finansman bulunamamıştı. PitchBook verilerine göre bu sırada Tally'nin 183 çalışanı vardı ve şirketin son değerlemesi 855 milyon dolardı.

Tally 2015'te San Francisco'da, Amerikalıların en pahalı borç kalemlerinden biri olan kredi kartı borcunu yönetilebilir hale getirme fikriyle kuruldu. Uygulama kullanıcının kartlarını tek yerde topluyor, yüksek faizli bakiyeleri şirketin sunduğu daha düşük faizli bir krediyle kapatıyor ve ödemeleri otomatikleştiriyordu. 2019'da Andreessen Horowitz liderliğinde, Kleiner Perkins, Shasta Ventures, Cowboy Ventures ve Sway Ventures'ın katıldığı 50 milyon dolarlık C serisi geldi. Ekim 2022'de Sway Ventures liderliğinde toplanan 80 milyon dolarlık D serisiyle toplam yatırım 172 milyon dolara ulaştı.

Ancak tüketiciye doğrudan kredi veren bir fintech için büyümenin her adımı sermaye istiyordu. Fintech Nexus'un Nisan 2024'teki değerlendirmesine göre Tally'nin teknolojisi güçlüydü, fakat şirket ekonomiyi ölçekte tutturamamıştı. Aynı ay Tally tüketici uygulamasını kapatıp teknolojisini diğer finans kuruluşlarının uygulamalarına yerleştireceği bir B2B modele geçtiğini açıkladı. Şirkete göre 50 milyonu aşkın kullanıcısı olan halka açık büyük bir tüketici şirketi, Temmuz'da lansman ortağı olarak ürünü kullanmaya başlayacaktı; ancak bu ortağın adı hiçbir zaman açıklanmadı.

Pivotun meyve vermesine zaman kalmadı. Crunchbase verilerine göre finansal hizmet girişimlerine giden yatırım, 2021'in ikinci çeyreğindeki zirveye kıyasla yüzde 75 azalmıştı ve bu ortamda Tally yeni sermaye bulamadı. D serisinden iki yıldan kısa süre sonra, Ağustos 2024'te şirket kapandı.

Tally'nin hikâyesi, borç veren bir tüketici fintech'inin değerini kullanıcı sayısından çok fonlama maliyetinin ve kredi riskinin belirlediğini hatırlatıyor. Ucuz paranın bittiği dönemde modeli değiştirmeye karar vermek doğru olabilir, ama bu karar ancak yeterli nakit varken alındığında sonuç verme şansı taşıyor.

## Dersler

- Bilançosundan kredi veren bir fintech kuruyorsanız, fonlama maliyeti birkaç puan arttığında birim ekonominin nasıl değişeceğini senaryo olarak hazırlayın.
- B2B'ye dönüşü nakdiniz bitmeden, en az 18 aylık pistiniz varken başlatın; kurumsal satış döngüleri tüketici büyümesinden yavaştır.
- Pivotu duyururken adı verilemeyen bir ortağa yaslanmak yerine imzalı ve ölçülebilir ilk müşteriyi bekleyin.

## Kaynaklar

- [a16z-backed fintech Tally, which raised $172M in funding, is shutting down after running out of cash](https://techcrunch.com/2024/08/12/a16z-backed-fintech-tally-which-raised-172m-in-funding-is-shutting-down-after-running-out-of-cash/)
- [a16z-Backed Fintech Startup Tally Closes Doors](https://news.crunchbase.com/fintech-ecommerce/startup-tally-closes-sway-a16z/)
- [Fintech Nexus Newsletter (April 3, 2024): Tally pivots to B2B, sunsetting its B2C app](https://www.fintechnexus.com/fintech-nexus-newsletter-april-3-2024-tally-pivots-to-b2b-sunsetting-its-b2c-app/)

---

# Terraform Labs (2018 – 2024)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/terraform-labs/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Singapur
- Toplam yatırım: 200 milyon $
- Kapanış nedeni: Dolandırıcılık

## Ne yapıyordu?

Terraform Labs, algoritmik stabil kripto paralar üzerine kurulu Terra blokzincirini ve ödeme platformunu geliştirdi. Dolara sabit kalması hedeflenen TerraUSD (UST), teminat yerine LUNA tokenıyla karşılıklı basma ve yakma mekanizması üzerinden dengede tutuluyordu. Ekosistemdeki Anchor Protocol, UST yatıranlara yüzde 19,45 getiri ödüyordu.

## Neden kapandı?

Mayıs 2022'de Anchor'dan toplu çekilişler, kripto piyasasına dair genel kaygılar ve Bitcoin'deki düşüş aynı anda UST'nin dolar sabitini bozdu. Kullanıcılar UST'yi LUNA'ya çevirdikçe LUNA arzı patladı ve fiyatı neredeyse sıfıra indi. Luna Foundation Guard'ın Bitcoin rezervleriyle yaptığı müdahale sabiti geri getiremedi ve bir haftada yaklaşık 45 milyar dolarlık piyasa değeri silindi. SEC Şubat 2023'te Terraform Labs'i ve Kwon'u dolandırıcılıkla suçladı; şirket Ocak 2024'te ABD'de iflas başvurusu yaptı. Kwon Ağustos 2025'te iki dolandırıcılık suçlamasını kabul etti ve Aralık 2025'te 15 yıl hapis cezası aldı.

## Hikâyesi

9 Mayıs 2022'de, her zaman bir dolar etmesi beklenen UST bir doların altına indi ve bir daha geri dönmedi. Bir hafta içinde UST 10 sente, kardeş token LUNA ise 119,51 dolarlık zirvesinden neredeyse sıfıra düştü. Silinen piyasa değeri yaklaşık 45 milyar dolardı ve bu çöküşün arkasında Terraform Labs vardı.

Şirket 2018'de Do Kwon ve Daniel Shin tarafından Seul'de kuruldu; Terra'nın arkasındaki şirket ise Singapur'da kayıtlıydı. Arrington Capital, Coinbase Ventures, Galaxy Digital ve Lightspeed Venture Partners gibi fonlardan 200 milyon doları aşkın yatırım aldı. Terra, teminat yerine algoritmayla dengede tutulan stabil kripto paralar üzerine kuruluydu: UST değer kaybettiğinde kullanıcılar onu LUNA'ya çevirebiliyor, bu mekanizmanın fiyatı bir dolarda tutması bekleniyordu. Ekosistemin yıldızı Anchor Protocol, UST yatıranlara yüzde 19,45 getiri veriyordu ve bazı eleştirmenler bu getirinin sürdürülebilirliğini daha 2022 baharında sorguluyordu. Yine de UST, çöküşten önce piyasa değerine göre en büyük üçüncü stabil kripto paraya dönüşmüştü.

Ocak 2022'de Kwon'un yöneticisi olduğu Luna Foundation Guard, UST'yi korumak için rezerv biriktirmeye başladı; Mayıs başında elinde yaklaşık 2,4 milyar dolar değerinde 80.394 Bitcoin vardı. Ancak Anchor'dan toplu çekilişler ve piyasadaki genel düşüş başladığında bu rezerv yetmedi. UST'yi LUNA'ya çevirenler arttıkça LUNA arzı patladı, fiyat eridi ve sarmal hızlandı. Mayıs sonunda topluluk yeni bir LUNA çıkarıp UST'den vazgeçmeyi onayladı; Terra 2.0 adı verilen yeni token da ilk günlerinde değer kaybetti.

Ardından hukuk devreye girdi. SEC Şubat 2023'te Terraform Labs'i ve Kwon'u dolandırıcılıkla suçladı. Kwon Mart 2023'te sahte belgelerle seyahat etmeye çalışırken Karadağ'da yakalandı, New York'ta da hakkında sekiz suçlama yöneltildi. Terraform Labs Ocak 2024'te ABD'de iflas başvurusu yaptı. Kwon Ağustos 2025'te iki dolandırıcılık suçlamasını kabul etti ve Aralık 2025'te 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Terra'nın hikâyesi, kâğıt üzerinde zarif görünen bir mekanizmanın insan davranışı karşısında ne kadar çabuk dağılabileceğini gösteriyor. Sabiti ayakta tutan asıl şey güvendi; güven gidince onu taşıyacak gerçek bir rezerv kalmadı.

## Dersler

- Yüksek getiri ürününüzün ana çekim gücüyse, o getiriyi hangi rezervin ve ne kadar süre finanse edeceğini açıkça hesaplayıp yayımlayın.
- Bir ürünün değerini yine kendi çıkardığınız başka bir varlığa bağlamak, stres anında ikisini birlikte batırabilir; stres testini kriz gelmeden yapın.
- Topluluk oylarıyla yönetilen bir projede bile kurucunun açıklamaları hukuki sorumluluk doğurur; vaatlerinizi yazılı ve ölçülü tutun.

## Kaynaklar

- [Terra (blockchain)](https://en.wikipedia.org/wiki/Terra_(blockchain))
- [Terraform Labs files for bankruptcy protection in the US](https://www.reuters.com/technology/terraform-labs-files-bankruptcy-protection-us-2024-01-22/)
- [SEC charges Do Kwon, Terraform with fraud in connection with Terra collapse](https://www.cnbc.com/2023/02/16/sec-charges-do-kwon-with-fraud-in-connection-with-terra-collapse.html)
- [Crypto mogul Do Kwon sentenced to 15 years in prison for $40 billion stablecoin fraud](https://www.cnn.com/2025/12/11/business/cryptocurrency-do-kwon-fraud-sentencing-intl-hnk)
- [TerraUSD: 'Cryptocrash king' Do Kwon pleads guilty to fraud](https://www.bbc.com/news/articles/c2kznpdvwwlo)

---

# 54gene (2019 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/54gene/
- Sektör: Biyoteknoloji
- Ülke: Nijerya
- Toplam yatırım: 45 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

54gene, Afrikalıların genomik verilerini toplayarak küresel ilaç araştırmalarındaki çeşitlilik açığını kapatmayı hedefleyen Lagos ve Washington merkezli bir genomik girişimiydi. Biyobanka kurdu ve ilaç şirketlerine veri ile araştırma hizmeti sunmayı planladı. Pandemide Nijerya'nın büyük Covid-19 test sağlayıcılarından biri oldu.

## Neden kapandı?

Şirket pandemide Covid testleriyle hızla büyüyüp çok sayıda personel aldı, ancak test talebi düşünce gelir geriledi. 2022'de iki dalga halinde yaklaşık 200 kişi işten çıkarıldı, kurucu CEO ayrıldı ve değerlemenin 170 milyon dolardan yaklaşık 50 milyon dolara indiği bildirildi. Bir yıl içinde üç CEO değişikliği, davalar ve genomik altyapının yüksek maliyeti şirketi zorladı. Temmuz 2023'te şirket faaliyetlerini tasfiye etmeye başladı.

## Hikâyesi

Küresel ilaç araştırmalarında kullanılan genetik materyalin yüzde 3'ten azı Afrikalılara aitti. 54gene bu boşluğu doldurmak için 2019'da Dr. Abasi Ene-Obong liderliğinde kuruldu ve aynı yıl Y Combinator'a kabul edildi. Lagos ve Washington'da ofisleri bulunan şirket, Afrikalıların genomik verilerini toplayıp ilaç şirketlerinin araştırmalarına sunmayı hedefliyordu; bir biyobanka kurmak da planın parçasıydı. Kısa sürede Afrika'nın filizlenen biyoteknoloji sahnesinin vitrin şirketi olarak anılmaya başladı.

Pandemi şirkete beklenmedik bir kapı açtı. 54gene 2020'de klinik tanı birimiyle Nijerya'nın en büyük Covid-19 test sağlayıcılarından biri oldu ve bu iş için hızla personel aldı; TechCabal'ın kaynaklarına göre testlerden en az 20 milyon dolar gelir elde edildi. Bu ivmeyle 2020'de 15 milyon dolarlık A serisi, 2021'de Adjuvant Capital, Cathay AfricInvest Innovation Fund, KdT Ventures ve Endeavor Catalyst'in katıldığı 25 milyon dolarlık B serisi geldi. Konuya yakın kişilere göre B serisinde şirkete 170 milyon dolar değer biçildi; toplam yatırım 45 milyon dolara ulaştı.

Test talebi azalınca gelir düştü. Ağustos 2022'de çoğu test biriminde çalışan 95 kişi, Ekim'de kalan iş gücünün yüzde 55'ine denk gelen 100'ü aşkın kişi işten çıkarıldı. Kurucu ortak Ogochukwu Francis Osifo Eylül'de ayrıldı, Ene-Obong da Ekim 2022'de CEO'luktan çekildi. Yönetim kurulundaki yatırımcıların liderlik ettiği köprü turunda değerlemenin yaklaşık 50 milyon dolara indiği bildirildi. Bir yıl içinde üç CEO değişti; eski hukuk müşaviri ve geçici CEO Teresia Bost, şirkete ve bazı yöneticilere ayrımcılık ve düşmanca çalışma ortamı iddiasıyla dava açtı.

Temmuz 2023'te dönemin CEO'su Ron Chiarello'nun ifadesiyle şirket mali olarak faaliyetini sürdüremez hale geldi ve tasfiye süreci başladı. Eylül'de internet sitesi erişilemez durumdaydı, biyobanka dahil varlıklar için alıcı aranıyordu ve kaynaklar bazı tedarikçilere hâlâ borç bulunduğunu aktarıyordu.

54gene, bir krizde doğan geçici gelirle büyüyen şirketlerin, o gelir kaybolduğunda asıl işin tek başına ayakta durup durmadığını çok hızlı öğrendiğini gösteriyor.

## Dersler

- Kriz döneminde gelen geçici gelirle kadroyu büyütürken, o gelir bittiğinde hangi ekibin kalacağını baştan yazılı olarak planlayın.
- Genomik gibi sermaye yoğun alanlarda ilk ilaç şirketi sözleşmelerini büyük altyapı yatırımından önce imzalamaya çalışın.
- Kurucu ayrılığı ve üst üste CEO değişimi yatırımcı güvenini hızla aşındırır; yönetim devrini yazılı bir geçiş planıyla yapın.

## Kaynaklar

- [Exclusive: After raising $45m in two years, 54gene is shutting down](https://techcabal.com/2023/09/27/54gene-shutting-down-operations/)
- [54gene valuation slashed by over $100M amid job cuts and CEO exit](https://techcrunch.com/2022/10/28/54gene-valuation-slashed-by-over-100m-amid-job-cuts-and-ceo-exit/)
- [African genomics startup, 54gene, lays off 100 employees following founder’s resignation](https://techpoint.africa/insight/techpoint-digest-444/)

---

# AppHarvest (2017 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/appharvest/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

AppHarvest, Appalachya bölgesinde, Kentucky'de dev seralarda hidroponik ve dikey tarım yapan bir gıda üretim şirketiydi. Jonathan Webb tarafından 2017'de kurulan şirket, eski kömür bölgesine yeşil istihdam ve sürdürülebilir üretim vaadiyle öne çıktı. Morehead, Richmond, Somerset ve Berea'da toplam dört sera tesisi işletti.

## Neden kapandı?

Seralar büyük yatırım gerektirirken şirket ağır zararlar yazdı; yerel basına göre yalnızca 2021'deki zarar 166 milyon dolardı. Kasım 2022'de şirket geleceğine dair ciddi şüpheler bulunduğunu açıkladı. Hisse fiyatının çöküşü sonrasında hissedarlar, yöneticilerin şirketin hazırlık durumunu yatırımcılara yanlış aktardığını iddia eden beş federal dava açtı. Grist'in araştırması seralarda aşırı sıcak ve güvensiz çalışma koşulları olduğunu ortaya koydu. Şirket 24 Temmuz 2023'te Chapter 11 başvurusu yaptı ve seraları farklı alıcılara satıldı.

## Hikâyesi

Kentucky'nin doğusunda, kömür madenciliğinin gerilediği Appalachya bölgesinde, 2017'de iddialı bir fikir filizlendi: dev seralarda topraksız tarım yapıp bölgeye yeni ve yeşil işler kazandırmak. AppHarvest'i kuran Jonathan Webb, şirketi bu dönüşüm hikâyesiyle anlattı; yönetim kurulunda Martha Stewart, Jeffrey Ubben ve JD Vance gibi isimler yer aldı.

Fikir medyanın ve yatırımcıların ilgisini hızla çekti. Fast Company 2019'da şirketin kömür bölgesinde dünyanın en büyük sürdürülebilir seralarından birini kuracağını yazdı. AppHarvest 2020'de Novus Capital adlı bir SPAC ile birleşerek borsaya açıldı. CNN 2021'de Morehead'deki tesisi ABD'nin en büyük serası olarak tanıttı ve bunun tarımın geleceği olup olamayacağını sordu. Şirket zamanla Morehead ve Richmond'da 60'ar akrlık, Somerset'te 30 ve Berea'da 15 akrlık tesislere ulaştı.

Ancak rakamlar vaatle örtüşmedi. Yerel gazete Lexington Herald-Leader'a göre şirket 2021'de 166 milyon dolar zarar etti; Kasım 2022'de ise geleceğine dair ciddi şüpheler bulunduğunu açıkladı. Hisse fiyatındaki sert düşüşün ardından hissedarlar beş federal dava açtı. Davalarda yöneticilerin şirketin hazırlık durumunu yatırımcılara ve düzenleyicilere yanlış aktardığı, bu sırada milyonlarca dolarlık ücret aldığı iddia edildi.

Seraların içinden gelen haberler de iç açıcı değildi. Grist'in araştırmasına göre çalışanlar zaman zaman 155 Fahrenhayt dereceye (yaklaşık 68 santigrat) ulaşan sıcaklıklarla karşı karşıya kaldı; sözleşmeli işçiler yerel çalışanlardan fazlaydı ve daha az hakka sahipti. Bu tablo, şirketin bölge ekonomisine katkı sözüyle çelişiyordu. 24 Temmuz 2023'te AppHarvest Chapter 11 başvurusu yaptı. Morehead ve Richmond seraları uzun süreli yatırımcı Equilibrium Capital'e, Somerset tesisi Bosch Growers'a, Berea tesisi ise Mastronardi'ye satıldı.

AppHarvest'in hikâyesi, güçlü bir anlatının ve ünlü destekçilerin sermaye yoğun bir modelin birim ekonomisini kurtaramayacağını gösteriyor. Şirketin vaat ettiği dönüşüm, seraların verimli ve kârlı çalıştığı kanıtlanmadan büyütüldü; bedelini de hem yatırımcılar hem çalışanlar ödedi.

## Dersler

- Sera gibi sermaye yoğun bir tarım modelinde ilk tesisin kârlılığını kanıtlamadan yeni tesislere geçmeyin; her yeni tesis açığı büyütür.
- Yerel istihdam vaadiyle yola çıktıysanız çalışma koşullarını bu vaadin ölçülebilir bir parçası yapın; güven kaybı hem çalışanı hem kamu desteğini uzaklaştırır.
- SPAC ile erken halka açılmak, üretimi henüz oturmamış bir şirketi her çeyrek sınav veren bir yapıya sokar; bunun maliyetini önceden hesaplayın.

## Kaynaklar

- [AppHarvest](https://en.wikipedia.org/wiki/AppHarvest)
- [AppHarvest files for Chapter 11](https://www.wsj.com/articles/appharvest-files-for-chapter-11-928e2ae3)
- [Could the biggest greenhouse in the US be the future of farming?](https://www.cnn.com/2021/10/06/world/appharvest-kentucky-greenhouse-robot-farming-spc-intl-hnk/index.html)
- [AppHarvest to go public via merger with blank-check firm](https://www.reuters.com/article/appharvest-novus-cap-idUSL4N2GQ33L)

---

# Babylon Health (2013 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/babylon-health/
- Sektör: Sağlık
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: 635 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Babylon Health, hastaları web ve mobil uygulaması üzerinden doktor, hemşire ve terapistlerle buluşturan, yapay zekâ destekli bir sağlık hizmeti sağlayıcısıydı. Kullanıcılar mesajla soru sorabiliyor, görüntülü görüşme yapabiliyor ve evde kan testi kiti sipariş edebiliyordu. Şirket 2013'te İngiltere'de başladı, NHS için GP at Hand hizmetini işletti ve 17 ülkeye yayıldı.

## Neden kapandı?

Kurucu Ali Parsa'nın açıklamasına göre kişi başı sabit ücret ödenen sözleşmelerde üyeler hizmeti beklenenden çok daha sık kullanıyor ve şirket her yeni üyede para kaybediyordu. Ekim 2021'de 4,2 milyar dolar değerlemeyle SPAC birleşmesi yoluyla New York Borsası'na açılan şirketin hisseleri kısa sürede çöktü. Yapay zekâ sohbet robotunun güvenliği ve kanıtlanmamış tanıtım iddiaları da yoğun eleştiri aldı. Ağustos 2022'de iş gücünün neredeyse yarısı çıkarıldı. Ağustos 2023'te ABD birimi tasfiye amaçlı iflas başvurusu yaptı, İngiliz birimi kayyuma devredildi ve varlıklar 500 bin sterline eMed Healthcare'e satıldı.

## Hikâyesi

Kurucu Ali Parsa sonunda sorunu tek bir hesapla özetledi: devlet, bu yaş grubundaki bir kişi için yılda iki üç görüşmelik ödeme yapıyordu, ama insanlar Babylon'u yılda altı yedi kez kullanıyordu ve şirket her yeni üyede para kaybediyordu. Bir zamanlar 4,2 milyar dolar değer biçilen dijital sağlık şirketinin çöküşünün özeti buydu.

Babylon'u 2013'te, daha önce hastane işletmecisi Circle Health'in CEO'su ve yatırım bankacısı olan Ali Parsa kurdu. Fikir, doktora ulaşmayı bir mesaj atmak kadar kolaylaştırmaktı: kullanıcılar uygulamadan soru ya da fotoğraf gönderebiliyor, görüntülü görüşme yapabiliyordu. Ocak 2016'daki 25 milyon dolarlık A serisi, Avrupa'da bir dijital sağlık girişiminin o güne kadar aldığı en büyük yatırım olarak görüldü. 2017'de yapay zekâ için 60 milyon dolar daha geldi, Ağustos 2019'da Suudi Arabistan Kamu Yatırım Fonu liderliğinde 550 milyon dolar toplandı ve değerleme 2 milyar doları aştı. Şirket o yıl 20 milyonu aşkın kişiye hizmet veriyor, günde 5.000'den fazla görüşme yapıyordu. Ruanda'da Gates Vakfı ile kurulan Babyl, yetişkin nüfusun yaklaşık yüzde 30'una ulaştı.

Büyümenin gölgesinde soru işaretleri de birikiyordu. Yapay zekâ sohbet robotunun güvenliğine dair kaygılar İngiliz düzenleyicilere taşındı, şirketin tanıtım iddiaları geniş çapta tartışıldı. Ekim 2021'de Babylon bir SPAC birleşmesiyle 4,2 milyar dolar değerlemeyle New York Borsası'na açıldı; Parsa daha sonra bu kararı tam bir felaket olarak nitelendirdi. Şirket ABD'de 700 hekimli Meritage Medical Network'ü ve başka şirketleri satın alarak hızla büyüdü, ancak hisse fiyatı çöktü.

Ağustos 2022'de Parsa, iş gücünün neredeyse yarısını etkileyen kesintileri duyurdu; kârsız bulunan Birmingham'daki GP at Hand hizmeti de küçültüldü. Ağustos 2023'te ABD birimi tasfiye amaçlı Chapter 7 iflasına gitti, Ruanda'daki faaliyetler kapatılmaya başlandı ve İngiliz birimi Eylül'de kayyuma devredildi. Varlıklar 500 bin sterline eMed Healthcare'e satıldı; İngiltere'deki özel ve NHS hizmetleri eMed markasıyla sürdürüldü.

Babylon'un hikâyesi, dijital sağlıkta erişimi kolaylaştırmanın kullanımı da artırdığını, bu yüzden fiyatlandırmanın gerçek davranışa göre kurulması gerektiğini gösteriyor. Teknoloji vaadi yatırımcıları heyecanlandırdı; birim ekonomisi ise ilk günden sessizce aleyhine işliyordu.

## Dersler

- Kişi başı sabit ücretli bir sözleşme imzalamadan önce gerçek kullanım sıklığını pilot verisiyle modelleyin; kullanım iki katına çıkınca her müşteri zarar yazar.
- Yapay zekâ iddialarınızı bağımsız klinik değerlendirmeyle destekleyin; kanıtsız tanıtım sağlıkta hem düzenleyiciyi hem hekimleri karşınıza alır.
- Halka arzı büyüme vitrini olarak değil, kârlılık yolunuz netleştiğinde kullanın; SPAC ile gelen yüksek değerleme, ilk kötü çeyrekte yüke dönüşür.

## Kaynaklar

- [Babylon Health](https://en.wikipedia.org/wiki/Babylon_Health)
- [Digital health company Babylon files for bankruptcy in US, will liquidate](https://www.forbes.com/sites/katiejennings/2023/08/15/digital-health-company-babylon-files-for-bankruptcy-in-us-will-liquidate/?sh=11432ad3c0de)
- [Babylon Health confirms $550M raise at $2B+ valuation to expand its AI-based health services](https://techcrunch.com/2019/08/02/babylon-health-confirms-550m-raise-to-expand-its-ai-based-health-services-to-the-us-and-asia/)
- [Babylon claims its chatbot beats GPs at medical exam](https://www.bbc.com/news/technology-44635134)

---

# Boxed (2013 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/boxed/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 243 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Boxed, toptan satış mağazalarındaki büyük boy ambalajlı ürünleri üyelik ücreti almadan uygulama ve web sitesi üzerinden satan New York merkezli bir çevrim içi perakendeciydi. New Jersey, Nevada ve Teksas'taki depolarından siparişleri iki gün içinde teslim ediyordu. Şirket ayrıca e-ticaret altyapısını başka perakendecilere yazılım hizmeti olarak sunan Spresso adlı bir birim kurdu.

## Neden kapandı?

Şirket 2021'de Seven Oaks Acquisition adlı SPAC ile birleşerek New York Borsası'nda işlem görmeye başladı, ancak finansman bulmakta zorlanmaya devam etti. Mart 2023'te Silicon Valley Bank'ın çöküşünden de etkilenen Boxed, iflas başvurusunu değerlendirdiğini açıkladı. 2 Nisan 2023'te Chapter 11 başvurusu yaparak Spresso birimini satma ve perakende e-ticaret faaliyetlerini tasfiye etme kararı aldı. Hisseleri borsadan çıkarıldı, alan adı ve markaları açık artırmaya çıkarıldı.

## Hikâyesi

Chieh Huang, New York'ta yaşarken çocukluğunu geçirdiği New Jersey'deki gibi toptan satış mağazalarından alışveriş yapamamaktan yakınıyordu. Bu sıkıntı, Ağustos 2013'te Huang'ın Jared Yaman, Christopher Cheung ve William Fong ile birlikte kurduğu Boxed'a dönüştü. İlk siparişler Huang'ın New Jersey'nin Edison kentindeki garajından gönderildi.

Mobil oyun geçmişine sahip ekip önce iPhone ve Android uygulamasını, birkaç ay sonra da web sitesini açtı. Boxed, büyük boy ambalajlı ürünleri üyelik ücreti istemeden kapıya getiriyordu; basın onu milenyum kuşağının Costco'su diye andı. 2016'da GGV Capital ve DST Global gibi yatırımcılardan 132 milyon dolar, 2018'de perakende grubu Aeon'dan 111 milyon dolar geldi. Forbes 2016'da şirketi geleceğin milyar dolarlık girişimleri arasında saydı. Huang, depo çalışanlarının çocuklarının üniversite harcını kendi cebinden ödeyeceğini açıklayarak da gündem oldu.

Şirket New Jersey, Nevada ve Teksas'taki depolarıyla siparişleri iki günde teslim ediyor, müşterinin ürünü ne zaman bitireceğini tahmin eden makine öğrenmesi özellikleri geliştiriyordu. 2021 sonunda New Yorklu market teslimat şirketi MaxDelivery'yi satın alarak hızlı teslimata girdi ve aynı yıl Seven Oaks Acquisition adlı SPAC ile birleşerek New York Borsası'nda işlem görmeye başladı. Yazılım ve hizmet işini de Spresso adıyla ayrı bir birime dönüştürdü. 2022'de BoxedUp sadakat programı yaklaşık 32 bin üyeye ve 21 milyon dolarlık brüt satışa ulaştı.

Ancak halka açılmak finansman sorununu çözmedi. Mart 2023'te Silicon Valley Bank'ın çöküşünden de etkilenen Boxed, iflas başvurusunu değerlendirdiğini açıkladı ve 2 Nisan 2023'te Chapter 11 başvurusu yaptı. Şirket zorlu iş ortamını gerekçe göstererek perakende e-ticaret faaliyetlerini kapatma ve Spresso'yu satma kararı aldı; hisseleri borsadan çıkarıldı, alan adı ve markalar açık artırmaya çıkarıldı. Marka Ağustos 2023'te MSG Distributors tarafından satın alındı ve Temmuz 2024'te yeni sahibinin elinde yeniden açıldı.

Boxed'ın hikâyesi, sevilen bir markanın ve yenilikçi bir operasyonun, sürekli sermaye gerektiren bir modeli tek başına taşıyamayacağını gösteriyor. Şirketin Kroger'dan gelen satın alma tekliflerini geri çevirdiği bildiriliyordu; nakit bolken değerlendirilmeyen seçenekler, kriz anında masada değildi.

## Dersler

- Halka açılmak finansman sorununu kendiliğinden çözmez; SPAC sonrası nakit pistinizi birleşmeden önce kötümser senaryolarla hesaplayın.
- Nakdinizi tek bir bankada tutmayın; Silicon Valley Bank'ın çöküşü zaten kırılgan olan Boxed'ı iflasın eşiğine itti.
- Güçlü bir marka ve sadık müşteri tabanı şirketi tek başına taşımaz; satın alma tekliflerini ve stratejik seçenekleri nakit bolken ciddiyetle değerlendirin.

## Kaynaklar

- [Boxed, Inc.](https://en.wikipedia.org/wiki/Boxed,_Inc.)
- [Online wholesale retailer Boxed files for Chapter 11 bankruptcy](https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-04-03/online-wholesale-retailer-boxed-files-for-chapter-11-bankruptcy)
- [Boxed to make return under new owner](https://www.winsightgrocerybusiness.com/retailers/boxedcom-make-return-under-new-owner)
- [Amazon's Ripple Effect on Grocery Industry: Rivals Stock Up on Start-Ups](https://www.nytimes.com/2018/08/21/technology/amazon-grocery-boxed-aeon.html)

---

# Britishvolt (2019 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/britishvolt/
- Sektör: Enerji ve iklim
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Britishvolt, otomotiv sektörü için lityum iyon batarya üretmeyi hedefleyen bir İngiliz girişimiydi. Aralık 2019'da kurulan şirket, kuzeydoğu İngiltere'deki Blyth'te eski bir kömür sahasında 3.000 kişi istihdam edecek 2,6 milyar sterlinlik bir gigafabrika inşaatına başladı. Eylül 2022'de geliştirme hücreleri güvenlik testlerini geçti ve denenmek üzere yedi müşteriye gönderildi.

## Neden kapandı?

Fabrikanın inşası için yaklaşık 2 milyar sterlin gerekiyordu ve şirket bu parayı toplayamadı. Financial Times'ın haberine göre şirket, gelirden yıllarca uzakken yaklaşık 300 çalışana aylık 3 milyon sterlin maaş ödüyor ve savurgan harcamalarıyla dikkat çekiyordu. Ağustos 2022'de inşaat durdu ve en büyük hissedar Orral Nadjari CEO'luktan ayrıldı. Kasım 2022'de hükümet, inşaat aşamalarına bağlı hibeden 30 milyon sterlini öne çekmeyi reddetti. Kurtarma teklifleri sonuçsuz kalınca şirket 17 Ocak 2023'te kayyuma devredildi ve çalışanların çoğu hemen işten çıkarıldı.

## Hikâyesi

Northumberland'deki Blyth'te, eski bir kömür santralinin yanındaki boş sahada, Temmuz 2021'de İngiltere'nin elektrikli araç geleceği için dev bir plan onaylandı: 3.000 kişiye iş verecek, 2,6 milyar sterlinlik bir batarya gigafabrikası. Planın arkasında, Aralık 2019'da kurulan ve henüz ticari tek bir batarya satmamış olan Britishvolt vardı.

Şirketin kurucuları arasında İsveçli eski yatırım bankacısı Orral Nadjari ve İsveçli otomotiv girişimcisi Lars Carlstrom bulunuyordu. İnşaat Eylül 2021'de başladı. Madencilik devi Glencore Ağustos 2021'de yatırımcı oldu, Şubat 2022'de 40 milyon sterlin daha koydu ve bu tur şirkete 1 milyar doları aşan bir değer biçti. Ocak 2022'de İngiliz hükümeti, Otomotiv Dönüşüm Fonu aracılığıyla projeye 100 milyon sterlin ayırma sözü verdi. Şirket Kanada'da ikinci bir fabrika planlıyor, Almanya'daki bir batarya üreticisini satın almak için anlaşma yapıyordu.

Ancak fabrika için gereken yaklaşık 2 milyar sterlin bir türlü toplanamadı. Financial Times, şirketin yaklaşık 300 kişiyi işe alıp gelirden yıllarca uzakken maaşlara ayda 3 milyon sterlin harcadığını, pahalı şirket otomobillerinden sık özel jet kullanımına uzanan harcamalar yaptığını yazdı. Ağustos 2022'de inşaat durdu ve en büyük hissedar Nadjari CEO'luktan ayrıldı. Kasım'da hükümet, inşaat aşamalarına bağlı hibeden 30 milyon sterlini öne çekmeyi reddetti; Glencore'un sağladığı 5 milyon sterlinden az ek para şirketi yalnızca beş hafta ayakta tutabildi.

Ocak 2023'te son kurtarma görüşmeleri de çöktü ve Britishvolt 17 Ocak'ta kayyuma devredildi; 300 çalışanın çoğu aynı gün işsiz kaldı. Şirketin 120 milyon sterlin borçla battığı bildirildi, bu rakam sonradan 160 milyon sterline çıktı. Şubat 2023'te Avustralyalı Recharge Industries şirketi 8,6 milyon sterline satın aldı, ancak finansman anlaşması tamamlanamadı. Blyth arazisi Nisan 2024'te veri merkezi kampüsüne dönüştürülmek üzere satıldı ve Britishvolt Kasım 2024'te tasfiyeye girdi.

Britishvolt'un hikâyesi, sanayi ölçeğinde bir hayalin sermaye disiplini olmadan ne kadar hızlı eriyebileceğini gösteriyor. Siyasi destek ve büyük isimli ortaklar heyecan yarattı; ama fabrikayı bitirecek parayı bulmadan harcamayı büyütmek, şirketi ilk soğuk rüzgârda savunmasız bıraktı.

## Dersler

- Gelirden yıllarca uzak bir sanayi projesinde lüks harcamaları sıfırlayın; ilk büyük kriz geldiğinde her masraf kalemi yatırımcının önüne konur.
- Kamu hibesine dayanan bir plan yapıyorsanız ödemelerin hangi kilometre taşlarına bağlı olduğunu ve bu aşamaları nasıl finanse edeceğinizi baştan netleştirin.
- Bağlayıcı müşteri alım anlaşmaları olmadan dev bir fabrika inşaatına başlamayın; test için gönderilen numuneler sipariş değildir.

## Kaynaklar

- [Britishvolt](https://en.wikipedia.org/wiki/Britishvolt)
- [Britishvolt: UK battery start-up collapses into administration](https://www.bbc.co.uk/news/business-64303149)
- [Battery startup Britishvolt enters administration as rescue talks fail](https://www.theguardian.com/business/2023/jan/17/britishvolt-expected-enter-administration-tuesday)
- [Britishvolt ‘gigafactory’ site sold for £110m to US private equity firm](https://www.theguardian.com/business/2024/apr/15/britishvolt-gigafactory-site-sold-110m-us-private-equity-firm-blackstone-data-centre-northumberland)

---

# BuzzFeed News (2011 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/buzzfeed-news/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

BuzzFeed News, BuzzFeed'in Aralık 2011'de kurduğu haber birimiydi. Politico'dan gelen Ben Smith'in genel yayın yönetmenliğinde büyüyen birim, araştırmacı gazetecilik ve özel haberlere odaklandı. Temmuz 2018'de BuzzFeed'in ana sitesinden ayrılarak kendi alan adına taşındı.

## Neden kapandı?

Birim prestijli ödüller kazansa da çatı şirket için kârlı bir işe dönüşemedi. Ocak 2019'da kadronun yüzde 15'i çıkarıldı ve ulusal haber masası kapandı; 2020'de İngiltere ve Avustralya'daki haber operasyonlarına son verildi. Mart 2022'de kârlılık hedefiyle yeni kadro kesintileri geldi ve üst düzey editörler ayrıldı. 20 Nisan 2023'te BuzzFeed CEO'su Jonah Peretti, şirket genelindeki küçülme kapsamında BuzzFeed News'un kapatılacağını açıkladı. Şirket haber faaliyetlerini 2020'de satın aldığı HuffPost'ta topladı.

## Hikâyesi

2021'de BuzzFeed News, Çin'in Sincan bölgesinde Uygur Müslümanlara yönelik toplama kamplarını ortaya koyan haberleriyle uluslararası habercilik dalında Pulitzer Ödülü'nü kazandı. Viral içerikleriyle tanınan bir şirketin haber biriminin gazeteciliğin en prestijli ödüllerinden birini alması, sektörde pek çok kişinin beklemediği bir başarıydı. İki yıl sonra aynı birim kapatıldı.

BuzzFeed News, Aralık 2011'de Politico'dan gelen Ben Smith'in genel yayın yönetmeni olarak atanmasıyla BuzzFeed'in bir bölümü olarak doğdu. 2013'te ProPublica'dan Pulitzer ödüllü Mark Schoofs araştırma biriminin başına getirildi. 2017'de yayımlanan akademik bir çalışma, BuzzFeed News'un yerleşik gazetecilik kurallarına büyük ölçüde uyduğunu tespit etti. Birim FinCEN Dosyaları gibi büyük araştırmalar yaptı, George Polk ve Ulusal Dergi Ödülü gibi ödüller topladı. Temmuz 2018'de BuzzFeed'in ana sitesinden ayrılarak kendi alan adına taşındı.

Birimin en tartışmalı kararı, Ocak 2017'de Donald Trump hakkındaki doğrulanmamış Steele dosyasını yayımlamaktı. Karar sert eleştiri aldı ve en az iki hakaret davasına yol açtı; Smith yayını haber değeri taşıdığı gerekçesiyle savundu. Maliyet tarafında ise tablo zorlaşıyordu: Ocak 2019'da kadronun yüzde 15'i çıkarıldı ve ulusal haber masası kapandı, 2020'de İngiltere ve Avustralya'daki haber operasyonlarına son verildi. Smith Mayıs 2020'de The New York Times'a geçti, yerine Schoofs geldi.

Mart 2022'de şirket kârlılık hedefiyle yeni kesintilere gitti; Schoofs ve üst düzey editörler ayrıldı, yaklaşık 100 muhabirin yarısına ayrılma paketi önerildi. 20 Nisan 2023'te BuzzFeed CEO'su Jonah Peretti, şirket genelinde çalışanların yüzde 15'ini etkileyen küçülme kapsamında BuzzFeed News'un kapatılacağını duyurdu; yaklaşık 180 kişinin işini kaybetmesi bekleniyordu. Site 5 Mayıs 2023'te yeni içerik yayımlamayı bıraktı ve şirket haber faaliyetlerini 2020'de satın aldığı HuffPost'ta topladı.

BuzzFeed News'un hikâyesi, gazetecilik başarısının tek başına bir iş modeli olmadığını hatırlatıyor. Ödüller ve etkili haberler markaya itibar kazandırdı; ama birimin maliyetini karşılayacak bağımsız bir gelir kaynağı kurulmadığında, ilk küçülme dalgasında kesilecek kalem de o oldu.

## Dersler

- Kaliteli haberciliği finanse edecek gelir modelini (abonelik, üyelik, lisans) trafik modelinden ayrı kurun; ödül kazanmak birimin maliyetini karşılamaz.
- Bir kurumsal çatı altında maliyet merkezi olarak yaşayan birim, ilk küçülme dalgasında kesilecek ilk kalemdir; birimin kendi gelirini ölçün ve düzenli raporlayın.
- Tartışmalı bir belgeyi yayımlama kararını açık bir doğrulama standardına bağlayın; hakaret davaları küçük bir yayın biriminin bütçesini hızla zorlar.

## Kaynaklar

- [BuzzFeed News](https://en.wikipedia.org/wiki/BuzzFeed_News)
- [BuzzFeed News will shut down](https://www.cnn.com/2023/04/20/media/buzzfeed-news-shuts-down/index.html)
- [BuzzFeed News Is Shutting Down, Company Laying Off 180 Staffers](https://variety.com/2023/digital/news/buzzfeed-news-shutting-down-layoffs-1235589751/)
- [BuzzFeed's First Round of Layoffs Puts an End to Its National News Desk](https://www.nytimes.com/2019/01/25/business/media/buzzfeed-layoffs.html)

---

# Convoy (2015 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/convoy/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 665 milyon $
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

Convoy, eski Amazon çalışanları Dan Lewis ve Grant Goodale'in 2015'te Seattle'da kurduğu bir dijital navlun aracısıydı. Şirket yazılımıyla yük gönderen şirketleri taşıyıcılarla eşleştiriyor ve doğrudan yük sahipleriyle çalışan bir aracı kurum olarak faaliyet gösteriyordu. Forbes onu kamyonların Uber'i olarak tanıttı.

## Neden kapandı?

Şirket 2019'da 2,75 milyar dolar değerlemeye ulaştı, ancak ardından gelen dönemde sektör sert bir durgunluğa girdi. CEO Dan Lewis'in çalışanlara gönderdiği nota göre büyük bir navlun durgunluğu ve sermaye piyasalarındaki daralma çöküşün başlıca nedenleriydi. Haziran 2023'te kurucu ortak Grant Goodale şirketten ayrıldı. 19 Ekim 2023'te Convoy tüm sevkiyatları iptal ederek faaliyetlerini durdurdu ve kalan çalışanlarını işten çıkardı. Kasım 2023'te Flexport şirketin varlıklarını 16 milyon dolara satın aldı.

## Hikâyesi

18 Ekim 2023'te Convoy'un yük panosu bomboştu; şirket tüm sevkiyatları iptal etmişti. Ertesi gün CEO Dan Lewis, çalışanlara gönderdiği notta faaliyetlerin durduğunu duyurdu. Bill Gates ile Jeff Bezos'un aynı anda yatırım yaptığı, bir dönem 2,75 milyar dolar değer biçilen Seattle girişimi birkaç gün içinde tarihe karıştı.

Convoy, eski Amazon çalışanları Dan Lewis ve Grant Goodale tarafından 2015'te kuruldu. Hedef, ABD'nin parçalı kamyon taşımacılığı pazarında yük sahiplerini taşıyıcılarla yazılım üzerinden eşleştirmekti. Şirket 2016'da Unilever ile o güne kadarki en büyük anlaşmasını imzaladı ve Forbes onu kamyonların Uber'i diye tanıttı. Temmuz 2017'de Y Combinator'ın Continuity Fonu liderliğinde 62 milyon dolar topladı; Greylock Partners, Marc Benioff ve Bezos Expeditions gibi mevcut yatırımcılara Bill Gates de katıldı ve toplam yatırım 80 milyon dolara çıktı.

Para akmaya devam etti. 2018'de CapitalG liderliğinde 185 milyon dolar toplayan şirket 1 milyar dolar değerlemeyle unicorn oldu. 2019'da Generation Investment Management ve T. Rowe Price öncülüğündeki 400 milyon dolarlık turla değerleme 2,75 milyar dolara yükseldi. 2019 sonuna kadar toplanan sermaye 665 milyon dolara ulaşmıştı.

Sonra rüzgâr döndü. Haziran 2023'te kurucu ortak ve teknoloji direktörü Goodale şirketten ayrıldı. Lewis, kapanış notunda çöküşün başlıca nedenleri olarak büyük bir navlun durgunluğunu ve sermaye piyasalarındaki daralmayı gösterdi. Kasım 2023'te Flexport, Convoy'un varlıklarını 16 milyon dolara satın aldı ve yaklaşık elli çalışanı bünyesine kattı; Lewis de Flexport'a geçti. Flexport, Convoy Platform'u Şubat 2024'te üçüncü taraf aracı kurumlara yazılım hizmeti olarak yeniden başlattı ve Temmuz 2025'te 250 milyon dolara DAT Solutions'a sattı.

Convoy'un hikâyesi, döngüsel bir sektörde hızla büyüyen bir aracının, döngü tersine döndüğünde ne kadar çabuk nefessiz kalabileceğini gösteriyor. Dikkat çekici olan, şirketin kendisi batarken yazılımının değerini koruması: ürün yaşadı, iş modeli yaşamadı.

## Dersler

- Döngüsel bir sektörde aracılık yapıyorsanız, en kötü yılın hacmiyle bile ayakta kalabilecek bir maliyet yapısı kurun.
- Bir sonraki turu kolayca toplayabileceğiniz varsayımıyla plan yapmayın; sermaye piyasası kapandığında şirketi taşıyacak nakdi ve alternatif çıkış yolunu önceden hazırlayın.
- Teknolojiniz değerliyse onu ayrı bir ürün olarak da satılabilir kılın; Convoy'un yazılımı şirket kapandıktan sonra bile alıcı buldu.

## Kaynaklar

- [Convoy (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Convoy_(company))
- [Bezos-backed freight firm Convoy shuts down after slashing hundreds of jobs. Read the CEO's memo to employees](https://www.cnbc.com/2023/10/19/bezos-backed-freight-firm-convoy-shuts-down-read-ceo-memo-here.html)
- [Convoy raises $400 million to expand its on-demand trucking platform](https://techcrunch.com/2019/11/13/convoy-raises-400-million-to-expand-its-on-demand-trucking-platform/)
- [Flexport buys Convoy's tech; Convoy CEO Dan Lewis, other employees to join freight company](https://www.geekwire.com/2023/flexport-buys-convoys-tech-convoy-ceo-dan-lewis-other-employees-to-join-freight-company/)

---

# Dergilik (Turkcell) (2011 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/dergilik/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Dergilik, Turkcell'in 2011'de iPad kullanıcıları için geliştirdiği bir dijital dergi uygulaması olarak başladı. Zamanla telefon ve tabletlerde yüzlerce dergi ile günlük gazeteleri tek çatı altında sunan bir yayın platformuna dönüştü. Uygun tarifelerdeki Turkcell abonelerine ek ücret olmadan sunuluyor, diğer operatörlerin kullanıcıları ise aylık abonelik ödüyordu (2017'de 14,99 TL). Sonraki yıllarda makaleleri sesli dinleme ve podcast bölümleri de eklendi.

## Neden kapandı?

Turkcell, abonelere ve yayıncılara ilettiği mesajda Dergilik'i dijital dünyanın hızla değişen talep ve beklentileri doğrultusunda stratejik planlarında yaptığı değişiklik sonucu sonlandırdığını bildirdi. Ekovitrin'in aktardığına göre şirket bu kısa açıklama dışında bir gerekçe paylaşmadı. Platform, gelirini büyük ölçüde doğrudan okurdan değil, operatör tarifelerine eklenen bir ayrıcalık olarak elde ediyordu; bu da kaderini Turkcell'in önceliklerine bağladı. Yorum olarak, yüzlerce yayının lisans maliyetini taşıyan bir servisin, okuma alışkanlıkları sosyal medyaya ve ücretsiz haber sitelerine kaydıkça operatör için önemini yitirdiği düşünülebilir. Uygulama 5 Eylül 2023'te tüm mağazalardan kaldırıldı.

## Hikâyesi

Tabletlerin Türkiye'de yeni yeni yaygınlaştığı 2011'de Turkcell, iPad kullanıcıları için dijital bir dergi uygulaması geliştirdi. Dergilik adı verilen uygulama, Marketing Türkiye'nin ifadesiyle Türkiye'nin ilk dijital dergi platformuydu. Fikir, bayi raflarındaki dergileri tek bir abonelikle cebe taşımaktı.

Platform yıllar içinde büyüdü. 2016 sonunda 85 yayıncının 250'yi aşkın dergisine ulaşmış ve yaklaşık 1 milyon kez indirilmişti. ShiftDelete'in 2017 baharındaki haberine göre uygulama 1,2 milyon akıllı cihazda yüklüydü ve yalnızca mart ayında 800 bin dergi okunmuştu. Uygun tarifelerdeki Turkcell abonelerine ek ücret olmadan sunuluyor, diğer operatörlerin kullanıcıları ise aylık 14,99 TL ödüyordu. Sonraki yıllarda gazeteler de eklendi, makaleler sesli dinlenebilir hale geldi, podcast bölümleri platforma taşındı. egirişim'in aktardığına göre 2021'de Dergilik'te 68 milyondan fazla yayın ve makale okundu, 30 milyon makale sesli dinlendi, 23 milyondan fazla podcast bölümü açıldı.

Ağustos 2023'te aboneler ve yayıncılar beklenmedik bir mesaj aldı. Turkcell, dijital dünyanın hızla değişen talep ve beklentileri nedeniyle stratejik planlarını değiştirdiğini ve Dergilik'i sonlandırma kararı aldığını bildirdi. Ekovitrin, şirketin bunun dışında bir açıklama yapmadığını yazdı. Uygulama 5 Eylül 2023'te tüm mağazalardan kaldırıldı. Platformda yıllardır yer alan dergiler okurlarını başka kanallara yönlendirdi: Quality dergisi okurlarına Türk Telekom'un e-Dergi uygulamasını ve kendi sitesini önerdi, Marketing Türkiye ise Dergilik okurları için indirimli dijital abonelik başlattı.

Dergilik'in sonu, operatörlerin tarifelere eklediği içerik servislerinin kırılganlığını gösteriyor. Uygulama milyonlarca okumaya ulaşmıştı, ama gelirini doğrudan okurdan çok operatör paketlerinden alan bir ürün olarak geleceği Turkcell'in stratejisine bağlıydı. Strateji değişince, 12 yıllık platform bir bilgilendirme mesajıyla kapandı.

## Dersler

- Gelirini bir ortağın paketine bağlarsan, o ortağın stratejisi senin yol haritan olur.
- Okuma ve indirme rakamları yüksek olsa da ürünün kendi başına para kazanıp kazanmadığını ayrıca ölç.
- İçerik lisansına dayanan bir platformda maliyet ile gelir dengesini erkenden kur.

## Kaynaklar

- [Turkcell Dergilik kapanıyor, acaba neden başarısız oldu?](https://www.ekovitrin.com/turkcell-dergilik-kapaniyor-acaba-neden-basarisiz-oldu)
- [Dergilik yayın hayatına son veriyor: Dijital Marketing Türkiye aboneliği Eylül boyunca indirimli!](https://www.marketingturkiye.com.tr/haberler/dergilik-yayin-hayatina-son-veriyor/)
- [Turkcell Dergilik platformu kapatıldığı için Turkcell'deki dijital yayınlarımız sona eriyor](https://qualitydergisi.com/turkcell-dergilik-platformu-kapatildigi-icin-turkcelldeki-dijital-yayinlarimiz-sona-eriyor/)
- [Turkcell'in Dergilik uygulamasında yıl boyunca 68 milyondan fazla yayın ve makale okundu](https://egirisim.com/2021/12/27/turkcellin-dergilik-uygulamasinda-yil-boyunca-68-milyondan-fazla-yayin-ve-makale-okundu/)
- [Turkcell Dergilik nedir? Nasıl kullanılır?](https://shiftdelete.net/turkcell-dergilik-nedir-nasil-kullanilir-81410)
- [Turkcell'in Dijital Dergi Platformu Dergilik 250 Dergiye Ulaştı](https://www.marketingturkiye.com.tr/haberler/turkcellin-dijital-dergi-platformu-dergilik-250-dergiye-ulasti/)

---

# Ello (2014 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ello/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 5,9 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Ello, Paul Budnitz ve Todd Berger'in Mart 2014'te kamuya açtığı, reklam göstermeyeceğini ve kullanıcıyı ürün olarak görmeyeceğini vaat eden bir sosyal ağdı. Minimalist tasarımıyla Facebook'a bir alternatif olarak konumlandı. Zamanla sanat, fotoğraf, moda ve web kültürüne odaklanan, Pinterest benzeri bir yaratıcılar topluluğuna dönüştü.

## Neden kapandı?

Eylül 2014'teki ani ilgi dalgasına rağmen VentureBeat'in gözlemine göre kullanıcılar akın akın katılıyor ama pek az paylaşım yapıyordu. Reklamı yasal olarak dışlayan kamu yararı şirketi yapısı, gelir seçeneklerini tişört satışı, satın alma bağlantıları ve planlanan ücretli özelliklerle sınırladı. Site hatalı çalışması ve fazla sade tasarımı nedeniyle eleştirildi, kitlesi zamanla küçük bir sanatçı topluluğuna daraldı. 2018'de Talenthouse, Ello'yu açıklanmayan bir bedelle satın aldı. Temmuz 2023'te ağ tamamen kapandı.

## Hikâyesi

Eylül 2014'ün son haftasında Vox, saatte 31 bin kişinin Ello adlı bir sosyal ağa katılmaya çalıştığını yazıyordu. Tetikleyici, Facebook'un gerçek isim politikasını uygulama biçimiydi: San Francisco'daki drag sanatçılarını dışladığı düşünülen bu uygulamanın ardından LGBTQ topluluğundan pek çok kişi Facebook'u terk edip yeni bir ev aradı. Ello o hafta Facebook karşıtı sosyal ağın adı oldu.

Ello, yedi sanatçı ve programcıdan oluşan özel bir ağ olarak başladı. Paul Budnitz ve Todd Berger, bir yıl sonra siteyi yeniden tasarlayıp 19 Mart 2014'te bir manifestoyla kamuya açtı; vaat, kullanıcıyı ürün olarak görmeyen, reklamsız bir sosyal ağdı. Ocak 2014'te FreshTracks Capital'dan alınan 435 bin dolarlık tohum yatırım şirketi ilk dönemde ayakta tuttu. Ekim 2014'te Ello, reklam satmayacağını yasal olarak taahhüt eden bir kamu yararı şirketine dönüştü ve 5,5 milyon dolar daha topladı.

Ancak ilgi dalgası kalıcı bir alışkanlığa dönüşmedi. VentureBeat, kullanıcıların akın akın katıldığını ama pek az paylaşım yaptığını gözlemledi. Site hatalı çalışması ve fazla sade tasarımı nedeniyle eleştirildi. Reklamın yerine konulan gelir kaynakları da mütevazı kaldı: Threadless ile markalı tişörtler satıldı, gönderilere satın alma düğmesi eklendi, ücretli özellikler planlandı. Ello Haziran 2015'te bir iPhone uygulamasıyla yeniden ilgi toplamaya çalıştı.

Zamanla ağın kitlesi değişti. Wired 2016'da, yeni sosyal medyayı ilk deneyenlerin Ello'yu terk ettiğini ama sanatçıların kaldığını yazdı. Ello, Pinterest benzeri bir yapıyla sanat, fotoğraf ve moda odaklı bir topluluğa dönüştü; üyelerin iş birliği yapmasını ve iş bulmasını sağlayan düğmeler ekledi. 2018'de Talenthouse, Ello'yu açıklanmayan bir bedelle satın aldı. Temmuz 2023'te ağ erişilemez hale geldi ve kapandı.

Ello'nun hikâyesi, bir rakibe duyulan öfkenin bir ürünü kısa sürede popüler yapabileceğini, ama insanları tutmaya yetmeyeceğini gösteriyor. Reklamsızlık güçlü bir ilkeydi; o ilkeyi taşıyacak bir gelir modeli ise hiçbir zaman tam olarak kurulamadı.

## Dersler

- Bir rakibin kötü bir anından doğan ilgi dalgasını kalıcı kullanıma çevirecek ürün özelliklerini, dalga gelmeden önce hazır edin.
- Reklamsızlık gibi kalıcı bir taahhüt veriyorsanız yerine koyacağınız gelir modelini (abonelik, komisyon) aynı gün netleştirin.
- Kitleniz niş bir topluluğa dönüşüyorsa ürünü ve maliyet yapısını o topluluğa göre yeniden kurun; genel bir sosyal ağın maliyetini niş bir gelirle taşıyamazsınız.

## Kaynaklar

- [Ello (social network)](https://en.wikipedia.org/wiki/Ello_(social_network))
- [Ello Raises $5.5 Million, Legally Files As Public Benefit Corp. Meaning No Ads Ever](https://techcrunch.com/2014/10/23/ello-raises-5-5-million-legally-files-as-public-benefit-corp-meaning-no-ads-ever/)
- [31,000 people an hour are joining the social network Ello. The anti-Facebook, explained.](https://www.vox.com/2014/9/26/6844633/what-is-ello-should-i-care)
- [Ello users: joining in droves, not posting very much - VentureBeat - News Briefs - by Kia Kokalitcheva](https://venturebeat.com/2014/10/02/ello-users-joining-in-droves-not-posting-very-much/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q18136409](https://www.wikidata.org/wiki/Q18136409)

---

# Embark Trucks (2016 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/embark-trucks/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Zamanlama hatası

## Ne yapıyordu?

Embark Trucks, uzun yol tırlarının otoyolda sürücüsüz ilerlemesini sağlayan yazılım geliştiren San Francisco merkezli bir otonom sürüş şirketiydi. Üreticiden bağımsız çalışan sistemini taşımacılık şirketleriyle test ediyordu. 2021'de bir SPAC birleşmesiyle Nasdaq'ta halka açıldı.

## Neden kapandı?

Şirket halka açıldığında hiç gelir üretmiyordu ve 5,16 milyar dolarlık hedef değerleme tamamen teknolojinin gelecekteki potansiyeline dayanıyordu. Piyasalar soğuyunca hisseler bir yıl içinde yüzde 90'ın üzerinde değer kaybetti. Tır üreticilerinin takvimlerinin kayması ölçekli ticari kullanımı erteledi ve yeni sermaye bulunamadı. Mart 2023'te çalışanların yüzde 70'i çıkarıldı, şirket Mayıs'ta yaklaşık 71 milyon dolarlık hisse değeriyle Applied Intuition'a satıldı.

## Hikâyesi

Alex Rodrigues ve Brandon Moak, Kanada'daki Waterloo Üniversitesi'nde mekatronik mühendisliği okurken otonom sürüş üzerinde birlikte çalışmaya başladı. 2016'da Embark'ı kurduklarında Rodrigues yalnızca 20 yaşındaydı; Crunchbase News'in ifadesiyle ikisi de ABD'de bira satın alabilecek yaşta değildi. Y Combinator'ın 2016 dönemine kampüslerde kullanılacak sürücüsüz servis araçları fikriyle giren ekip, kısa sürede çok daha büyük bir pazara, uzun yol tırlarının otoyol sürüşüne yöneldi.

2016 ile 2019 arasında Maven Ventures liderliğinde 2 milyon dolarlık tohum, DCVC liderliğinde 15 milyon dolarlık A, Sequoia Capital liderliğinde 30 milyon dolarlık B ve Tiger Global liderliğinde 70 milyon dolarlık C serisi geldi. 2018'de Embark, güvenlik sürücüsü bulunan otonom bir tırla ABD'yi boydan boya kat eden ilk otonom tır girişimi oldu.

Asıl sermaye SPAC dalgasıyla geldi. Northern Genesis Acquisition Corp. II ile birleşme yaklaşık 614 milyon dolarlık kaynak vaat ediyordu; Embark 11 Kasım 2021'de Nasdaq'ta 5,16 milyar dolarlık hedef piyasa değeriyle işlem görmeye başladı. Oysa şirketin hiç geliri yoktu ve değerlemenin tamamı teknolojinin gelecekteki potansiyeline dayanıyordu. Hisseler Ocak 2022'de değerinin yarısından fazlasını kaybetti, altı ay sonra ilk fiyatın yüzde 90'ından fazla aşağıdaydı ve şirket Ağustos 2022'de 20'ye 1 oranında ters hisse bölünmesine gitti.

Mart 2023'te Rodrigues çalışanlarına gönderdiği e-postada, sermaye piyasalarının gelir öncesi şirketlere sırt çevirdiğini ve üreticilerin kayan takvimlerinin ölçekli ticari kullanımı ertelediğini yazdı. Şirket yaklaşık 230 kişiyi, yani çalışanlarının yüzde 70'ini işten çıkardı, Güney Kaliforniya ve Houston ofislerini kapattı; kalan ekip faaliyetleri tasfiye etmekle görevlendirildi. Mayıs 2023'te otonom araç simülasyon yazılımı geliştiren Applied Intuition, Embark'ı yaklaşık 71 milyon dolarlık hisse değeri üzerinden satın almayı kabul etti ve şirketin iç araçlarını, verilerini ve yazılım varlıklarını kendi ürünlerine katmayı planladı.

Embark, gelir üretmeden halka açılan bir derin teknoloji şirketinin, piyasa havası değiştiğinde değerlemesini savunacak hiçbir somut metriğe sahip olmadığını gösteren çarpıcı bir örnek. On altı ayda 5 milyar dolardan tasfiyeye uzanan yol, zamanlamanın teknoloji kadar belirleyici olabileceğini hatırlatıyor.

## Dersler

- Gelir öncesi aşamada halka açılmak değerlemenizi her gün piyasanın ruh haline bağlar; ilk ticari sözleşmeler gelmeden bu kapıdan geçmeyin.
- Ürününüz başka bir sektörün takvimine bağlıysa, o takvim kaydığında gelir üretebilecek bir ara iş modeli hazırlayın.
- Bol sermaye döneminde toplanan parayı, geliştirme süresinin planlanandan iki kat uzun süreceği varsayımıyla harcayın.

## Kaynaklar

- [Embark Trucks lays off workers, explores liquidation of self-driving truck assets](https://techcrunch.com/2023/03/03/embark-trucks-lays-off-workers-explores-liquidation-of-self-driving-truck-assets/)
- [Embark Trucks laying off 70% of employees, winding down business](https://www.freightwaves.com/news/embark-trucks-laying-off-70-of-employees-winding-down-business)
- [Autonomous Trucking Upstart Embark Goes From $5B Valuation To Kaput In 16 Months](https://news.crunchbase.com/transportation/embark-trucks-closes-autonomous-vehicles/)
- [Applied Intuition to buy autonomous trucking SPAC Embark for $71M](https://techcrunch.com/2023/05/25/applied-intuition-to-buy-autonomous-trucking-spac-embark-for-71m/)

---

# Frank (2016 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/frank/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Frank, ABD'de öğrencilerin federal mali yardım ve kredi başvurularını kolaylaştıran bir çevrim içi hizmetti. Charlie Javice'in 2016'da kurduğu şirket, karmaşık başvuru sürecini sadeleştirme vaadiyle öğrencilere ulaşıyordu. Eylül 2021'de JPMorgan Chase şirketi 175 milyon dolara satın aldı.

## Neden kapandı?

2017'de ABD Eğitim Bakanlığı, Frank'in müşterileri devletle bağlantılı olduğu izlenimine sokabileceğini öne sürdü ve şirket alan adını değiştirmek zorunda kaldı. JPMorgan satın almadan sonra açtığı davada, satış görüşmelerinde sunulan kullanıcı verilerinin büyük ölçüde uydurma olduğunu iddia etti ve Ocak 2023'te siteyi kapattı. Savcılık Nisan 2023'te Javice ve büyüme direktörü Olivier Amar hakkında menkul kıymet, elektronik ve banka dolandırıcılığı ile komplo suçlamaları getirdi. Jüri kararına göre ikisi de Mart 2025'te tüm suçlamalardan suçlu bulundu ve mahkeme Eylül 2025'te Javice'e 85 ay hapis cezası verdi. Mart 2026'da bir federal yargıç, Javice'in mahkûmiyetin bozulması talebini reddetti.

## Hikâyesi

Ocak 2023'te JPMorgan Chase, yaklaşık bir buçuk yıl önce 175 milyon dolar ödediği bir web sitesini kapattı. Banka, satın aldığı öğrenci mali yardım girişimi Frank'in kurucusunu milyonlarca hesabı uydurmakla suçluyordu. Bu, öğrencilerin hayatını kolaylaştırmak için kurulduğunu söyleyen bir şirket için en beklenmedik sondu.

Charlie Javice, Wharton'da birinci sınıftayken mikrofinans kulüpleri üzerine bir platform kurmuştu. 2016'da kurduğu Frank, ABD'deki öğrencilerin federal mali yardım ve kredi başvurularını sadeleştirmeyi vaat ediyordu. Şirketin yolu erkenden düzenleyiciyle kesişti: 2017'de ABD Eğitim Bakanlığı, Frank'in müşterileri devletle bağlantılı olduğu izlenimine sokabileceğini söyledi, şirket de frankfafsa.com adresini frank.com olarak değiştirdi ve 2018'de bakanlıkla uzlaştı. Javice 2019'da Forbes'un 30 Yaş Altı 30 listesine girdi; dergi dört yıl sonra bu seçimden pişmanlık duyduğunu açıkladı.

Eylül 2021'de JPMorgan, Frank'i 175 milyon dolara satın aldı ve Javice'i öğrencilere yönelik ürünlerden sorumlu yönetici direktör olarak işe aldı. Ancak bir yıl sonra banka Javice'i görevden uzaklaştırdı, Kasım 2022'de de işine son verdi. JPMorgan'ın açtığı davaya göre Frank'in sunduğu veriler büyük ölçüde uydurmaydı; bankanın iddiasına göre Javice, bir veri bilimi profesörüne 18 bin dolar ödeyerek dört milyonu aşkın sahte öğrenci adından oluşan bir liste hazırlatmıştı.

Nisan 2023'te Manhattan'daki federal savcılar Javice ve şirketin büyüme direktörü Olivier Amar hakkında menkul kıymet dolandırıcılığı, elektronik dolandırıcılık, banka dolandırıcılığı ve komplo suçlamaları getirdi; aynı gün SEC de Javice'e dava açtı. Javice, JPMorgan'ın kendisini günah keçisi yaptığını savundu. Jüri 28 Mart 2025'te ikisini de tüm suçlamalardan suçlu buldu. Mahkeme Eylül 2025'te Javice'e 85 ay hapis cezası verdi, 22 milyon doları aşkın kazancına el konulmasına ve Amar ile birlikte 287,5 milyon dolar tazminat ödemesine hükmetti. Javice kararı bozdurmak için başvurdu; Mart 2026'da bir federal yargıç, iki mahkeme katibinin JPMorgan'ın dış hukuk bürosuyla bağlantısının çıkar çatışması yarattığı gerekçesiyle yaptığı bu talebi reddetti.

Frank vakası, satın alma sürecinde sunulan rakamların bir şirketin kaderini nasıl belirleyebileceğini gösteriyor. Kullanıcı sayısı bir şirketin değerinin temeliyse, o sayının doğrulanabilir olması da şirketin var olma koşuludur.

## Dersler

- Satın alma sürecinde sunduğunuz her metrik sonradan bağımsız biçimde denetlenecek bir taahhüttür; kayıtlı kullanıcı ile aktif kullanıcıyı net biçimde ayırın.
- Kamu hizmetine yakın bir alanda çalışıyorsanız markanızın devletle bağlantı izlenimi vermediğinden emin olun; bu risk düzenleyiciyi erkenden kapınıza getirir.
- Bir şirketi satın alırken veri odasındaki kullanıcı listesinden örneklem alıp gerçek kişilere ulaşarak doğrulayın.

## Kaynaklar

- [Charlie Javice](https://en.wikipedia.org/wiki/Charlie_Javice)
- [JPMorgan shutters website it paid $175 million for, accuses founder of inventing millions of accounts](https://www.cnbc.com/2023/01/12/jpmorgan-chase-shutters-student-financial-aid-website-frank.html)
- [Charlie Javice convicted of defrauding JPMorgan during $175 million sale of financial aid startup](https://apnews.com/article/charlie-javice-convicted-fraud-jp-morgan-783cb7b089f6ab5d814c4c0984f0302b)
- [Charlie Javice Sentenced to 85 Months in Prison for Fraud](https://www.nytimes.com/2025/09/29/business/charlie-javice-sentence.html)

---

# Hyperloop One (2014 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/hyperloop-one/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 400 milyon $
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Hyperloop One, yolcu ve yükü kısmen havası boşaltılmış tüplerde manyetik sistemlerle askıda duran kapsüllerle taşımayı öngören hyperloop kavramını ticarileştirmeye çalıştı. Los Angeles merkezli şirket Nevada'da 500 metrelik bir test hattı kurdu ve Hindistan'dan Orta Doğu'ya uzanan güzergâhlar için fizibilite ve niyet anlaşmaları imzaladı. 2017 ile 2022 arasında Virgin markasıyla anıldı.

## Neden kapandı?

Şirket teknik testlerde ilerlese de hiçbir hükümet ya da müşteriden gerçek bir hat inşası için sözleşme alamadı. Şubat 2022'de yolcu taşımacılığı hedefinden vazgeçip yük taşımacılığına odaklandı ve çalışanlarının yarısını, yüzü aşkın kişiyi çıkardı. Virgin adı Kasım 2022'de markadan çekildi, Aralık 2022'de ikinci bir işten çıkarma dalgası geldi. Aralık 2023'te şirket finansal güçlükleri, yüksek faizleri ve sözleşme bulamamasını gerekçe göstererek 31 Aralık'ta faaliyetlerini sonlandıracağını açıkladı. Varlıklar satışa çıkarıldı ve fikri mülkiyetin çoğunluk hissedarı DP World'e geçeceği bildirildi.

## Hikâyesi

8 Kasım 2020'de Las Vegas yakınlarındaki test sahasında, kurucu ortak ve teknoloji direktörü Josh Giegel ile yolcu deneyimi direktörü Sara Luchian alçak basınçlı bir tüpün içindeki kapsüle bindi. Kapsül saatte 172 kilometreye ulaştı ve hyperloop teknolojisiyle ilk insanlı yolculuk tamamlandı. Bu, 400'ü aşkın insansız testin ardından gelen bir zaferdi; ancak şirketin kapanmasına yalnızca üç yıl kalmıştı.

Hikâye, Elon Musk ile yatırımcı Shervin Pishevar arasında Ocak 2012'deki bir uçak yolculuğunda başlayan sohbete uzanıyor. Pishevar, SpaceX'in eski mühendisi Brogan BamBrogan'ı kurucu ortak olarak yanına aldı ve şirket Haziran 2014'te kuruldu. Forbes Şubat 2015'te girişimi kapağına taşıdı. Sherpa Capital, Formation 8, 8VC ve Dubai'nin liman işletmecisi DP World gibi yatırımcılardan para geldi. 2016'da BamBrogan şirketten ayrılıp yönetime dava açtı, taraflar aynı yıl uzlaştı. Aralık 2017'de toplam yatırım 295 milyon dolara ulaştı, Virgin Group ile yapılan ortaklıkla Richard Branson yönetim kurulu başkanı oldu. Mayıs 2019'a gelindiğinde toplanan para 400 milyon doları aşmıştı.

Şirket Nevada'da 500 metrelik DevLoop test hattını kurdu ve Mayıs 2017'de ilk tam ölçekli testini yaptı. Hindistan'da Mumbai ile Pune arasında bir hat için niyet anlaşması imzalandı, ABD'nin Batı Virginia eyaletinde bir sertifikasyon tesisi planlandı. Ama bu projelerin hiçbiri inşaat sözleşmesine dönüşmedi. Şubat 2022'de şirket yolcu taşımacılığından vazgeçip yüke odaklandı ve çalışanlarının yarısını çıkardı; Batı Virginia tesisi de sonradan iptal edildi. Kasım 2022'de Virgin adı markadan çekildi.

Aralık 2023'te şirket; finansal güçlükleri, yüksek faiz ortamını ve çalışan bir hyperloop sistemi için hiç sözleşme bulamamış olmasını gerekçe göstererek 31 Aralık'ta faaliyetlerini sonlandıracağını açıkladı. Varlıklar satışa çıkarıldı, kalan çalışanlar işten çıkarıldı. The Verge'ün haberine göre fikri mülkiyetin tamamı çoğunluk hissedarı DP World'e geçecekti.

Hyperloop One'ın hikâyesi, etkileyici bir teknik gösterinin, altyapı gibi kamu kararlarına bağlı bir pazarda müşterinin yerini tutmadığını hatırlatıyor. Tüp içinde yol alan kapsül çalıştı; o kapsülü taşıyacak hattı satın alacak bir alıcı ise hiç çıkmadı.

## Dersler

- Altyapı ölçeğinde bir teknoloji geliştiriyorsanız ilk müşterinizi, çoğu zaman bir kamu kurumunu, prototipten önce bağlamaya çalışın; test hattı sözleşmenin yerine geçmez.
- Vitrin etkisi yüksek bir hedeften daha küçük ama satılabilir bir hedefe geçişi, yük taşımacılığına dönüş örneğinde olduğu gibi son ana bırakmayın; nakdiniz tükenmeden yapın.
- Kurucu ekip içindeki anlaşmazlıkları erken ve kurallı biçimde çözün; mahkemeye taşınan kavgalar ekibi ve yatırımcıyı yıpratır.

## Kaynaklar

- [Hyperloop One](https://en.wikipedia.org/wiki/Hyperloop_One)
- [Hyperloop One to Shut Down After Failing to Reinvent Transit](https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-21/hyperloop-one-to-shut-down-after-raising-millions-to-reinvent-transit)
- [The hyperloop is dead for real this time](https://www.theverge.com/2023/12/21/24011448/hyperloop-one-shut-down-layoff-closing-elon-musk)
- [High-speed train company Hyperloop One shuts down](https://www.bbc.com/news/technology-67801235)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q19605534](https://www.wikidata.org/wiki/Q19605534)

---

# IRL (2018 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/irl/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 200 milyon $
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

IRL, arkadaşlar arasında etkinlik planlamayı kolaylaştıran bir takvim uygulaması olarak başlayıp grup sohbetleri içeren bir mesajlaşma ağına dönüşen San Francisco merkezli bir sosyal uygulamaydı. Facebook'u pek kullanmayan genç kuşağa etkinlik ve grup ürünü sunmayı hedefliyordu. 2021'de 1,17 milyar dolar değerlemeyle unicorn oldu.

## Neden kapandı?

Şirketin yatırım almasını sağlayan kullanıcı rakamları 2022'den itibaren çalışanlar ve SEC tarafından sorgulandı. Yönetim kurulunun iç soruşturması, bildirilen 20 milyon kullanıcının yüzde 95'inin otomatik ya da bot kaynaklı olduğunu tespit etti ve şirket Haziran 2023'te kapanma kararı aldı. SoftBank şirketi 150 milyon dolarlık zarar iddiasıyla dolandırıcılıktan dava etti. SEC 2024'te, Adalet Bakanlığı 2025'te kurucu Abraham Shafi'yi yatırımcıları yanıltmakla suçladı; Shafi daha önceki hukuki belgelerde iddiaları reddetti.

## Hikâyesi

Haziran 2023'te IRL'ın yönetim kurulu, yaptırdığı iç soruşturmanın sonucunu açıkladığında tablo tek bir oranla özetlenebiliyordu: The Information'ın aktardığına göre uygulamanın bildirilen 20 milyon kullanıcısının yüzde 95'i “otomatik ya da bot kaynaklı”ydı. İki yıl önce SoftBank liderliğinde 1,17 milyar dolar değerlemeyle yatırım alan sosyal uygulama, kısa süre sonra kapanacağını duyurdu.

Abraham Shafi'nin 2017'de denediği Gather adlı ilk girişim tutmayınca, 2018'de IRL adıyla yeni bir başlangıç yapıldı. İlk ürün, arkadaşlarla küçük buluşmalar planlamayı kolaylaştıran sade bir takvimdi. Pandemi gerçek dünyadaki etkinlikleri durdurunca uygulama çevrim içi etkinliklere yöneldi, ardından grup sohbetleriyle bir mesajlaşma ağına dönüştü; Shafi, Çin'deki WeChat'in Batı'daki karşılığını kurmayı hedeflediğini söylüyordu. Haziran 2021'de SoftBank Vision Fund 2 liderliğindeki 170 milyon dolarlık C serisiyle şirket unicorn oldu. Founders Fund, Goodwater Capital, Floodgate ve Dragoneer de yatırımcılar arasındaydı, toplam yatırım 200 milyon doları aştı. Şirket o dönemde 12 milyon aylık aktif kullanıcıya ulaştığını söylüyordu.

Kuşkular 2022'de büyüdü. Çalışanlar kullanıcı rakamlarını sorgulamaya başladı, SEC şirketin yatırımcıları yanıltıp yanıltmadığını incelemeye aldı ve Nisan 2023'te yönetim kurulu Shafi'yi görevden uzaklaştırdı. Şirket kapanırken kalan sermayeyi hissedarlara iade edeceğini bildirdi. Ağustos 2023'te SoftBank, 150 milyon dolarlık zarar iddiasıyla dolandırıcılık davası açtı. Kurucular da eski yatırımcılarına ve yönetim kurulu üyelerine dava açarak bot iddialarını reddetti.

Temmuz 2024'te SEC, Shafi'yi şirketin büyümesi hakkında yanıltıcı beyanlarda bulunmak ve şirket kartlarıyla yapılan kişisel harcamaları gizlemekle suçladı. SEC'in iddiasına göre organik diye sunulan büyüme, indirme karşılığında ödül veren reklamlarla şişirilmiş ve bu harcamalar üçüncü bir firma üzerinden gizlenmişti. Fortune'un Eylül 2025 tarihli haberine göre ABD Adalet Bakanlığı da Shafi hakkında menkul kıymet dolandırıcılığı, elektronik dolandırıcılık ve adaleti engelleme suçlamalarıyla dava açtı. Shafi daha önceki hukuki belgelerde suçlamaları reddetmişti; kaynaklarda bu suçlamalarla ilgili bir mahkûmiyet kararı yer almıyor.

IRL vakası, değeri neredeyse tamamen kullanıcı metriğine dayanan tüketici uygulamalarında bu metriğin bağımsız doğrulanmasının pazarlık konusu olmaması gerektiğini gösteriyor.

## Dersler

- Yatırımcıya sunduğunuz aktif kullanıcı rakamını, reklam ve teşvikli kurulum harcamalarıyla birlikte bağımsız bir veri kaynağından doğrulanabilir tutun.
- Teşvikli kurulum kampanyası yürütüyorsanız bunu muhasebede açıkça pazarlama gideri olarak kaydedin ve yatırımcı sunumunda saklamayın.
- Yatırımcı olarak, üçüncü taraf indirme verisiyle şirketin beyan ettiği kullanıcı sayısı arasındaki açığı tur kapanmadan önce yazılı olarak açıklatın.

## Kaynaklar

- [Unicorn social app IRL to shut down after admitting 95% of its users were fake](https://techcrunch.com/2023/06/26/irl-shut-down-fake-users/)
- [Founder behind social media app IRL charged with fraud](https://techcrunch.com/2024/07/31/founder-behind-social-media-app-irl-charged-with-fraud/)
- [CEO who ran tech unicorn once valued at $1.2 billion charged with fraud after allegedly spending millions on his wedding and art classes](https://fortune.com/2025/09/04/tech-ceo-vcs-unicorn-irl-fraud-softbank/)
- [Calendar influencers? Event social network IRL raises $8M](https://techcrunch.com/2019/06/13/irl-calendar/)

---

# LINK Türkiye (Superpedestrian) (2021 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/link-turkiye/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

LINK, 2012'de ABD'de Assaf Biderman tarafından kurulan Superpedestrian'ın paylaşımlı elektrikli scooter markasıydı. Aralık 2021'de İstanbul'da hizmete başladı, kısa sürede Ankara ve İzmir'e de açıldı. Ocak 2022 itibarıyla üç şehirde 4.200'ü aşkın scooter işletiyordu; bunların yaklaşık 2.500'ü İstanbul'da 12 ilçedeydi.

## Neden kapandı?

26 Ocak 2023'te İstanbul UKOME, Superpedestrian Turkey'in 2.459 scooterlık izninin iptaline ilişkin talebini kabul etti. Medyascope ve Hürriyet Daily News'e göre şirket, Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun talimatına uymak ve kural ihlali nedeniyle ek ceza almamak için operasyonlarını durdurma kararı almıştı. Ankara ve İzmir'deki filonun akıbetine dair ayrı bir duyuru bulunamadı. Ana şirket de aynı yıl mali sıkıntıya girdi; TechCrunch'a göre Superpedestrian ABD operasyonlarını 31 Aralık 2023'te kapattı ve Avrupa işini satışa çıkardı. Türkiye'den çekilmede sıkılaşan veri ve belediye düzenlemelerinin yanında ana şirketin eriyen sermayesinin de payı olduğu düşünülebilir.

## Hikâyesi

Superpedestrian, 2012'de ABD'de Assaf Biderman tarafından kuruldu ve kendi arızalarını teşhis edebilen yazılımıyla tanınan bir mikromobilite şirketine dönüştü. Şirketin paylaşımlı scooter markası LINK, Aralık 2021'de İstanbul'da hizmete başladı. Sürüş başına 1,99 TL açılış ve dakika başına 1,19 TL ücretle çalışan uygulama, QR kodla kilidi açılan scooterlarla rakiplerinin arasına katıldı. Webrazzi'nin Ocak 2022'de aktardığına göre LINK birkaç hafta içinde Ankara ve İzmir'e de açılmıştı: İstanbul'da 12 ilçede 2.500, İzmir'de 900, Ankara'da 800 olmak üzere toplam 4.200'ü aşkın scooter sahadaydı.

Türkiye'ye girişin hemen ardından ana şirketin önü açık görünüyordu. Şubat 2022'de Superpedestrian, Jefferies, Antara Capital, Sony Innovation Fund ve FM Capital liderliğinde 125 milyon dolarlık C serisi yatırım aldı; Webrazzi'ye göre toplam yatırım 260 milyon doları aşmıştı. Şirket o sırada 10 ülkede 55 şehirde faaliyet gösteriyordu.

Türkiye macerası ise bir yıl sonra düzenleyici bir engele takıldı. 26 Ocak 2023'te İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin UKOME toplantısında üç scooter firmasının izin iptali görüşüldü. Medyascope'un aktardığına göre Superpedestrian Turkey Ulaşım Teknoloji A.Ş., Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun talimatına uymak ve ek ceza almamak için operasyonlarını durdurma kararı almış, 2.459 scooterlık izninin iptalini istemişti. Aynı toplantıda At'la Git markasının izinleri de tedarik sorunları gerekçesiyle iptal edildi. Ankara ve İzmir'deki filo için ayrı bir kapanış duyurusu yapılmadı.

Ana şirketin sonu da uzun sürmedi. TechCrunch, Aralık 2023'te Superpedestrian'ın ABD'deki paylaşımlı scooter operasyonunu 31 Aralık'ta kapatacağını ve Avrupa işini satmak için alıcı aradığını yazdı. Bir yönetici, yatırımcıların bile şirketi ayakta tutmak için para koyduğunu söyledi. Avrupa işi 2024'te SURF adlı şirkete devredildi.

LINK'in Türkiye hikâyesi, konum verisi toplayan ve belediye izniyle çalışan bir hizmette düzenleyici uyumun ne kadar belirleyici olduğunu gösteriyor. Güçlü bir sermayeyle gelen marka, iki yıl dolmadan Türkiye'nin en büyük pazarından çekildi, kısa süre sonra da ana şirket kapılarını kapattı.

## Dersler

- Konum verisi toplayan bir hizmette veri mevzuatına uyumu lansmandan önce çöz.
- Belediye iznine dayanan bir işte düzenleyici risk, pazar riskinden daha hızlı sonuç doğurabilir.
- Küresel ana şirket zorlandığında ilk vazgeçilen yer genellikle yeni ve küçük pazarlardır.

## Kaynaklar

- [Elektrikli scooter kiralama çözümü LINK, İstanbul'da hizmet vermeye başladı](https://webrazzi.com/2021/12/20/elektrikli-scooter-kiralama-cozumu-link-istanbul-da-hizmet-vermeye-basladi/)
- [İstanbul, Ankara ve İzmir'de kullanıma sunulan LINK, 4 binden fazla elektrikli scooter ile hizmet veriyor](https://webrazzi.com/2022/01/31/istanbul-ankara-ve-izmir-de-kullanima-sunulan-link-4-binden-fazla-elektrikli-scooter-ile-hizmet-veriyor/)
- [İstanbul'da üç elektrikli scooter firması piyasadan çekildi](https://medyascope.tv/2023/01/26/istanbulda-uc-elektrikli-scooter-firmasi-piyasadan-cekildi/)
- [Three e-scooter companies withdraw from market in Istanbul](https://www.hurriyetdailynews.com/three-e-scooter-companies-withdraw-from-market-in-istanbul-180442)
- [Scooter startup Superpedestrian shutting down US operations, explores sale of Europe business](https://techcrunch.com/2023/12/15/scooter-startup-superpedestrian-shutting-down-us-operations-explores-sale-of-europe-business)
- [ZEUS Mobility Acquires Superpedestrian Europe](https://micromobility.io/news/zeus-mobility-acquires-superpedestrian-europe)

---

# Lordstown Motors (2018 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/lordstown-motors/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Lordstown Motors, Ohio'daki Lordstown'da General Motors'un eski montaj fabrikasında elektrikli pikap üretmeyi hedefleyen bir otomotiv girişimiydi. Workhorse Group'un eski CEO'su Steve Burns tarafından 2018'de kuruldu ve Endurance adlı elektrikli pikabıyla tanındı. Şirket 2020'de bir SPAC birleşmesiyle NASDAQ'ta işlem görmeye başladı.

## Neden kapandı?

Mart 2021'de açığa satış yapan Hindenburg Research, şirketin sipariş sayısını ve üretim kabiliyetini abarttığını öne süren bir rapor yayımladı ve SEC şirketten bilgi istedi. Yönetim kurulunun yaptırdığı bağımsız inceleme, ön sipariş anlaşmalarının sayı ve ciddiyet bakımından abartıldığını tespit etti; CEO ve finans direktörü Haziran 2021'de istifa etti. Şirket aynı ay seri üretime başlayacak parası olmadığını ve iflas riski taşıdığını açıkladı. Fabrikayı Foxconn'a satıp onu sözleşmeli üretici yaptı, ancak Foxconn'un söz verdiği 170 milyon dolarlık ek yatırım gerçekleşmedi. Haziran 2023'te Lordstown Foxconn'a dava açtı ve Chapter 11 başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

Kasım 2019'da General Motors, Ohio'daki kapalı Lordstown fabrikasını, kasabanın adını taşıyan yeni bir elektrikli araç girişimine devretti. GM, fabrikanın alımının önemli bir kısmını karşılamak üzere şirkete 40 milyon dolar borç verdi. Siyasi açıdan da yakından izlenen bu satış, bölgenin sanayisi için yeni bir umut olarak sunuldu.

Lordstown Motors'u 2018'de Workhorse Group'un eski CEO'su Steve Burns kurmuştu. Şirket Mart 2020'de Workhorse'a 12 milyon dolar ödeyerek W-15 pikabının fikri mülkiyet lisansını aldı ve Endurance adlı elektrikli pikabını bu tasarım üzerine kurdu. 2019'da aracın 2020 sonunda 52.500 dolara satışa çıkması bekleniyordu. GM 2020'de şirkete 75 milyon dolar yatırdı. Ekim 2020'de Lordstown, DiamondPeak Holdings adlı bir SPAC ile birleşerek NASDAQ'ta işlem görmeye başladı; birleşme şirkete yaklaşık 1,6 milyar dolarlık özsermaye değeri biçti.

Mart 2021'de açığa satış yapan araştırma şirketi Hindenburg Research, Lordstown'un binlerce siparişinin bağlayıcı olmayan, kaporasız ilgi beyanlarından oluştuğunu ve şirketin üretim kabiliyetini abarttığını öne süren bir rapor yayımladı. Şirket raporu yalanlayacağını açıkladı, SEC ise bilgi talep etti. Yönetim kurulunun yaptırdığı bağımsız inceleme, ön sipariş anlaşmalarının sayı ve ciddiyet bakımından abartıldığını tespit etti. Haziran 2021'de şirket seri üretime başlayacak parası olmadığını ve iflas riski taşıdığını açıkladı; Burns ve finans direktörü istifa etti.

Kurtuluş Foxconn'dan geldi gibi görünüyordu. Ekim 2021'de fabrika 230 milyon dolara Foxconn'a satıldı ve Foxconn, Endurance'ı sözleşmeli olarak üretecek ortak oldu; Kasım 2022'de 170 milyon dolarlık ek yatırım sözü verdi. Ancak bu para gelmedi. Haziran 2023'te Lordstown, Foxconn'u taahhüdünü yerine getirmemekle suçlayarak dava açtı, Chapter 11 başvurusu yaptı ve Endurance üretimini durdurdu. Elektrikli araç varlıkları Eylül 2023'te, çoğunluk hissesi kurucu Burns'e ait LAS Capital'e 10 milyon dolara satıldı. Şirketin geriye kalan tüzel kişiliği Mart 2024'te Nu Ride adıyla iflastan çıktı; amacı Foxconn'a karşı hukuki talepleri sürdürmekti.

Lordstown'un hikâyesi, sermaye yoğun bir sektörde anlatının üretimin önüne geçmesinin ne kadar pahalıya patladığını gösteriyor. Siparişler bağlayıcı değilken ve üretim için gereken nakit yokken halka açılmak, şirketi yalnızca daha görünür kıldı.

## Dersler

- Bağlayıcı olmayan niyet mektuplarını sipariş gibi sunmayın; yatırımcıya kesin siparişi ve ilgi beyanını ayrı ayrı raporlayın.
- Otomotiv gibi sermaye yoğun bir işte seri üretime kadar gereken toplam nakdi baştan hesaplayın; halka açılmak bu ihtiyacı ortadan kaldırmaz.
- Planınız kritik bir ortağın yatırım taahhüdüne dayanıyorsa, taahhüdün gerçekleşmemesi halinde ne olacağını sözleşmeye önceden yazın.

## Kaynaklar

- [Nu Ride Inc.](https://en.wikipedia.org/wiki/Nu_Ride_Inc.)
- [Lordstown Motors files bankruptcy, sues Foxconn](https://www.reuters.com/business/autos-transportation/lordstown-motors-files-bankruptcy-sues-foxconn-2023-06-27/)
- [Lordstown Motors shares close down 13.8% after confirming SEC inquiry](https://www.cnbc.com/2021/03/18/lordstown-motors-shares-fall-as-much-as-12percent-after-confirming-sec-inquiry.html)
- [Lordstown Motors comes out of bankruptcy with a new name to fight Foxconn](https://techcrunch.com/2024/03/15/lordstown-motors-nu-ride-chapter-11-foxconn/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q86681792](https://www.wikidata.org/wiki/Q86681792)

---

# Mevsimi (2020 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/mevsimi/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

Mevsimi, Nisan 2020'de İstanbul'da faaliyete başlayan ve meyve sebzeyi aracıları aradan çıkararak üreticiden tüketiciye ulaştıran bir girişimdi. Kullanıcılar Mevsimi.com üzerinden 10 günlük ihtiyaca göre hazırlanmış kutular sipariş ediyor, ürünlerin büyük bölümü günlük olarak tedarik ediliyordu. Deposu Bursa Karacabey'deydi.

## Neden kapandı?

Kurucu Can Kağıtçıbaşı, Eylül 2023'te faaliyetleri askıya alma kararını ekonomik koşullarla açıkladı. Ona göre maliyetler kat kat artarken gelirler aynı oranda büyümüyor, enflasyon öngörülebilirliği ortadan kaldırıyordu. Yurt içi üretimdeki düşüş nedeniyle zaman zaman ürün bulmakta bile zorlanıyorlardı. Pazarlama yatırımı yapmak ve yeni fon bulmak için uygun bir ortam yoktu, 2024'ün daha zor geçeceği bekleniyordu. Kağıtçıbaşı kararı geçici olarak tanımladı, ancak o tarihten sonra yeniden başlatıldığına dair bir haber yer almadı.

## Hikâyesi

Can Kağıtçıbaşı'nın babası 30 yılı aşkın süre çiftçilik yapmıştı. Tarımı yakından tanıyan Kağıtçıbaşı, meyve ve sebzenin tarladan sofraya gelene kadar birçok aracıdan geçtiğini, bu sırada hem tazeliğini kaybettiğini hem de pahalandığını, üreticinin ise yine de kazanamadığını görüyordu. Mevsimi bu soruna çözüm olarak 2 Nisan 2020'de, salgının ilk haftalarında yola çıktı.

egirişim'in açılış haberine göre girişim önce İstanbul'un Ümraniye ve Ataşehir semtlerinde hizmet vermeye başladı, kısa sürede Üsküdar ve Kadıköy'e, ardından tüm şehre yayılmayı planlıyordu. Deposu Bursa Karacabey'deydi. Kullanıcılar Mevsimi.com üzerinden 10 günlük ihtiyaçlarına göre hazırlanmış kutular sipariş ediyor, kurucunun anlattığına göre ürünlerin yüzde 90'ı günlük olarak tedarik ediliyor ve soğuk zincire özen gösteriliyordu.

Mevsimi üç yılı aşkın süre bu modeli sürdürdü. Kağıtçıbaşı'nın sonradan yaptığı paylaşıma göre birçok ailenin yüzlerce sipariş verdiği, güvendiği bir marka haline geldiler. Ancak Türkiye ekonomisindeki sert enflasyon, taze gıda gibi ince marjlı bir işi doğrudan vurdu.

20 Eylül 2023'te Kağıtçıbaşı, LinkedIn hesabından Mevsimi'nin faaliyetlerini askıya aldıklarını duyurdu. egirişim'in aktardığı açıklamada gerekçeyi şöyle özetliyordu: "Maliyetler kat kat artarken, gelirlerimiz aynı oranda büyümüyor." Kurucuya göre enflasyon öngörülebilirliği ortadan kaldırmıştı, ülkedeki üretimin düşüşü yüzünden bazen ürün bulmakta bile sıkıntı yaşıyorlardı. Swipeline'ın haberine göre pazarlama yatırımı yapmak ya da fon toplamak için de uygun bir ortam yoktu.

Kağıtçıbaşı kararı bir veda olarak görmediğini, uygun bir yatırım gelirse projeyi yeniden canlandırmaya açık olduğunu söyledi. O tarihten bu yana Mevsimi'nin yeniden başladığına dair bir haber çıkmadı. Mevsimi'nin hikâyesi, doğru bir sorunu çözen bir girişimin bile makroekonomik fırtına karşısında ne kadar savunmasız kalabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Taze gıdada marjlar incedir; yüksek enflasyonda fiyat ile maliyet arasındaki makas hızla kapanır.
- Tedarik zincirini kısaltmak iyi bir fikirdir, ama tedarikin kendisi daralırsa model zorlanır.
- Fon bulmanın zorlaşacağı dönemlere karşı nakit tamponu ve kâra giden net bir yol planla.

## Kaynaklar

- [Mevsimi kurucusu Can Kağıtçıbaşı: "Bu hafta itibariyle faaliyetlerimizi askıya aldık"](https://egirisim.com/2023/09/20/mevsimi-kurucusu-can-kagitcibasi-bu-hafta-itibariyle-faaliyetlerimizi-askiya-aldik/)
- [Yerli girişim Mevsimi, ekonomik koşullar sebebiyle faaliyetlerini durdurdu](https://swipeline.co/yerli-girisim-mevsimi-ekonomik-kosullar-sebebiyle-faaliyetlerini-durdurdu/)
- [Mevsimi: Meyve ve sebzeleri tarladan tüketiciye ulaştıran girişim](https://egirisim.com/2020/04/02/mevsimi-meyve-ve-sebzeleri-tarladan-tuketiciye-ulastiran-girisim/)

---

# Modacruz (2014 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/modacruz/
- Sektör: Pazar yeri
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 7 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Modacruz, Melis Güçtaş'ın 2014'te kurduğu, kadınların ikinci el giyim, çanta, ayakkabı ve aksesuarlarını alıp sattığı bir pazar yeriydi. Başlangıçta lüks ürünlere odaklandı, ardından Bebecruz ile bebek ürünlerine ve kozmetiğe açıldı. Satıcılar ürünlerini uygulamaya yükleyip alıcılarla pazarlık edebiliyordu.

## Neden kapandı?

Melis Güçtaş'ın Fast Company'ye anlattığına göre pazar yerleri çok fazla nakit isteyen işlerdi ve Türk lirasındaki değer kaybı Türkiye'yi yabancı yatırımcılar için cazip olmaktan çıkardı; şirket yeni yatırım alamadı. Dolap'ın Trendyol tarafından satın alınması rakibe bir günde 20 milyondan fazla kadına ulaşma imkânı verdi. Güçtaş'a göre Modacruz kâr edebilen bir şirketti, ama girişim sermayesi fonlarının beklediği ölçekte değildi. Şirket Ekim 2022'de satıldı. Güçtaş, yeni sahiplerin platformu devam ettiremeyip kapattığını ve temel nedenin operasyon ile ekip yönetimindeki başarısızlıklar olduğuna inandığını söyledi.

## Hikâyesi

Melis Güçtaş, ABD'de çalışırken ikinci el moda pazar yerlerinin ne kadar popüler olduğunu gördü ve 2012'de bu modeli Türkiye'ye uyarlamaya karar verdi. İkinci el kültürünün zayıf olduğu bir pazarda algıyı değiştirmek için lüks ürünlerle başladı. 24 yaşındayken, 2014'te Modacruz'u kurdu ve aynı yıl ilk yatırımını aldı.

Büyüme hızlıydı. Webrazzi'ye göre 2015'te 300 bin yeni kadın üye kazanan platform 2,5 milyon dolarlık yatırım aldı; 2016'da 1 milyon kullanıcıyı geçti. 2017'de MEVP liderliğindeki 2 milyon dolarlık turla toplam yatırım 5 milyon dolara ulaştı. Şirketin 2017 verilerine göre o yıl 1,8 milyon kadın Modacruz üzerinden satış yaptı ve dakikada iki ürün el değiştirdi. Güçtaş'ın sonradan anlattığına göre 2016 ile 2017 yılları en parlak dönemdi: ayda 10 milyon kadın siteyi ziyaret ediyordu.

Sonra rüzgâr tersine döndü. Türk lirası değer kaybettikçe Türkiye yabancı yatırımcılar için cazibesini yitirdi ve Modacruz yeni yatırım alamadı. Rakip Dolap'ın Trendyol tarafından satın alınması, rakibe bir anda milyonlarca kadına ulaşma imkânı verdi. Güçtaş'a göre şirket kâr edebiliyordu, ama fonların beklediği büyüklükte değildi. Ekim 2022'de, işler hâlâ yolundayken şirket satıldı; Güçtaş, yeni sahiplerin gerekli yatırımı yapabileceğine inanıyordu.

Bu beklenti gerçekleşmedi. Ekim 2023'ten itibaren Şikayetvar'da kullanıcılar sitenin kapandığını, hesaplarındaki paralara ulaşamadıklarını yazmaya başladı; aralık ayında uygulamaya giriş yapılamadığı ve kişisel verilerin ne olacağı soruluyordu. Güçtaş, Fast Company'ye verdiği söyleşide şirketi satın alanların işi devam ettiremeyip kapattığını, bunun ardında operasyon ve ekip yönetimindeki başarısızlıkları gördüğünü söyledi.

Modacruz'un hikâyesi, kâr edebilen bir girişimin bile finansman ortamı değiştiğinde nasıl el değiştirmek zorunda kalabileceğini ve satış sonrası dönemin kurucunun kontrolünden ne kadar hızlı çıkabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Kâr eden ama yeterince büyümeyen bir pazar yeri, girişim sermayesi dünyasında arada kalabilir; finansman stratejini modeline göre seç.
- Rakibin büyük bir oyuncuya katılması pazarın dengesini bir günde değiştirebilir; savunma planın önceden hazır olsun.
- Şirketi satarken yeni sahiplerin operasyonu sürdürme kapasitesini de sorgula; kullanıcıların parası ve verisi sende emanet.

## Kaynaklar

- [Modacruz neden yürümedi?](https://fastcompany.com.tr/dergi/modacruz-neden-yurumedi/)
- [ModaCruz 2 milyon dolarlık yeni yatırım turunu kapattı](https://webrazzi.com/2017/06/13/modacruz-2-milyon-dolar/)
- [Modacruz 2,5 milyon dolar yatırım aldı](https://webrazzi.com/2015/12/21/modacruz-25-milyon-dolar-yatirim-aldi/)
- [2017 yılına ait verilerini paylaşan ModaCruz, 1,8 milyon kadının satış yapmasına aracılık etti](https://webrazzi.com/2018/01/05/2017-yilina-ait-verilerini-paylasan-modacruz-18-milyon-kadinin-satis-yapmasina-aracilik-etti/)
- [Modacruz Kapandı Şikayetleri](https://www.sikayetvar.com/modacruz/kapandi)

---

# Morhipo (2011 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/morhipo/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Morhipo, 2011'de Boyner Holding çatısı altında kurulan bir online alışveriş sitesiydi. Yeni sezon ürünlerini ve avantajlı kampanyaları tek bir sitede topladı. Giyimle başladı, ardından ev eşyası, kozmetik ve başka kategorilere genişledi.

## Neden kapandı?

Kapanış için resmi bir gerekçe açıklanmadı; kullanıcılara yalnızca 17 Ekim 2023'ten itibaren faaliyetlerin boyner.com.tr'de süreceği bildirildi. Webrazzi'ye göre Morhipo'yu işleten Fırsat Elektronik 2020'de Boyner Büyük Mağazacılık ile birleşmiş, sözleşme hakları ve izinler bu şirkete devredilmişti. Birleşmeden sonraki üç yılda operasyonda görünür bir değişiklik olmadı, ardından ayrı marka tamamen kapatıldı. Bu gelişmeler, grubun aynı müşteriye iki ayrı online mağazayla ulaşmayı artık gerekli görmediğine işaret ediyor; bu bir yorumdur.

## Hikâyesi

Boyner Holding 2011'de e-ticarete ayrı bir markayla girmeye karar verdiğinde ortaya Morhipo çıktı. Site, yeni sezon ürünlerini ve avantajlı kampanyaları tek çatı altında toplayan bir yaklaşımla yola çıktı. O yıllarda Türkiye'de özel alışveriş siteleri hızla çoğalıyordu; Webrazzi'de yayımlanan 2011 tarihli bir pazar değerlendirmesinde Morhipo'nun öne çıkan avantajı olarak kargo hızı gösteriliyordu.

Giyim mağazası konseptiyle başlayan Morhipo, zamanla ev eşyası, kozmetik ve başka kategorilere de açıldı. 2015'te moda markalarının kurduğu 1V1Y ile iş birliği yaparak iki sitenin özel markalarını karşılıklı satmaya başladı; bu anlaşma Beymen, Diesel, İpekyol ve Koton gibi 60'tan fazla markayı kapsıyordu. Karar gazetesinin aktardığına göre Morhipo, Europe500 araştırmasında 2014'te yaklaşık yüzde 117 büyümeyle Avrupa'nın en hızlı büyüyen e-ticaret sitesi seçilmişti.

Arka planda ise yapı değişiyordu. Webrazzi'ye göre siteyi işleten Fırsat Elektronik, 2020'de Boyner Büyük Mağazacılık ile birleşti ve sözleşme hakları ile izinler bu şirkete geçti. Kullanıcılar için üç yıl boyunca pek bir şey değişmedi. Ekim 2023'te ise e-posta ve SMS'lerle gelen kısa bir mesaj her şeyi netleştirdi: Morhipo 17 Ekim'de kapanacak, alışverişler bundan sonra boyner.com.tr üzerinden sürecekti.

Kapanış için ayrıntılı bir gerekçe paylaşılmadı. Yine de tablo tanıdıktı: Büyük bir perakende grubu, aynı müşteriye iki ayrı online vitrinle ulaşmak yerine tek bir markada birleşmeyi seçti. Webrazzi haberi, Türkiye e-ticaretinde bir dönemin sonu olarak niteledi. Morhipo'nun hikâyesi, bir kurumsal girişimin ne kadar hızlı büyürse büyüsün, ana şirketin kanal tercihleri değiştiğinde kolayca bu tercihlerin kurbanı olabileceğini hatırlatıyor.

## Dersler

- Büyük bir grubun içindeki dijital marka, ana şirketin kanal stratejisi değiştiğinde ilk gözden çıkarılanlardan olabilir.
- Hızlı büyüme ödülleri kalıcı konum garantisi değildir; markanın ana şirketten ayrışan net bir rolü olmalı.
- Kanal birleştirme kararlarını kullanıcılara erken ve açık anlat; güven, marka kapanırken de korunmalı.

## Kaynaklar

- [Morhipo.com kapanıyor](https://webrazzi.com/2023/10/11/morhipo-kapaniyor/)
- [Türkiye'nin dev alışveriş sitesi Morhipo kapanıyor](https://www.cumhuriyet.com.tr/ekonomi/turkiyenin-dev-alisveris-sitesi-morhipo-kapaniyor-2129670)
- [Morhipo'dan abonelerine kötü haber: Kapatılıyor](https://www.karar.com/teknoloji-haberleri/morhipodan-kotu-haber-kapatiliyor-1796224)
- [Morhipo ve 1V1Y, markalar özelinde iş birliğini duyurdu](https://webrazzi.com/2015/10/08/morhipo-ve-1v1y-ozel-markalari-icin-is-birligini-duyurdu/)
- [Türkiye Özel Alışveriş Pazarı Ne Durumda?](https://webrazzi.com/2011/10/13/turkiye-ozel-alisveris-pazari-ne-durumda/)

---

# Neeva (2019 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/neeva/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 77,5 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Neeva, 2019'da Sridhar Ramaswamy ve Vivek Raghunathan tarafından kurulan, gizliliği ön plana çıkaran bir internet arama motoruydu. Reklam göstermeyen ve kullanıcıyı takip etmeyen arama sonuçlarını Microsoft Bing ve Yelp gibi ortakların verileriyle kendi tarayıcısını birleştirerek derliyordu. Kullanıcılar kişisel hesaplarındaki içerikleri de bağlayıp arayabiliyordu.

## Neden kapandı?

Arama alışkanlıkları son derece güçlüydü ve kurucuların açıklamasına göre kapanışın ana nedeni, sıradan kullanıcıları yeni bir arama motoruna geçmeye ikna etmenin zorluğuydu. Reklam gelirinden vazgeçen model, şirketin gelirini kullanıcıların ücretli hesaplara geçmesine bağlıyordu. 20 Mayıs 2023'te şirket tüketicilere yönelik arama ürününü kapatıp yapay zekâya odaklanacağını açıkladı. Aynı ay Snowflake, Neeva'yı 185,4 milyon dolar nakitle satın aldığını duyurdu ve arama motoru 2 Haziran 2023'te kapandı.

## Hikâyesi

Mayıs 2023'te Neeva'nın kurucuları, dört yıldır üzerinde çalıştıkları arama motorunu kapatacaklarını duyurdu. Açıklamalarındaki itiraf dikkat çekiciydi: en büyük zorluk teknoloji değil, sıradan kullanıcıları alışkanlıklarını değiştirip yeni bir arama motoruna geçmeye ikna etmekti.

Neeva'yı 2019'da Sridhar Ramaswamy ve Vivek Raghunathan kurdu. Ramaswamy daha önce Google'ın reklam işini yöneten isimlerden biriydi; The New York Times 2020'de onu eski şirketini hedef alan bir girişimci olarak anlattı. Fikir, reklam göstermeyen ve kullanıcıyı takip etmeyen bir arama motoru kurmaktı. Mountain View merkezli şirketin Haziran 2020'de 25 çalışanı vardı ve yatırımcılardan toplam 77,5 milyon dolar topladı.

Neeva'nın sonuçları farklı kaynaklardan derleniyordu: klasik bağlantılar için Microsoft Bing gibi ortakların yanında kendi tarayıcısını kullanıyor, hızlı yanıtlar için Yelp gibi sitelerin arayüzlerinden, hava durumu için The Weather Channel'dan, haritalar için Apple'dan yararlanıyordu. Kullanıcılar kişisel hesaplarını bağlayıp kendi belgelerinde de arama yapabiliyordu. Reklam gelirinden vazgeçen şirket, ücretli hesaplar da sunuyordu. Ancak ürün ne kadar temiz olursa olsun, varsayılan arama motorunu değiştirmek kullanıcıların çoğu için zahmetli bir karardı ve Neeva bu eşiği aşacak kadar kullanıcıya ulaşamadı.

20 Mayıs 2023'te şirket, tüketicilere yönelik arama ürününü kapatacağını ve yapay zekâ alanına odaklanacağını açıkladı. Birkaç gün sonra veri bulutu şirketi Snowflake, Neeva'yı üretken yapay zekâ destekli aramayı kendi platformuna eklemek amacıyla 185,4 milyon dolar nakitle satın aldığını duyurdu. Arama motoru 2 Haziran'da kapandı; kurucular kullanıcılara hesaplarının kullanılmayan kısmı için ödeme yapacaklarını açıkladı. Ramaswamy daha sonra Snowflake'in CEO'su oldu. BBC'nin Ekim 2022'de eski bir Google reklam yöneticisinin kurduğu takipsiz arama motoru olarak tanıttığı Neeva'nın kapanış haberi, aynı yayın organında yalnızca yedi ay sonra yer aldı.

Neeva'nın hikâyesi, tüketici pazarında doğru bir fikrin, güçlü bir ekibin ve yeterli sermayenin bile köklü bir alışkanlığı kırmaya yetmeyebileceğini gösteriyor. Şirket ürün olarak kaybetti; ama ekibi ve teknolojisi, bambaşka bir pazarda alıcı buldu.

## Dersler

- Kullanıcının günde onlarca kez düşünmeden kullandığı bir alışkanlığa rakip oluyorsanız biraz daha iyi olmak yetmez; geçişi zahmetsiz kılan bir dağıtım kanalı bulun.
- Ücretli bir tüketici ürünü sunacaksanız kaç kişinin gerçekten ödeme yapacağını erken ve küçük ölçekte test edin.
- Ürününüz kapansa bile ekibin ve altyapının değeri kalıcı olabilir; teknolojinizi başka pazarlara da uyarlanabilir biçimde kurun.

## Kaynaklar

- [Neeva](https://en.wikipedia.org/wiki/Neeva)
- [Neeva: Ad-free search engine shuts down](https://www.bbc.com/news/technology-65671468)
- [Neeva, co-founded by a former Google exec, to shut down its consumer search product and focus on A.I.](https://www.cnbc.com/2023/05/20/neeva-co-founded-by-a-former-google-exec-to-shut-down-its-consumer-search-product-and-focus-on-ai.html)
- [A Former Google Executive Takes Aim at His Old Company With a Start-Up](https://www.nytimes.com/2020/06/19/technology/google-neeva-executive.html)

---

# Pear Therapeutics (2013 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/pear-therapeutics/
- Sektör: Sağlık
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Pear Therapeutics, hekimlerin reçeteyle yazdığı ve FDA izni alan yazılım tabanlı tedaviler, yani dijital terapötikler geliştiren Boston merkezli bir şirketti. Madde ve opioid kullanım bozukluğu ile uykusuzluk için üç ürünü piyasaya sürdü. 2021'de SPAC birleşmesiyle halka açıldı.

## Neden kapandı?

Hekimler ürünleri reçete etse de yalnızca sınırlı sayıda sigorta şirketi bu tedavilerin bedelini ödemeyi kabul etti ve gelir beklentilerin çok altında kaldı. SPAC birleşmesi beklenen 400 milyon dolar yerine 175 milyon dolar getirdi. 2022 ve 2023 başında denenen finansman arayışları sonuçsuz kaldı; 150 milyon dolara kadar hisse satışı hedefi yalnızca 1 milyon dolar getirdi. Nisan 2023'te şirket Chapter 11 iflas başvurusu yaptı ve varlıkları Mayıs'ta 6,05 milyon dolara dört alıcıya satıldı.

## Hikâyesi

Ocak 2023'te Pear Therapeutics, nakdi hızla tükenirken 150 milyon dolara kadar hisse satarak kendine can simidi atmayı denedi. Mart sonunda bu satıştan yalnızca 1 milyon dolar gelmişti. STAT'ın yorumuyla yatırımcıların şirkete yeniden para koymaya niyeti olmadığı artık açıktı.

Pear 2013'te Boston'da, yazılımın da ilaç gibi reçeteyle yazılabileceği fikriyle kuruldu. 2017'de madde kullanım bozukluğu için bilişsel davranışçı terapi sunan reSET uygulamasıyla, bağımsız bir dijital tedavi için FDA'dan ilk izni alan şirket oldu. Bunu opioid kullanım bozukluğu için reSET-O ve uykusuzluk için Somryst izledi. Haziran 2021'de Thimble Point Acquisition Corp. ile yapılan SPAC birleşmesi şirkete 1,6 milyar dolar değer biçti. Pear o dönemde gelirinin 2023'te 125 milyon dolara çıkacağını öngörüyordu.

Hekimler reçete yazdı, hastalar uygulamaları kullandı; ancak ödeme zincirinin son halkası kopuktu, çünkü yalnızca sınırlı sayıda sigorta şirketi bu tedavilerin bedelini karşılamayı kabul etti. SPAC birleşmesi de beklenen 400 milyon dolar yerine yalnızca 175 milyon dolar getirdi. 2022'de ürün geliri yüzde 178 artışla 10,4 milyon dolara çıktı, fakat son çeyrekte satışlar geriledi. Şirket iki işten çıkarma dalgası yaşadı ve geliştirme hattını durdurdu. Nasdaq'a yaklaşık 9,30 dolardan giren hisse, Mart 2023'te 39 sente inmişti.

7 Nisan 2023'te Pear, Chapter 11 iflas başvurusu yaptı ve 170 çalışanını, yani iş gücünün yaklaşık yüzde 92'sini işten çıkardı. CEO Corey McCann görevinden ayrıldı; McCann, sigortacıların klinik olarak gerekli ve maliyet düşüren tedavilere ödeme yapmayı reddedebildiğini yazdı. Mayıs'taki ihalede Click Therapeutics, Welt Corp, Harvest Bio ve Nox Health Group şirketin varlıklarını parça parça, toplam 6,05 milyon dolara aldı. Bu tutar, Pear'ın 32 milyon dolarlık borcunun çok altındaydı.

Pear'ın çöküşü, sağlıkta klinik başarının ve düzenleyici onayın tek başına bir iş modeli olmadığını gösteriyor. Ödeyici taraf ürünü geri ödeme listesine almadıkça, en yenilikçi tedavi bile ölçeklenecek bir gelir akışına dönüşemiyor.

## Dersler

- Sağlık ürününde düzenleyici onay kadar, geri ödeme kurumuyla (SGK ya da özel sigorta) yapılacak fiyat görüşmesini de iş planının başına koyun.
- Gelir tahminlerinizi reçete sayısına değil, geri ödeme kapsamındaki hasta sayısına dayandırın.
- Halka arz ya da SPAC'ten beklenen tutarın yarısı gelirse hangi giderleri keseceğinizi önceden planlayın.

## Kaynaklar

- [Pear Therapeutics to go public in $1.6 billion SPAC merger](https://www.statnews.com/2021/06/22/pear-therapeutics-spac-ipo/)
- [Pear Therapeutics’ Cuts Are Not Enough; ‘Strategic Alternatives’ Among Next Steps](https://medcitynews.com/2023/03/pear-therapeutics-cuts-are-not-enough-strategic-alternatives-among-next-steps/)
- [Pear Therapeutics Files for Bankruptcy and Plans for Asset Auction in May](https://medcitynews.com/2023/04/pear-therapeutics-files-for-bankruptcy-and-plans-for-asset-auction-in-may/)
- [Pear Therapeutics dreamt of huge revenues and ‘commercial scale.’ It never came close](https://www.statnews.com/2023/04/13/pear-therapeutics-goals/)
- [Pear Therapeutics sold for parts at $6 million auction](https://www.statnews.com/2023/05/19/pear-therapeutics-auction/)

---

# Proterra (2004 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/proterra/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Proterra, bataryalı elektrikli şehir otobüsleri tasarlayıp üreten, diğer ağır vasıta üreticilerine batarya ve güç aktarma sistemleri, filolara da şarj çözümleri sunan bir şirketti. 2004'te Colorado'da Dale Hill tarafından kuruldu ve 2015'te merkezini Kaliforniya'daki Burlingame'e taşıdı. 2021'de bir SPAC birleşmesiyle Nasdaq'ta işlem görmeye başladı.

## Neden kapandı?

Şirketin iflas gerekçeleri arasında tedarik zinciri aksaklıkları, bunların yol açtığı gecikmeli teslimatlar ve sözleşme cezaları yer aldı. Her toplu taşıma kurumu için büyük ölçüde özelleştirilmiş araç üretmek maliyetleri yükseltti, 12 ile 18 ay süren üretim döngülerinde enflasyon kâr marjlarını eritti. Philadelphia'da SEPTA'nın aldığı 25 otobüsün şasi kusurları nedeniyle hizmetten çekilmesi gibi kalite sorunları da itibarı zedeledi. Proterra 7 Ağustos 2023'te Chapter 11 başvurusu yaptı. Kasım 2023'te şirketin üç iş kolu ayrı ayrı satıldı.

## Hikâyesi

Kasım 2023'te bir iflas sürecinde, ABD'nin elektrikli otobüs öncülerinden biri üç parçaya ayrıldı. Volvo Group, batarya ve güç aktarma sistemleri üreten Proterra Powered için 210 milyon dolarlık teklifle ihaleyi kazandı. Otobüs üretimi Phoenix Motorcars'a, şarj sistemleri işi Cowen Equity'ye gitti. Yaklaşık yirmi yıllık bir şirket böylece dağıldı.

Proterra'yı 2004'te Colorado'nun Golden kentinde Dale Hill kurdu. Hill daha önce Denver'da hibrit otobüsler üreten TransTeq'i kurmuştu; Proterra ise sıkıştırılmış doğalgaz teknolojisini bırakıp federal alternatif yakıt programlarının desteklediği bataryalı elektrikli otobüslere yöneldi. Şirket 2010 ile 2011 arasında üretimini ve yönetimini Güney Carolina'daki Greenville'e taşıdı, 2014'te Tesla'dan gelen Ryan Popple'ı CEO yaptı ve 2015'te merkezini Kaliforniya'daki Burlingame'e aldı. 2021'de ArcLight Clean Transition adlı SPAC ile birleşerek Nasdaq'ta işlem görmeye başladı.

Şirket otobüsün ötesine de açıldı: Thomas Built Buses ile elektrikli bir okul otobüsü geliştirdi, Lightning eMotors ile 2022-2025 dönemi için 10 bine kadar araç bataryası anlaşması yaptı. 2022'de 199 yeni otobüs ve 1.229 araç için batarya sistemi teslim etti. Müşterilerine bataryanın bedelini peşin yerine zamana yayarak ödeme imkânı veren bir kiralama programı da sunuyordu. Ancak sahada sorunlar vardı: Philadelphia'nın toplu taşıma kurumu SEPTA'nın 2016'da aldığı 25 otobüs, şasi kusurları nedeniyle Şubat 2020'de hizmetten çekildi ve kurum yönetimi elektrikli araç alımlarının geleceğini sorgular hale geldi.

7 Ağustos 2023'te Proterra Chapter 11 başvurusu yaptı. Gerekçeler arasında tedarik zinciri aksaklıkları, bunların yol açtığı teslimat gecikmeleri ve tedarikçi sözleşmelerinden doğan cezalar vardı. Her toplu taşıma kurumu için büyük ölçüde özelleştirilmiş araç üretmek maliyetleri artırıyor, 12 ile 18 ay süren üretim döngülerinde enflasyon kâr marjlarını eritiyordu. Kasım'daki açık artırmalarla şirket parçalandı; Phoenix Motorcars eski Proterra modellerini 2024'ten itibaren kendi markasıyla üretmeye başladı.

Proterra'nın hikâyesi, doğru teknolojiye ve büyüyen bir pazara sahip olmanın, üretim ekonomisi bozuk bir iş modelini kurtarmadığını gösteriyor. Şirketin en değerli parçasının otobüsler değil bataryalar olduğu ise ancak iflas masasında netleşti.

## Dersler

- Kamu ihalelerinde her müşteri için ayrı özelleştirilmiş ürün üretmek maliyeti öngörülemez kılar; standart bir platform ve sınırlı seçenek sunun.
- Uzun teslim süreli sözleşmelere enflasyon ve tedarik gecikmesi için fiyat ayarlama maddeleri ekleyin.
- En değerli teknolojinizi ayrı bir iş kolu olarak erkenden güçlendirin; Proterra'nın iflasında en yüksek teklifi otobüsler değil, batarya işi aldı.

## Kaynaklar

- [Proterra (bus manufacturer)](https://en.wikipedia.org/wiki/Proterra_(bus_manufacturer))
- [EV firm Proterra files for Chapter 11 bankruptcy](https://www.reuters.com/business/autos-transportation/ev-firm-proterra-files-chapter-11-bankruptcy-2023-08-07/)
- [What led to EV darling Proterra's bankruptcy](https://techcrunch.com/2023/08/09/what-led-to-ev-darling-proterras-bankruptcy/)
- [Volvo Group wins bid for bankrupt Proterra battery assets](https://www.freightwaves.com/news/volvo-group-wins-bid-for-bankrupt-proterra-battery-assets)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q18011784](https://www.wikidata.org/wiki/Q18011784)

---

# Thundra (2018 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/thundra/
- Sektör: Kurumsal yazılım (SaaS)
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 4 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Thundra, sunucusuz (serverless) ve mikroservis mimarisindeki uygulamaların içini görünür kılan bir izleme, hata ayıklama ve güvenlik platformuydu. AWS Lambda fonksiyonlarına eklenen ajanlarla metrikleri, logları ve izleri tek bir ekranda topluyor, geliştiricilerin performans sorunlarını hızla bulmasını sağlıyordu. Ücretsiz bir katmanın üzerine kullanıma göre fiyatlanan paketler sunuyordu. 2021'de hata ayıklamaya odaklanan Thundra Sidekick özelliğini ekledi.

## Neden kapandı?

Kaynaklar, Thundra'nın neden bağımsız yolculuğuna son verdiğine dair ayrıntılı bir gerekçe paylaşmıyor. Nisan 2023'te platformun web sitesinde faaliyetlerin durduğu duyuruldu ve birkaç gün sonra Catchpoint, Thundra'nın teknoloji varlıklarını satın aldığını açıkladı. Anlaşmanın bedeli açıklanmadı; ekip Catchpoint'in Ankara'da kurduğu yeni merkeze geçti ve teknoloji alıcının ürünlerine taşındı. Bu kayıttaki kaynaklarda 2020'deki 4 milyon dolarlık turdan sonra yeni bir yatırım haberi yer almıyor; yorum olarak bu, şirketin küresel izleme pazarında tek başına ölçeklenmekte zorlandığını düşündürüyor. Kurucusunun OpsGenie'den büyük olacağı beklentisi gerçekleşmeden ürün bir varlık satışıyla sona erdi.

## Hikâyesi

Thundra'nın temeli 2017'de OpsGenie'nin içinde atıldı. Şirkette kıdemli yazılım mühendisi olarak çalışan Serkan Özal, AWS Lambda üzerinde çalışan Java fonksiyonlarını izlemek için bir kütüphane yazdı. OpsGenie bu aracı aylarca bir arayüzü bile olmadan kendi işlerinde kullandı. 2017'nin sonunda OpsGenie CEO'su Berkay Mollamustafaoğlu, bu kütüphaneden bir ürün çıkıp çıkmayacağını görmek için bir prototip istedi; ilk sürüm Kasım 2017'de hazırdı.

Tepkiler olumlu olunca ürün küçük bir ekibe emanet edildi. Atlassian 2018'de OpsGenie'yi 295 milyon dolara satın aldığında Thundra bu satışın dışında bırakıldı ve Eylül 2018'de ayrı bir şirket olarak kuruldu. Webrazzi'nin aktardığına göre Mollamustafaoğlu, Thundra'nın OpsGenie'den de büyük olacağına inanıyordu. Ocak 2020'de Battery Ventures liderliğinde 4 milyon dolarlık ilk turunu kapatan şirket, CEO koltuğuna kurumsal yazılım yöneticisi Ken Cheney'i getirdi, Özal ise CTO oldu. Plan, ABD'de satış ekibini büyütmek ve Türkiye'deki mühendislik ekibini iki katına çıkarmaktı. O sırada ekip 13 kişiydi.

Thundra, sunucusuz uygulamaların içini görünür kılmayı hedefliyordu: metrikleri, logları ve izleri bir araya getirip geliştiricinin sorunu hızla bulmasını sağlıyordu. Nisan 2021'de hata ayıklamaya odaklanan Thundra Sidekick özelliği eklendi.

Beklenen büyük sıçrama ise gelmedi. Nisan 2023'te Thundra'nın web sitesinde faaliyetlerin durduğunu bildiren bir not belirdi; kullanıcılara 12 Mayıs'a kadar destek ekibine yazabilecekleri söylendi. 18 Nisan'da ABD'li izleme şirketi Catchpoint, Thundra'nın teknoloji varlıklarını satın aldığını duyurdu. Ekip, Catchpoint'in Ankara'da kurduğu yeni merkeze geçti ve Thundra'nın sunucusuz izleme yetenekleri Catchpoint'in platformuna taşındı. Anlaşmanın bedeli açıklanmadı.

Thundra'nın sonu klasik bir iflas değildi; ekip ve teknoloji başka bir çatı altında yaşamaya devam etti. Ama bağımsız bir ürün olarak Thundra, kurucusunun beklediği büyüklüğe ulaşamadan, şirketleşmesinin beşinci yılında tarihe karıştı.

## Dersler

- Kendi derdine çözüm olarak doğan bir iç proje iyi bir başlangıçtır, ama ayrı bir şirket olunca pazarı yeniden kanıtlaman gerekir.
- Tek bir bulut ekosistemine (burada AWS Lambda) odaklanmak hızlı başlatır, pazarın büyüklüğünü de o ekosisteme bağlar.
- Varlık satışı ekibi ve teknolojiyi yaşatabilir, ama markayı ve ürünü genellikle bitirir; çıkışı planlarken bunu bil.

## Kaynaklar

- [ABD merkezli bir yazılım firması tarafından satın alınan Thundra, faaliyetlerini sonlandırdı](https://webrazzi.com/2023/04/13/thundra-faaliyetlerini-sonlandirdi/)
- [Catchpoint Invests to Advance API, Cloud Functions, and Microservices Monitoring](https://www.catchpoint.com/press-releases/catchpoint-invests-to-advance-api-cloud-functions-and-microservices-monitoring)
- [Berkay Mollamustafaoğlu'nun "OpsGenie'den de büyük olacak" dediği Thundra, ilk yatırım turunda 4 milyon dolar aldı](https://webrazzi.com/2020/01/22/thundra-4-milyon-dolar/)
- [Thundra announces $4M Series A to secure and troubleshoot serverless workloads](https://techcrunch.com/2020/01/22/thundra-nabs-4m-series-a-to-secure-and-troubleshoot-serverless-workloads/)

---

# Trapmine (2017 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/trapmine/
- Sektör: Güvenlik
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Trapmine, kurumsal bilgisayarlar için yapay zekâ tabanlı yeni nesil uç nokta koruma ve yanıt platformu geliştirdi. İmza tabanlı antivirüslerin kaçırdığı tehditleri makine öğrenimi ve davranış analiziyle yakalamayı, sıfır gün saldırılarına karşı gerçek zamanlı koruma sağlamayı hedefliyordu. Antivirüs motoru 2018'de Google'ın VirusTotal tarama servisine dahil edildi.

## Neden kapandı?

Trapmine'ın sonu bir iflas değil, satın alma sonrası kapanıştı. Ekim 2023'te girişim, ABD merkezli küresel bir siber güvenlik şirketi tarafından satın alındığını ve 31 Aralık'ta ticari faaliyetlerini durduracağını duyurdu; ekip alıcı şirkete katıldı (Webrazzi, 2023). CRN'nin 2024'te SonicWall CEO'suyla yaptığı söyleşiye göre alıcı SonicWall'du. Kaynaklar satış kararının gerekçesini paylaşmıyor. Yorum olarak, uç nokta güvenliği büyük ve güçlü finanse edilmiş şirketlerin hâkim olduğu bir pazar; küçük bir ekibin bağımsız ölçeklenmesi yerine teknolojisini büyük bir platforma katması akla yatkın bir yol olarak görünüyor.

## Hikâyesi

Trapmine, 2017'de Celil Ünüver, Ulaşcan Aytolun ve Mauro Leggieri tarafından kuruldu. Estonya ve Türkiye merkezli girişim, geleneksel imza tabanlı antivirüs yazılımlarının durduramadığı tehditlere karşı yeni nesil bir uç nokta koruma çözümü geliştirdi. Kurumsal bilgisayarlara kurulan yazılım, makine öğrenimi ve davranış analiziyle iyi ve kötü dosyaları ayırt etmeyi öğreniyor, sıfır gün saldırılarına karşı gerçek zamanlı koruma vaat ediyordu.

Girişimin ilk yatırımcısı Estonya merkezli hızlandırıcı Startup Wise Guys oldu. Bu, fonun hem Türkiye'deki hem de siber güvenlik alanındaki ilk yatırımıydı. Kasım 2018'de Trapmine, Google'ın sahibi olduğu şüpheli dosya tarama servisi VirusTotal'a kabul edilen ilk Türkiye merkezli ürün oldu. Yeni Şafak'ın aktardığına göre bağımsız test kuruluşlarının denemelerinde motor, yalnızca yapay zekâ kullanarak zararlı yazılımların yüzde 95'ini tespit etmişti. Şirketin teknik müdürü Yasin Sürer, VirusTotal'daki motorun daha geniş bir uç nokta güvenliği platformunun yalnızca bir bileşeni olduğunu anlatıyordu.

Ekim 2023'te Trapmine, ABD merkezli küresel bir siber güvenlik şirketi tarafından satın alındığını duyurdu. Alıcının adı ve anlaşmanın finansal ayrıntıları o gün paylaşılmadı. Açıklanan tek şey, Trapmine'ın 31 Aralık'ta ticari faaliyetlerini durduracağı ve ekibin yoluna alıcı şirket bünyesinde devam edeceğiydi. Startup Wise Guys için bu, portföyündeki 15. çıkıştı; fonun CEO'su Cristobal Alonso, ekibin ilk günden dünya standartlarında bir ürün üzerinde çalıştığını söyledi.

Alıcı, ABD'li güvenlik şirketi SonicWall'du. CRN'ye 2024'te konuşan SonicWall CEO'su Bob VanKirk, şirketin 2023 sonu ile 2024 başı arasındaki dört ayda Banyan Security ve Solutions Granted ile birlikte Trapmine'ı da satın aldığını anlattı. Bu satın almalar, SonicWall'un uç nokta ve bulut yeteneklerindeki açığı kapatma çabasının parçasıydı.

Trapmine'ın hikâyesi, teknolojisi takdir gören bir girişimin bile bağımsız bir ürün olarak yaşamayı sürdüremeyebileceğini gösteriyor. Ekip ve bilgi birikimi daha büyük bir şirketin içinde devam etti, ama Trapmine markası 2023'ün son günüyle birlikte tarihe karıştı.

## Dersler

- Derin teknoloji tek başına yetmez; kalabalık bir pazarda dağıtım gücü olmadan ürün bağımsız yaşayamayabilir.
- VirusTotal gibi bağımsız doğrulamalar güven kazandırır, ama satış kanalının yerini tutmaz.
- Varlık ya da ekip odaklı bir satışta markanın kapanacağını baştan hesaba kat ve müşterilerine geçiş planı sun.

## Kaynaklar

- [Estonya ve Türkiye merkezli Trapmine, global bir siber güvenlik şirketi tarafından satın alındı](https://webrazzi.com/2023/10/19/trapmine-satin-alindi/)
- [SonicWall CEO On 'Getting Back To Our Roots', Using AI And Latest Acquisitions](https://www.crn.com/news/channel-news/2024/sonicwall-ceo-on-getting-back-to-our-roots-using-ai-and-latest-acquisitions)
- [VirusTotal platformunun ilk Türk üyesi: TRAPMINE](https://www.yenisafak.com/teknoloji/virustotal-platformunun-ilk-turk-uyesi-trapmine-3410384)

---

# VanMoof (2009 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/vanmoof/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Hollanda
- Toplam yatırım: 100 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

VanMoof, 2009'da Amsterdam'da kurulan, önce klasik bisikletler, ardından yalnızca elektrikli bisikletler üreten bir şirketti. Tayvan'da ürettirdiği bisikletleri 32 ülkede satıyor, Amsterdam, Berlin, Paris, Londra, Tokyo ve New York gibi şehirlerde kendi mağazalarını işletiyordu. Bisikletlerinde GPS takip cihazı, otomatik vites ve kadroya gömülü batarya gibi özellikler bulunuyordu.

## Neden kapandı?

VanMoof'un tasarımları ödüller kazansa da bazı müşteriler nakliye hasarından, geç teslimattan, mekanik ve teknik arızalardan ve zayıf müşteri hizmetlerinden şikâyet etti. 2021'den itibaren kadro hasarı, elektrik arızaları ve tamir ya da yedek parçaya zamanında ulaşamama gibi dayanıklılık sorunları dile getirildi. Haziran 2023'te çevrim içi satışlar durdu ve şirket 12 Temmuz'da mahkemeden alacaklılara karşı koruma aldı. Toplam borcu 143,8 milyon euroya ulaşan Hollanda şirketleri 17 Temmuz 2023'te Amsterdam mahkemesi tarafından iflas ettirildi; İngiltere, Almanya ve ABD birimleri de ardından iflas sürecine girdi.

## Hikâyesi

Haziran 2023'ün sonunda birkaç internet sitesi, VanMoof'un mali sıkıntıda olduğunu ve 29 Haziran'da çevrim içi satışları durdurduğunu yazdı. Birkaç hafta içinde, tasarımıyla Red Dot ödülleri toplayan ve şehirli bisikletçilerin gözdesi olan Hollandalı elektrikli bisiklet markası iflas masasındaydı.

VanMoof'u 2009'da Amsterdam'da Taco ve Ties Carlier kurdu. Adı, İngilizce move kelimesinin Hollandaca bir yorumuydu. Şirket klasik bisikletlerle başladı ve 2012'de dünya genelinde yaklaşık 10.000 bisiklet sattı. 2014'te GPS takip cihazı, otomatik iki vitesli şanzıman ve kadroya gömülü bataryası olan ilk elektrikli modeli geldi; zamanla yalnızca elektrikli bisikletlere odaklanıldı. Tayvan'da üretilen bisikletler 32 ülkede satıldı; Amsterdam, Berlin, Paris, Londra, Tokyo ve New York'ta mağazalar açıldı. Satışlar 2018'de 12 milyon dolardan 2019'da yaklaşık 48 milyon dolara çıktı. Felix Capital, Balderton Capital, Hillhouse Capital ve Norwest Venture Partners gibi yatırımcılardan 100 milyon doların üzerinde sermaye toplandı; yalnızca 2020'de 40 milyon dolar geldi.

Parlak tasarımın arka yüzü ise servisti. S3 modelini alan bazı müşteriler nakliye hasarından, geç teslimattan, mekanik ve teknik arızalardan ve yetersiz müşteri hizmetlerinden şikâyet etti. 2021'den itibaren kadro hasarı, elektrik arızaları ve tamir ya da yedek parçaya zamanında ulaşamama gibi dayanıklılık sorunları dile getirildi. Mayıs 2022'de kurucular operasyonel yönetimi Booking.com'un eski CEO'su Gillian Tans'a devretti.

12 Temmuz 2023'te bir Hollanda mahkemesi şirkete alacaklılara karşı koruma verdi ve mağazalar kapatıldı. VanMoof'un yatırımcılar, tedarikçiler ve vergi idareleri dahil alacaklılara 143,8 milyon euro borcu vardı. 17 Temmuz'da Hollanda şirketleri Amsterdam mahkemesince iflas ettirildi; İngiltere, Almanya ve ABD birimleri de ağustosta iflas sürecine girdi. 31 Ağustos 2023'te McLaren Applied'ın elektrikli scooter birimi Lavoie markayı satın aldı ve VanMoof adı yeni sahibiyle yaşamaya devam etti; ancak Carlier'lerin kurduğu şirket 2023'te iflasla sona erdi.

VanMoof, ürün tasarımında ne kadar iddialı olursanız olun, satış sonrası hizmetin markanın asıl sınavı olduğunu gösteriyor.

## Dersler

- Satış hızınızı servis ve yedek parça kapasitenize göre ayarlayın; tamiri haftalar süren bir ürün sadık müşteriyi bile kaçırır.
- Donanımda büyümeyi ciro artışıyla değil ürün başına katkı payıyla ölçün; satışlar katlanırken marj oluşmuyorsa ölçek sorunu büyütür.
- Marka iflastan sonra başkasına satılsa bile yatırımcı ve çalışan için şirket kapanmıştır; kurtarma seçeneklerini nakit bitmeden değerlendirin.

## Kaynaklar

- [VanMoof](https://en.wikipedia.org/wiki/VanMoof)
- [Dutch e-bike maker VanMoof bankrupt, administrators may sell assets](https://www.reuters.com/business/autos-transportation/dutch-e-bike-maker-vanmoof-bankrupt-2023-07-18/)
- [VanMoof, Trendy E-Bike Brand, Bought Out of Bankruptcy by Scooter Maker](https://www.nytimes.com/2023/08/31/business/vanmoof-sale-lavoie-mclaren.html)

---

# Zulily (2009 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zulily/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Zulily, marka ürün arayan genç annelere çocuk ve kadın giyimi, oyuncak, bebek ürünleri ve ev dekorasyonu satan Seattle merkezli bir e-ticaret sitesiydi. Sabahın erken saatlerinde e-postayla duyurulan flaş indirimlerle çalışıyordu. Stok tutmak yerine ürünlerin çoğunu müşteri sipariş verdikten sonra tedarikçiden alıyordu.

## Neden kapandı?

Stoksuz model teslimatları uzattı ve hatalı, hasarlı ya da eksik ürün gönderimi gibi kalite sorunlarına yol açtı. Şirket müşterileri elde tutmakta zorlandı ve 2015'te büyüme yavaşlayınca gelir beklentisini düşürdü. QVC'nin 2015'te satın aldığı Zulily'nin gelirleri 2022 ve 2023'te sert düştü ve Seattle'da üç işten çıkarma dalgası yaşandı. Mayıs 2023'te Qurate Retail şirketi Regent'e sattı. Aralık 2023'te yüzlerce çalışan çıkarıldı, kapanış indirimi başladı ve şirketin varlıkları alacaklılar yararına tasfiye edildi.

## Hikâyesi

Mark Vadon'un eşi hamile kaldığında Vadon, bebek için gereken ve daha önce varlığından bile haberdar olmadığı ürünlerin listesi karşısında bunaldı. Bu deneyim, Blue Nile'ın iki eski yöneticisi Vadon ve Darrell Cavens'ın 2009'da Seattle'da Zulily'yi kurmasına yol açtı. Hedef kitle, çocukları için marka ürün arayan genç annelerdi.

Zulily'nin formülü, sabahın erken saatlerinde e-postayla duyurulan günlük flaş indirimlerdi. Şirket ürünleri büyük depolarda stoklamak yerine, çoğunu müşteri sipariş verdikten sonra tedarikçiden alıyordu. Model hızla büyüdü: 2012'de 10 milyonu aşkın üyeye ulaşıldı. Kasım 2013'teki halka arzda şirketin 2,6 milyon aktif müşterisi ve 331 milyon dolar geliri vardı; değeri 2,6 milyar dolar olarak belirlendi. 2014'ün üçüncü çeyreğinde aktif müşteri sayısı 4,5 milyonu aştı.

Ancak modelin bir bedeli vardı. Stok tutulmadığı için teslimatlar uzuyor, hatalı, hasarlı ya da eksik ürün gönderimi gibi kalite sorunları yaşanıyordu. Şirket müşterileri elde tutmakta zorlandı ve alıcıları fazla sayıda kampanyayla yormuş olabileceğini fark etti. 2015'in ilk çeyreğinde büyüme yavaşlayınca yıllık gelir beklentisini düşürdü. Aynı yıl Ağustos'ta Liberty Interactive'in QVC birimi Zulily'yi 2,4 milyar dolara satın aldı.

Satın alma şirketi kurtarmadı. Gelirler 2022 ve 2023'te sert düştü, Seattle'da üç işten çıkarma dalgası yaşandı. Mayıs 2023'te Qurate Retail, Zulily'yi Regent, L.P.'ye sattı. Aralık başında şirket Seattle'da 292 kişiyi, Nevada ve Ohio'daki depolarda 547 kişiyi daha işten çıkaracağını bildirdi ve bir kapanış indirimi başlattı. 18 Aralık'ta müşterilerin bildirdiğine göre site, uygulama ve müşteri hizmetleri hattı çalışmıyordu; varlıklar iflasa alternatif bir devir düzenlemesiyle alacaklılar yararına tasfiye edildi. Marka 2024'te Beyond, Inc. tarafından satın alınıp Eylül 2024'te yeniden açıldı.

Zulily'nin hikâyesi, indirim merakıyla hızla büyüyen bir modelin, teslimat deneyimi ve müşteri sadakati zayıf kaldığında ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Milyar dolarlık bir satın alma bile, temel sorunları çözülmemiş bir işi uzun vadede koruyamadı.

## Dersler

- Stoksuz, sipariş sonrası tedarik modeli sermaye tasarrufu sağlar ama teslim süresini uzatır; müşterinin bekleme toleransını ölçmeden bu modeli ölçeklemeyin.
- Sürekli indirimle kazanılan müşteri indirim bittiğinde gider; sadakati fiyat dışı değerlerle de besleyin.
- Büyük bir şirketin çatısı altına girmek rekabet baskısını ortadan kaldırmaz; satın alma sonrasında da bağımsız bir büyüme planı yürütün.

## Kaynaklar

- [Zulily](https://en.wikipedia.org/wiki/Zulily)
- [After layoffs, once-hyped Seattle online retailer is shutting down](https://www.seattletimes.com/business/seattle-online-retailer-zulily-going-out-of-business/)
- [Zulily transfers assets to professional liquidator as failed retailer unable to issue refunds](https://www.geekwire.com/2023/zulily-transfers-assets-to-professional-liquidator-as-failed-retailer-unable-to-issue-refunds/)
- [zulily Is Lost Up the Amazon With Latest Deal](https://www.wsj.com/articles/zulily-is-lost-up-the-amazon-with-latest-deal-1439841642)

---

# Zume (2015 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zume/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 429 milyon $
- Kapanış nedeni: Başarısız pivot

## Ne yapıyordu?

Zume, 2015'te Alex Garden ve Julia Collins tarafından Zume Pizza adıyla kuruldu. Şirketin ilk vaadi, büyük ölçüde robotların hazırladığı ve müşteriye giderken araçta pişen pizzaydı. Daha sonra otomatik yemek kamyonları için bir teknoloji platformuna, 2020'de de kompostlanabilir gıda ambalajı ve teslimat lojistiğine yöneldi.

## Neden kapandı?

Hareket halindeki bir araçta pizza pişirmenin pratik olmadığı anlaşıldı ve müşteriler robot yapımı pizzaların kalitesinden şikâyet etti. Şirket 2018'de pizzadan uzaklaşıp daha büyük bir platform vizyonuna geçti ve bu vizyonla SoftBank'tan 375 milyon dolar aldı. 2020'de robotik ve teslimat kamyonu bölümlerinin tamamı dahil 500'den fazla çalışanı işten çıkardı. Son pivot olan kompostlanabilir ambalaj işi de şirketi ayakta tutmaya yetmedi ve Zume Haziran 2023'te kapandı.

## Hikâyesi

Siparişini verdiğiniz pizza kapınıza gelirken yolda pişiyor, hamurunu ve sosunu ise robotlar hazırlamış. Zume'nin 2016'da basının ilgisini çeken vaadi buydu. Alex Garden ve Julia Collins'in 2015'te Zume Pizza adıyla kurduğu şirket, Kaliforniya'da teknoloji ile yemeği aynı kutuya koymaya çalışan girişimlerin en iddialılarından biriydi.

İlk yıllar yatırımcı ilgisiyle geçti. 2016'da Jerry Yang ve SignalFire'dan 6 milyon dolarlık A serisi, 2017 sonbaharında 48 milyon dolarlık B serisi yatırım geldi. Ancak sahadaki gerçek farklıydı: hareket halindeki araçta pizza pişirmek pratik değildi, müşteriler de robot yapımı pizzaların kalitesinden şikâyet ediyordu. Fikir sonunda rafa kaldırıldı.

2018'de şirket pizzadan uzaklaşıp yapay zekâ ve mutfak teknolojisiyle otomatik yemek kamyonlarına platform olmayı hedefleyen Zume, Inc. çatısını kurdu. Vizyon büyüktü: 2020 ve 2021'in son çeyrekleri için sırasıyla 250 milyon ve 1 milyar dolarlık gelir öngörülüyordu. Kasım 2018'de SoftBank 375 milyon dolar yatırdı ve şirkete 2,25 milyar dolar değer biçti; 2019'da 4 milyar dolar değerleme arayışı konuşuluyordu.

Beklentiler gerçekleşmedi. 2020'de Zume robotik ve teslimat kamyonu bölümlerinin tamamı dahil 500'den fazla çalışanı işten çıkardı. Pandemi günlerinde maske sattı, ardından Mayıs 2020'de kompostlanabilir gıda ambalajı üretimine geçti; CNBC'nin anlatımıyla bir zamanlar pizza hazırlayan robotlar artık atıkları kompostlanabilir ambalaja dönüştürüyordu. Bu dönüşümün temelinde 2019'da satın aldığı Pivot Packaging vardı. Ancak Pivot'un kurucuları, 10 milyon doları hisse olarak ödenen 20,5 milyon dolarlık satış sırasında Zume'ye yanlış değer biçildiğini ileri sürerek şirketi dava etti. 400 milyon doları aşkın yatırım almış olan Zume, Haziran 2023'te kapandı.

Zume'nin hikâyesi, çarpıcı bir teknoloji gösterisinin müşterinin asıl beklentisi olan iyi bir ürünün yerini tutmadığını hatırlatıyor. Büyük bir yatırım turu şirketi daha büyük vizyonlara iterken çekirdek iş hiç kanıtlanmadı ve her yeni pivot bir öncekinin yükünü de taşımak zorunda kaldı.

## Dersler

- Teknolojik gösterinin değil ürünün kendisinin kalitesini ölçün; müşteri pizzayı robotun yaptığını değil, lezzetini hatırlar.
- Büyük bir yatırım turu sizi vizyonu büyütmeye zorluyorsa, yeni vizyonun çekirdek iş kanıtlanmadan finanse edilmediğinden emin olun.
- Her pivotta ekip, varlık ve maliyet yapısını yeni işe göre baştan kurgulayın; eski işin yükü yeni işi boğar.

## Kaynaklar

- [Zume](https://en.wikipedia.org/wiki/Zume)
- [Fallen Pizza Startup Zume Shuts Down After Raising Millions](https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-06-03/fallen-pizza-startup-zume-shuts-down-after-raising-millions)
- [SoftBank's $375 Million Bet on Pizza Went Really Bad Really Fast](https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-02-13/inside-the-firings-at-softbank-s-robot-pizza-startup)
- [This Robot-Made Pizza Is Baked in the Van on the Way to Your Door](https://fortune.com/2016/09/29/this-robot-made-pizza-is-baked-in-the-van-on-the-way-to-your-front-door/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q28222782](https://www.wikidata.org/wiki/Q28222782)

---

# Zymergen (2013 – 2023)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zymergen/
- Sektör: Biyoteknoloji
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 876 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Zymergen, genomik ve makine öğrenmesini kullanarak kimyasal ve malzeme üreten genetiği değiştirilmiş organizmalar tasarlayan Emeryville merkezli bir biyoteknoloji şirketiydi. Şirket, üretim sürecinin geleneksel üretimden daha güvenli ve ucuz olduğunu savunuyordu. İlk ürünü Hyaline, katlanabilir ekranlar gibi elektronik uygulamalar için biyolojik yolla üretilen bir polimid filmdi.

## Neden kapandı?

SEC'e sunulan belgeler, şirketin 2020'de yalnızca 13 milyon dolar gelire karşılık 262 milyon doları aşkın zarar ettiğini gösterdi. Aynı belgeler Hyaline'in üretiminde zorlanıldığını ve iki müşterinin ürünün kendi üretim süreçlerinde çalışmadığından şikâyet ettiğini ortaya koydu. Ağustos 2021'de şirket 2022 ürün gelirinin önemsiz olacağını açıkladı, CEO görevden ayrıldı ve hisse bir günde yüzde 68 düştü. Kasım 2021'de Hyaline üretimi bırakıldı. Temmuz 2022'de Ginkgo Bioworks şirketi 300 milyon dolarlık hisse takasıyla satın aldı; Zymergen Ekim 2023'te iflas başvurusu yaptı ve Şubat 2024'te tasfiye kararı aldı.

## Hikâyesi

Ağustos 2021'de, halka arzından yalnızca dört ay sonra, Zymergen yatırımcılarına ilk ürününden 2022'de kayda değer bir gelir beklemediğini açıkladı ve CEO'sunu görevden aldı. Hisseler bir günde yüzde 68 düştü. Biyoloji ile makine öğrenmesini birleştirerek malzeme üretimini yeniden tanımlama iddiasındaki şirket için bu, sonun başlangıcıydı.

Zymergen, 2013'te yatırım bankacısı Joshua Hoffman, biyofizikçi Zach Serber ve biyokimyacı Jed Dean tarafından Kaliforniya'nın Emeryville kentinde kuruldu. Şirket, genetiği değiştirilmiş mikroorganizmaları robotlar ve algoritmalarla tasarlayarak kimyasal ve malzeme üretmeyi hedefliyordu. Yatırımcılar ikna olmuştu: 2013'te 2 milyon, 2015'te 44 milyon dolar toplandı; SoftBank'ın Vision Fund'ı 2016'da 130 milyon dolarla girdi, 2018'de 400 milyon, 2020'de 300 milyon dolar daha geldi. 2016'ya gelindiğinde müşterileri arasında DARPA ve Fortune 500 şirketleri olduğu bildiriliyordu.

Ancak Forbes'un aktardığı bir iç kaynağa göre şirket bu dönemde gelir üretemezken yatırım çekmeye devam ediyordu. İlk ürün Hyaline, katlanabilir ekranlar için biyolojik yolla üretilen bir polimid film olarak Aralık 2020'de piyasaya çıktı. Nisan 2021'de JPMorgan ve Goldman Sachs liderliğindeki 500 milyon dolarlık halka arzla borsaya açılan şirketin değeri yaklaşık 3 milyar dolara ulaştı. SEC'e sunulan belgeler ise 2020'de yalnızca 13 milyon dolar gelire karşılık 262 milyon doları aşkın zarar edildiğini gösteriyordu.

Aynı belgeler Hyaline'in üretiminde zorlanıldığını ve iki müşterinin ürünün kendi üretim süreçlerinde çalışmadığından şikâyet ettiğini de ortaya koydu. Sorunlar kamuoyuna yansıyınca piyasa değeri hızla eridi ve hissedar davaları açıldı. Ağustos 2021'deki açıklamanın ardından yüzlerce çalışan işten çıkarıldı, kurucu Jed Dean de şirketten ayrıldı ve Kasım 2021'de Hyaline üretimi tamamen bırakıldı. Temmuz 2022'de Ginkgo Bioworks, Zymergen'i hisse takasıyla 300 milyon dolara satın almayı kabul etti. Ginkgo çatısı altındaki Zymergen Ekim 2023'te Chapter 11 başvurusu yaptı ve Şubat 2024'te kalan varlıklarını satıp tasfiye edileceğini açıkladı.

Zymergen'in hikâyesi, laboratuvardaki bir başarının müşterinin fabrikasında da çalıştığı kanıtlanmadan ölçeklenen beklentilerin nasıl çöktüğünü gösteriyor. Güçlü bilim ve büyük sermaye, ürün ile pazar arasındaki uyumun yerini tutmadı.

## Dersler

- Laboratuvarda çalışan bir ürünün müşterinin üretim hattında da çalıştığını, halka arz ya da büyük bir tur öncesinde bağımsız pilotlarla kanıtlayın.
- Gelir kanıtı olmadan toplanan her büyük tur beklentiyi yükseltir; beklenti ile gerçek arasındaki fark büyüdükçe düşüş de o kadar sert olur.
- Bütün şirketi tek bir ürüne ve tek bir hedef pazara bağlamadan önce pazarın büyüklüğünü müşteri taahhütleriyle doğrulayın.

## Kaynaklar

- [Zymergen](https://en.wikipedia.org/wiki/Zymergen)
- [Synthetic biology company Zymergen plunges 68% after saying product revenue will be 'immaterial' in 2022, removing CEO](https://www.cnbc.com/2021/08/03/zymergen-zy-plunges-68percent-on-forecast-for-immaterial-revenue-in-2022.html)
- [The Inside Story Of How SoftBank-Backed Zymergen Imploded Four Months After Its $3 Billion IPO](https://www.forbes.com/sites/amyfeldman/2021/10/13/the-inside-story-of-how-softbank-backed-zymergen-imploded-four-months-after-its-3-billion-ipo/)
- [Biotech startup Zymergen nabs $130 million from Softbank](https://techcrunch.com/2016/10/10/biotech-startup-zymergen-nabs-130-million-from-softbank/)

---

# Airlift (2019 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/airlift/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Pakistan
- Toplam yatırım: 110 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Airlift, Mart 2019'da Lahor'da toplu taşımaya odaklı, uygulamayla çağrılan bir servis hizmeti olarak başladı. Pandemi karantinaları bu işi durdurunca şirket, kendi depolarından market ve temel ihtiyaç ürünlerini 30 dakika içinde teslim eden hızlı ticaret modeline geçti. Pakistan'da birçok şehrin yanı sıra Güney Afrika'da Johannesburg, Pretoria ve Cape Town'da da hizmet verdi.

## Neden kapandı?

Depo ağına dayanan hızlı teslimat modeli, büyümeyi sürdürmek için düzenli olarak yeni sermaye gerektiriyordu. 2021'deki 85 milyon dolarlık B serisi yatırımla şirket uluslararası genişlemeye yöneldi. 2022'de küresel ekonomik koşulların bozulması ve girişim sermayesinin azalmasıyla yeni fon bulamadı. Şirket 13 Temmuz 2022'de tüm faaliyetlerini durdurdu ve iflasa sürüklendi.

## Hikâyesi

Usman Gul, tatil için gittiği Lahor'da trafikte saatler kaybedince bir fikir buldu: şehrin dağınık ulaşımını, uygulamayla çağrılan düzenli servis otobüsleriyle rahatlatmak. Mart 2019'da küçük bir ekip ve kendi cebinden koyduğu 50 bin dolarla Airlift'i kurdu, Lahor'da pilot uygulamaya başladı. Kurucu ekipte Ahmed Ayub ve Meher Farrukh da vardı.

Başlangıç hızlıydı. Şirket ilk beş ayda Lahor'da 50 bin yolcuya ulaştı, Temmuz 2019'da Karaçi'de de hizmet veriyordu ve Ağustos'ta 2,2 milyon dolarlık tohum yatırım aldı. Ardından ABD'li First Round Capital'in de katıldığı 12 milyon dolarlık A serisi turu geldi. Sonra pandemi başladı ve Pakistan'daki tam karantina toplu taşıma işini belirsiz bir süre için durdurdu.

Gul burada bir fırsat gördü ve şirketi hızlı ticarete çevirdi. Airlift Express adıyla başlayan yeni hizmet, market ve temel ihtiyaç ürünlerini şirketin kendi depolarından 30 dakika içinde kapıya getiriyordu. Pivot yatırımcıları ikna etti: 2021'de Buckley Ventures'ın ortak liderliğinde 85 milyon dolarlık B serisi yatırım geldi ve bu, Pakistan, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesinde bir girişimin o güne kadar aldığı en büyük B serisi yatırım olarak kayda geçti. Toplam yatırım 110 milyon dolara, değerleme 275 milyon dolara çıktı. Şirket Güney Afrika'da Johannesburg, Pretoria ve Cape Town'a açıldı.

2022'de rüzgâr tersine döndü. Küresel ekonomik yavaşlama ve azalan girişim sermayesi, depo ağıyla büyüyen ve sürekli yeni sermayeye ihtiyaç duyan bu modeli fonsuz bıraktı. TechCrunch, Pakistan'ın en önde gelen girişiminin fon sıkıntısı nedeniyle kapandığını duyurdu. Airlift 13 Temmuz 2022'de tüm faaliyetlerini durdurdu; Reuters bu kapanışı küresel yavaşlamanın Pakistan'daki ilk girişim kurbanı olarak haberleştirdi.

Airlift'in hikâyesi, bir krizin açtığı talep penceresine göre kurulan modelin, sermaye piyasası kapandığında ne kadar savunmasız kaldığını gösteriyor. Hızlı pivot şirketi pandemide kurtardı; ancak kârlılığa ulaşmadan hızlanan uluslararası genişleme, onu bir sonraki şokta yalnız bıraktı.

## Dersler

- Pandemi gibi geçici bir şokla açılan talep penceresine göre kurduğunuz modeli, şok bittiğinde de ayakta kalıp kalamayacağına göre yeniden test edin.
- Büyük bir tur kapattığınızda harcama planını bir sonraki turun kesin geleceği varsayımına dayandırmayın; fon piyasası kapanırsa ne kadar yaşayacağınızı bilin.
- Yeni bir ülkeye açılmadan önce ana pazarda birim ekonominin kâra döndüğünü rakamlarla gösterin.

## Kaynaklar

- [Airlift Technologies](https://en.wikipedia.org/wiki/Airlift_Technologies)
- [Pakistan's top startup shutting down following funding crunch](https://techcrunch.com/2022/07/12/airlift-shutdown/)
- [Global downturn claims first Pakistan startup as Airlift closes](https://www.reuters.com/technology/global-downturn-claims-first-pakistan-startup-airlift-closes-2022-07-13/)

---

# Argo AI (2016 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/argo-ai/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 3,6 milyar $
- Kapanış nedeni: Zamanlama hatası

## Ne yapıyordu?

Argo AI, sürücüsüz araçlar için yazılım, donanım, harita ve bulut altyapısı geliştiren Pittsburgh merkezli bir şirketti. Google ve Uber'in otonom sürüş programlarından gelen Bryan Salesky ve Peter Rander tarafından 2016'da kuruldu. En büyük destekçileri Ford ve Volkswagen'di; şirket Walmart ile otonom market teslimatı gibi pilot hizmetler de yürüttü.

## Neden kapandı?

Seviye 4 tam otonom sürüşün ticari olgunluğa ulaşması beklenenden çok daha uzun ve pahalı bir süreç gerektirdi. Ford ve Volkswagen'in yatırımlarına rağmen şirket yeni bir dış yatırımcı bulamadı; Amazon'dan ek yatırım alma girişimi sonuçsuz kaldı. Ford, üçüncü çeyrekte 827 milyon dolarlık net zarar açıkladığı Ekim 2022'de Argo'nun dağıtılacağını duyurdu ve 2,7 milyar dolarlık muhasebe gideri kaydetti. İki ortak, geliştirmeyi kendi bünyelerinde daha düşük otonomi seviyelerine kaydırdı ve çalışanların bir kısmını aralarında paylaştı.

## Hikâyesi

Ekim 2022'de Ford CEO'su Jim Farley, basına yaptığı açıklamada "kârlı, tam otonom araçların geniş ölçekte hâlâ çok uzakta" olduğunu söyledi. Bu cümle, milyarlarca dolar harcanmış bir şirketin sonunu ilan ediyordu: Ford ve Volkswagen, ortaklaşa destekledikleri sürücüsüz araç şirketi Argo AI'ı dağıtma kararı almıştı.

Argo, Kasım 2016'da Google ve Uber'in otonom sürüş programlarından gelen robotik uzmanları Bryan Salesky ve Peter Rander tarafından Pittsburgh'da kuruldu. Birkaç ay sonra, Şubat 2017'de Ford beş yıl içinde şirkete 1 milyar dolar yatıracağını açıkladı ve en büyük hissedar oldu. Argo, lidar üreticisi Princeton Lightwave'i satın aldı, Carnegie Mellon Üniversitesi'nde 15 milyon dolarlık bir araştırma merkezi kurdu ve farklı hava ve trafik koşullarını milyonlarca simülasyonla test etti.

Haziran 2020'de Volkswagen, 1 milyar dolar nakit ve Münih'teki otonom sürüş birimi AID'yi içeren 2,6 milyar dolarlık bir anlaşmayla ortaklığa katıldı. Argo'nun değeri 7,25 milyar dolara çıktı; iki ortaklık boyunca toplanan sermaye 3,6 milyar doları aştı. Şirketin Pittsburgh, Detroit, Palo Alto, New Jersey ve Münih'te ofisleri, binden fazla çalışanı vardı. Eylül 2021'de Walmart ve Ford ile birlikte, çevrim içi market siparişlerini otonom araçlarla teslim edecek çok şehirli bir hizmet duyurdu.

Ancak tam otonom sürüşün ticari olgunluğa ulaşması beklenenden uzun sürüyor, harcamalar büyüyordu. Argo, Amazon'dan ek yatırım alamayınca ortakların sabrı tükendi. Ford, 827 milyon dolarlık üçüncü çeyrek net zararını açıkladığı Ekim 2022'de Argo'nun dağıtılacağını duyurdu ve 2,7 milyar dolarlık muhasebe gideri yazdı; Volkswagen de 1,9 milyar euro gider kaydetti. Çalışanların bir kısmı iki otomotiv devine dağıtıldı. Teknoloji, Ford'un Latitude AI'ı ve Volkswagen'in CARIAD birimi gibi yapılarda, daha düşük otonomi seviyelerini hedefleyen sürücü destek sistemleri için kullanılmaya devam etti.

Argo'nun hikâyesi, doğru ekip ve güçlü ortaklar olsa bile, teknolojinin olgunlaşma süresi finansman ufkunu aştığında işin nasıl bitebileceğini gösteriyor. Seviye 4 hedefi şirketin varlık nedeniydi; o hedef ertelendiğinde şirketi ayakta tutacak başka bir gelir modeli yoktu.

## Dersler

- Teknolojinin ticari olgunluğa ulaşma süresini yatırımcılarınızın sabrıyla karşılaştırın; araya giren her yıl ek bir finansman turu demektir.
- Şirketinizi yalnızca iki stratejik ortağın bütçesine bağlamayın; onların öncelikleri değiştiğinde sizin varlık nedeniniz de ortadan kalkar.
- Nihai hedefe ulaşmayı beklerken satılabilir ara ürünler geliştirin; Argo'nun teknolojisi sürücü destek sistemleri gibi ara seviyelerde yaşamaya devam etti.

## Kaynaklar

- [Argo AI](https://en.wikipedia.org/wiki/Argo_AI)
- [Argo AI will cease operations as Ford and Volkswagen pull investments](https://arstechnica.com/cars/2022/10/argo-ai-will-cease-operations-as-ford-and-volkswagen-pull-investments/)
- [Self-driving vehicle startup Argo AI completes $2.6B deal with Volkswagen, expands to Europe](https://techcrunch.com/2020/06/01/self-driving-vehicle-startup-argo-ai-completes-2-6b-deal-with-volkswagen-expands-to-europe/)
- [Amazon Was a Secret Player in Ford and VW-Backed Argo's Demise](https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2022-11-22/amazon-was-a-secret-player-in-ford-and-vw-backed-argo-s-demise)

---

# Barty (2019 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/barty/
- Sektör: Pazar yeri
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Barty, ikinci el eşyaların para kullanılmadan kişiler arasında takas edildiği bir mobil platformdu. Makine öğrenmesiyle ürünlere değer biçiyor, kullanıcılar Barty puanlarıyla farklı kategoriler arasında takas yapabiliyordu. Kitapla başlayan platform 18 kategoriye genişledi.

## Neden kapandı?

Ekibin Eylül 2022'deki açıklamasına göre Barty 200 binden fazla kayıtlı kullanıcıyla 30 binden fazla takasa aracılık etti, ancak iş modeli nedeniyle hedeflenen büyümenin yalnızca üçte birine ulaşabildi. Webrazzi'nin 2021 haberine göre platform üyelik ücreti, uygulama içi satın alma, komisyon ya da reklam almıyordu; gelir, puanların kredi kartları ve iş ortaklarıyla takasından bekleniyordu. Kullanıcı ilgisi olsa da bu yapının şirketi taşıyacak geliri üretemediği anlaşılıyor; bu son değerlendirme bir yorumdur. Ekip ürünü kapatıp yazılım ve tasarım hizmetleri sattığı Barty Digital modeline geçti.

## Hikâyesi

Semih Kılıçgedik, Türkiye'de lisanslı bir şirketler arası takas platformunu keşfettiğinde aklına bir soru geldi: aynı şey bireyler için neden olmasın? Boğaziçi mezunu girişimci Nisan 2019'da İstanbul'da Bartme adıyla yola çıktı. Uygulama, ikinci el eşyalara makine öğrenmesiyle değer biçiyor, kullanıcıların sanal puanlarla para kullanmadan takas yapmasını sağlıyordu. İlk kategori kitaptı. Girişim İş Bankası'nın Workup programına seçildi.

Kısa süre sonra adını Barty olarak değiştiren şirket, Eylül 2020'de 5 milyon TL değerleme üzerinden 1 milyon TL tohum yatırım aldı. Webrazzi'ye göre o sırada 11 bin aktif kullanıcısı ve 2 binden fazla tamamlanmış takası vardı; kategori sayısı 18'e çıkmıştı. Eylül 2021'de Keiretsu Forum Türkiye'nin melek yatırımcılarından 2 milyon dolar değerleme üzerinden yeni yatırım geldi. Kurucu ortak Öykü Sorgun, dokuz ayda 150 binden fazla aktif kullanıcıya ulaştıklarını ve 750 bin TL değerinde 13 binden fazla eşyanın takas edildiğini anlatıyordu. Platform ücret, komisyon ya da reklam almıyordu.

Bir yıl sonra ekip yolun sonuna geldiğini açıkladı. Egirişim'in yayımladığı mesajda 200 binden fazla kayıtlı kullanıcıyla 30 binden fazla takasa aracılık ettikleri belirtiliyor, ardından açık bir itiraf geliyordu: “iş modelimiz nedeni ile Barty'yi hedeflediğimizin 1/3'ü büyütebildik.”

Kapanış düzenli yapıldı. Ekip, takaslar sonucu artı bakiyede kalan yaklaşık 500 kullanıcıyı tespit edip toplam 90 bin TL civarındaki bakiyeyi hediye çeki ya da nakit olarak ödedi. Kullanıcıların isteğiyle TEMA Vakfı'na 300 kadar fidan bağışlandı. Şirket ise kapanmadı; ekip yazılım ve tasarım hizmetlerini Barty Digital adıyla satarak ayakta kalmayı ve ikinci el alımında güven sorununa odaklanan yeni bir model için fon yaratmayı hedefledi.

Barty'nin hikâyesi, kullanıcıların sevdiği bir fikrin, gelir üretmeyen bir modelle ne kadar ileri gidebileceğinin sınırlarını gösteriyor.

## Dersler

- Kullanıcı sayısı gelir modelinin yerini tutmaz; parayı nereden kazanacağını ilk günden test et.
- Takas gibi iki tarafın aynı anda ihtiyaç duymasını gerektiren modeller, likidite olmadan yavaş büyür.
- Kapatırken kullanıcıların bakiyesini öde; güven, bir sonraki işinin sermayesidir.

## Kaynaklar

- [Operasyonlarını durduran yerli girişim Barty, yeni modeli Barty Digital ile yoluna devam edecek](https://egirisim.com/2022/09/15/operasyonlarini-durduran-yerli-girisim-barty-yeni-modeli-barty-digital-ile-yoluna-devam-edecek/)
- [Kişiler arası takas platformu Barty, 5 milyon TL değerleme ile tohum yatırım aldı](https://webrazzi.com/2020/09/15/kisiler-arasi-takas-platformu-barty-5-milyon-tl-degerleme-ile-tohum-yatirim-aldi/)
- [Parasız alışveriş platformu Barty, Keiretsu Forum Türkiye'den 2 milyon dolar değerleme üzerinden yatırım aldı](https://webrazzi.com/2021/09/01/parasiz-alisveris-platformu-barty-keiretsu-forum-turkiyeden-2-milyon-dolar-degerleme-uzerinden-yatirim-aldi/)
- [Bartme: İkinci el eşyaların kişiler arasında değerinde takas olmasını sağlayan platform](https://egirisim.com/2020/03/24/bartme-ikinci-el-esyalarin-kisiler-arasinda-degerinde-takas-olmasini-saglayan-platform/)

---

# BenzinLitre (2018 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/benzinlitre/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

BenzinLitre, sürücülerin konumlarına en yakın akaryakıt istasyonlarını ve bu istasyonlardaki benzin, dizel ve LPG fiyatlarını görmesini sağlayan bir mobil uygulamaydı. Fiyatlar kullanıcıların güncellemeleriyle toplanıyor, istasyonların market, tuvalet, yıkama gibi özellikleri de listeleniyordu. Uygulama 2019'da Almanya'da da hizmet vermeye başladı.

## Neden kapandı?

29 Aralık 2022'de sosyal medyada yayımlanan veda mesajında kapanışın gerekçesine dair ayrıntı verilmedi. Ekip, uygun şartlar oluşursa geri dönmek istediğini söyleyerek operasyonları durdurdu. Kurucu, uygulamanın kamuya fayda amacıyla kurulduğunu ve kullanıcı tarafında her zaman ücretsiz olacağını baştan belirtmişti; gelir tarafında markalarla özel projeler geliştiriliyordu. 2020'de planlanan doğrudan ödeme, İtalya'ya açılma ve 500 bin kullanıcı hedefleri, girişimin gelir modelini genişletme arayışında olduğunu gösteriyor. Bu tablo, geniş bir kullanıcı kitlesinin tek başına sürdürülebilir bir işe dönüşmediği şeklinde yorumlanabilir.

## Hikâyesi

2018'in başında Görkem Ünel, basit görünen bir soruyla yola çıktı: Türkiye'deki bütün akaryakıt istasyonlarının güncel fiyatlarını, açık olup olmadıklarını ve hatta çay ikramı olup olmadığını tek bir uygulamada görmek mümkün olabilir miydi? Hepsiburada, Rocket Internet, Trendyol ve Criteo'da çalışmış olan Ünel, bu iş için yapay zekâ uygulama şirketi BRAIN MINDS'ı kurdu ve BenzinLitre'yi yayına aldı. Webrazzi, Mart 2018'de uygulamanın bir ay içinde 10 binden fazla aktif kullanıcıya ulaştığını yazıyordu.

Fiyatlar kitle kaynaklı toplanıyordu; kullanıcılar güncelleme yaptıkça puan kazanıyor, liderlik tablosunda yarışıyordu. Uygulama, istasyonların market, tuvalet, yıkama ve kahve seçenekleri gibi özelliklerini de listeliyordu. Kurucu, uygulamanın kamuya fayda amacıyla kurulduğunu ve kullanıcı tarafında her zaman ücretsiz kalacağını söylüyordu. Girişim zamanla Shell, Aygaz ve Lukoil gibi şirketlerle özel projeler geliştirdi.

BenzinLitre, Webrazzi Arena 2018 sahnesine çıktı, İTÜ Çekirdek ve Mercedes-Benz Türk'ün girişimcilik yarışmalarını kazandı ve kuruluşundan bir yıl sonra Almanya'ya açıldı. Temmuz 2020'de Can Ekicioğlu'ndan 9 milyon TL değerleme üzerinden ilk yatırımını aldı. O dönem 150 bin sürücüye hizmet veren 14 kişilik ekip, yıl sonuna kadar 500 bin kullanıcıya ulaşmayı, İtalya'ya açılmayı ve platforma doğrudan ödeme seçeneği eklemeyi planlıyordu.

Kullanıcı sayısı sonunda 1 milyonu aştı. Ancak 29 Aralık 2022'de girişim, sosyal medya hesaplarından paylaştığı bir veda mesajıyla operasyonlarını durdurduğunu açıkladı. Mesajda kapanışın nedenine dair bir açıklama yoktu. Ekip, beş yıl boyunca zam ve indirim haberlerini kullanıcılarıyla birlikte yaşadıklarını hatırlattı ve uygun şartlar oluşursa geri dönmek istediklerini söyledi. Veda, kullanıcılara bildirimleri kapatabileceklerini hatırlatan kısa bir notla bitiyordu.

BenzinLitre'nin hikâyesi, geniş bir kullanıcı kitlesine ulaşmanın tek başına sürdürülebilir bir iş anlamına gelmediğini gösteriyor. Kullanıcıya hep ücretsiz kalan bir fayda uygulamasının gelirini iş birliklerine dayandırması, bu sonucu açıklayan olası etkenlerden biri gibi duruyor.

## Dersler

- Ücretsiz bir fayda uygulaması kuruyorsan, gelir modelini kullanıcı sayısı büyümeden önce netleştir.
- Kitle kaynaklı veri güçlü bir başlangıçtır, ama tek başına savunulabilir bir iş değildir.
- Yeni ülkelere açılmadan önce ana pazarda kendi kendini finanse eden bir model kurmayı dene.

## Kaynaklar

- [BenzinLitre, operasyonlarını durdurduğunu açıkladı](https://webrazzi.com/2022/12/30/benzinlitre-operasyonlarini-durdurdugunu-acikladi/)
- [En Ucuz Benzinin Nerede Olduğunu Gösteren Uygulama BenzinLitre, Faaliyetlerini Durdurduğunu Açıkladı](https://www.webtekno.com/benzinlitre-faaliyetlerini-durduruyor-h131016.html)
- [BenzinLitre, Can Ekicioğlu'dan 9 milyon TL değerleme ile ilk yatırımını aldı](https://egirisim.com/2020/07/07/benzinlitre-can-ekiciogludan-9-milyon-tl-degerleme-ile-ilk-yatirimini-aldi/)
- [Uygun fiyatlı benzine ulaştıran girişim: BenzinLitre](https://webrazzi.com/2018/03/23/uygun-fiyatli-benzine-ulastiran-yerli-girisim-benzinlitre/)
- [BenzinLitre, 9 milyon TL değerleme ile yatırım aldı](https://webrazzi.com/2020/07/07/benzinlitre-9-milyon-tl-degerleme-ile-yatirim-aldi/)

---

# BlockFi (2017 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/blockfi/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

BlockFi, 2017'de Zac Prince ve Flori Marquez tarafından kurulan, New Jersey'deki Jersey City merkezli bir dijital varlık borç verme şirketiydi. Şirket kripto varlıklara dayalı borç verme ürünleriyle bankacılığa benzeyen hizmetleri kripto dünyasına taşıdı. Bir dönem 3 milyar dolar değerlemeye ulaştı.

## Neden kapandı?

Şubat 2022'de şirket, borç verme ürünlerini kayıt ettirmediği gerekçesiyle düzenleyicilerle 100 milyon dolarlık bir uzlaşmaya vardı. Temmuz 2022'de FTX, 400 milyon dolarlık kredi imkânı ve BlockFi'yi 240 milyon dolara kadar bir bedelle satın alma opsiyonu içeren bir anlaşmayla şirkete destek oldu. Kasım 2022'de FTX çökünce BlockFi para çekmeleri durdurdu ve FTX'e önemli ölçüde maruz kaldığını açıkladı. Şirket 28 Kasım'da 100 binden fazla alacaklıyla Chapter 11 başvurusu yaptı. Ekim 2023'te iflastan çıktı, ancak kalan tüm faaliyetlerini tasfiye etme kararı aldı.

## Hikâyesi

Kasım 2022'nin ortasında BlockFi yöneticileri, şirketin kaderinin artık kendi ellerinde olmadığını anladı. Birkaç ay önce onlara can simidi atan FTX iflas etmişti ve BlockFi'nin bu borsaya ciddi bir maruziyeti vardı. İki hafta sonra şirket, 100 binden fazla alacaklının listelendiği bir iflas başvurusuyla kripto kışının bir başka kurbanı oldu.

BlockFi, 2017'de Zac Prince ve Flori Marquez tarafından kuruldu ve New Jersey'nin Jersey City kentine yerleşti. Şirket, kripto varlıkları geleneksel finansın diline çeviren borç verme ürünleri sundu ve kripto dünyasının bankacılığa doğru hızla genişleyen yüzlerinden biri oldu. Büyümesi 3 milyar dolarlık bir değerlemeye kadar uzandı. Ancak bu hızlı genişleme Washington'da da endişeyle izleniyordu; Şubat 2022'de şirket, borç verme ürünlerini kayıt ettirmediği için 100 milyon dolarlık bir uzlaşmaya imza attı.

2022 yazında kripto piyasası sarsılırken BlockFi de zorlandı. Temmuz'da FTX, şirkete 400 milyon dolarlık kredi imkânı sağlayan ve BlockFi'yi 240 milyon dolara kadar bir bedelle satın alma opsiyonu içeren bir anlaşma yaptı. Bu hamle o gün için bir kurtuluş gibi görünüyordu; gerçekteyse BlockFi'nin geleceğini tek bir karşı tarafa bağlıyordu. FTX Kasım'da iflas edince BlockFi para çekmeleri durdurdu, 14 Kasım'da FTX'e önemli ölçüde maruz kaldığını açıkladı ve 28 Kasım'da Chapter 11 başvurusu yaptı.

İflas süreci yeni sürprizler de getirdi. Mart 2023'te Silicon Valley Bank çöktüğünde, BlockFi'nin bu bankada yaklaşık 227 milyon dolarlık sigortasız fonu olduğu ortaya çıktı. CEO Zac Prince, Sam Bankman-Fried davasında tanık olarak dinlendi ve FTX'teki fonlarına erişimi kaybetmeselerdi iflas etmeyeceklerini düşündüğünü söyledi. Ekim 2023'te şirket iflastan çıktı, ancak kalan tüm faaliyetlerini kapatıp varlıkları müşterilere iade etme sürecine girdi; FTX ve Three Arrows Capital iflaslarındaki alacaklarının peşine düşmeye devam etti.

BlockFi'nin hikâyesi, bir krizde uzatılan elin bir sonraki krizin kaynağı olabileceğini hatırlatıyor. Kurtarma anlaşması şirkete birkaç ay kazandırdı, ama bütün riskini tek bir kuruma yığdı ve o kurum düştüğünde BlockFi'nin tutunacak başka dalı kalmadı.

## Dersler

- Zor anda sizi kurtaran tek bir yatırımcıya bütün riskinizi bağlamayın; kurtarıcının kendisi batarsa siz de onunla batarsınız.
- Müşteri fonlarını tek bir banka ya da karşı tarafta biriktirmeyin; BlockFi'nin iflas sırasında Silicon Valley Bank'ta bile sigortasız 227 milyon doları vardı.
- Finansal ürününüzün hangi mevzuata tabi olduğunu büyümeden önce netleştirin; sonradan ödenen uzlaşma bedeli hem nakdi hem itibarı eritir.

## Kaynaklar

- [BlockFi](https://en.wikipedia.org/wiki/BlockFi)
- [BlockFi files for bankruptcy as FTX fallout spreads](https://www.cnbc.com/2022/11/28/blockfi-files-for-bankruptcy-as-ftx-fallout-spreads.html)
- [Crypto lender BlockFi emerges bankruptcy](https://www.reuters.com/technology/crypto-lender-blockfi-emerges-bankruptcy-2023-10-24/)
- [BlockFi, a crypto firm, reaches a $100 million settlement for failing to register loan products](https://www.nytimes.com/2022/02/14/business/blockfi-sec-crypto-loans.html)

---

# Bobiler.org (2007 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bobiler-org/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

Bobiler.org, kullanıcıların "monte" adını verdiği komik fotomontajlar üretip paylaştığı bir mizah sitesi ve topluluğuydu. Türkiye'de sonradan "caps" diye yaygınlaşacak görsel mizah türünün ilk adreslerinden biri olarak anıldı. 2012'de içerikleri harita üzerinde sunan "Bobiler evreni" iOS uygulamasını da yayınladı.

## Neden kapandı?

Bobiler.org, Mart 2022'de sosyal medya hesabından yaptığı açıklamayla yayınlarına muhtemelen uzun bir süre ara vereceğini ve web sitesini 26 Mart'ta kapatacağını duyurdu. Webrazzi'ye göre ekip, platforma özgü mizahi bir dille ekonomik koşulları eleştirerek bu devirde bir "paralel evren" işletmenin kolay olmadığını söyledi. Webtekno, sitenin son yıllarda eskisi kadar popüler olmadığını belirtti. Kapanıştan kısa süre önce ilk montesini NFT olarak satışa çıkaran site, bu yolla kendini fonlayacağı izlenimi yaratmış, ancak bu yolda ilerlememişti.

## Hikâyesi

Bobiler.org, internetin bugünkünden çok farklı olduğu bir dönemde yayına başladı ve Mart 2022'ye geldiğinde 15 yılı geride bırakmıştı. Kullanıcılar çeşitli fotomontajlar üretip paylaşıyor, bunlara "monte" adını veriyordu. Türkiye'de sonradan "caps" olarak yaygınlaşacak görsel mizah türünün ilk ve en bilinen adreslerinden biri Bobiler oldu. Site, kendi diliyle bir "paralel evren" olarak tanımlanan, üyelerinin ortak bir mizah anlayışı etrafında toplandığı bir topluluğa dönüştü.

Bobiler yalnızca bir web sitesi olarak kalmadı. 2012'de sitedeki içerikleri harita üzerinde sunan "Bobiler evreni" iOS uygulamasını yayınladı. Kurucu ortak Ezgi Tüzün, 2017'de Üsküdar Üniversitesi'nde bir girişimcilik dersine konuk olarak şirketin kuruluş hikâyesini ve geçtiği süreçleri öğrencilerle paylaştı.

Ancak zamanla mizahın ve görsel içeriğin ana adresi sosyal medya platformları oldu. Webtekno'nun ifadesiyle Bobiler son yıllarda eskisi kadar popüler değildi. Kapanıştan kısa süre önce site, ilk montesini NFT olarak satışa çıkardı; Webrazzi'ye göre bu adım, sitenin kendini NFT projeleriyle fonlayabileceği izlenimini yaratmıştı. Bu yol denenmedi.

3 Mart 2022'de Bobiler, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımla 15 yıllık yayın hayatına ara verdiğini duyurdu. Açıklamada, ekonomik koşullar da platformun alışıldık mizahi diliyle anlatıldı: bu devirde bir paralel evren işletmenin kolay olmadığı, gezegenleri yutmaya çalışan kara deliklerin ve sürekli büyüyen bir karanlığın bulunduğu söylendi. Web sitesi 26 Mart'ta kapandı, sosyal medya hesaplarındaki paylaşımlar da azaltıldı. Ekip, kullanıcılardan montelerini kendi bilgisayarlarına yedeklemelerini istedi ve 15 yıllık serüven için teşekkür etti.

Açıklamada yayınlara "muhtemelen uzun bir süre" ara verildiği belirtildi, basında ise karar bir veda olarak karşılandı. Bobiler'in hikâyesi, güçlü bir topluluk kültürü yaratan bağımsız içerik sitelerinin, mizah ve görsel içerik tüketimi sosyal platformlara kaydığında ayakta kalmakta ne kadar zorlandığını gösteriyor.

## Dersler

- Kullanıcı üretimli içeriğe dayalı bir topluluk, içerik başka platformlara kaydığında hızla kan kaybeder.
- Güçlü bir marka ve kültür, sürdürülebilir bir gelir modelinin yerini tutmaz.
- Yeni bir fonlama yolunu denerken ana ürünün maliyetini taşıyıp taşıyamayacağını baştan hesapla.

## Kaynaklar

- [Bobiler.org 15 yıllık yayın hayatına veda ediyor](https://webrazzi.com/2022/03/04/bobiler-org-15-yillik-yayin-hayatina-veda-ediyor/)
- [Bobiler.org, 15 Yılın Ardından Yayınlarını Durdurma Kararı Aldı: Site Kapanacak](https://www.webtekno.com/bobiler-org-yayinlarini-durduruyor-h121325.html)
- [bobiler veda etti](https://www.odatv.com/guncel/bobilerorg-veda-etti-231364)
- [Üsküdar Üniversitesi Ezgi Tüzün'ü konuk etti](https://uskudar.edu.tr/haber/uskudar-universitesi-ezgi-tuzunu-konuk-etti/2212)

---

# Celsius Network (2017 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/celsius-network/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 494 milyon $
- Kapanış nedeni: Dolandırıcılık

## Ne yapıyordu?

Celsius Network, kullanıcıların Bitcoin ve Ethereum gibi kripto varlıklarını yatırıp faiz kazanabildiği, bu varlıkları teminat göstererek kredi de çekebildiği bir platformdu. New Jersey'deki Hoboken merkezli şirket dört ülkede ofis işletiyor ve küresel ölçekte hizmet veriyordu. Gelirini kredi, Bitcoin madenciliği, token satışı ve kendi hesabına yaptığı kripto işlemlerinden elde ediyordu.

## Neden kapandı?

Haziran 2022'de piyasadaki sert düşüş sırasında şirket, olağanüstü piyasa koşullarını gerekçe göstererek tüm para çekme ve transferleri süresiz durdurdu. Bir ay sonraki Chapter 11 başvurusunun ardından bilançoda 1,2 milyar dolarlık açık olduğu ortaya çıktı; kullanıcılara borç 4,7 milyar dolardı. Bağımsız denetçi raporu, bir şirket içi kaynağın iş modelinin bazı yönlerini Ponzi benzeri olarak tanımladığını aktardı. FTC ile yapılan uzlaşma şirketin tüketici varlıklarını yönetmesini yasakladı, SEC de şirketi ve Mashinsky'yi suçladı. Mashinsky Aralık 2024'te iki suçlamayı kabul etti ve Mayıs 2025'te 12 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

## Hikâyesi

Haziran 2022'nin ortasında, 1,7 milyon müşterisi olduğunu söyleyen bir kripto şirketi uygulamasındaki para çekme düğmesini kapattı. Bundan kısa süre önce kurucu Alex Mashinsky bir canlı yayında "Celsius'un milyarlarca dolarlık likiditesi var" diyerek kullanıcılara istedikleri an paralarına ulaşabileceklerini söylemişti. Şirketin piyasa koşullarını gerekçe gösteren bu kararı, kripto fiyatlarındaki düşüşü daha da derinleştirdi.

Celsius, 2017'de Mashinsky, Daniel Leon ve Nuke Goldstein tarafından kuruldu ve Mart 2018'de CEL adlı kendi tokenının ilk arzından 50 milyon dolar topladı. Model basitti: kullanıcı kripto varlığını yatırıyor ve faiz kazanıyor, isteyen de varlığını teminat gösterip kredi çekiyordu. Şirket gelirinin yüzde 80'ine kadarını faiz olarak kullanıcılara dağıttığını söylüyor, yıllık yüzde 17'ye varan getiriler öneriyordu. Ekim 2021'de WestCap ve Kanada emeklilik fonu CDPQ liderliğindeki turda 400 milyon dolar toplayarak 3 milyar dolar değerlemeye ulaştı. Mayıs 2022'de yaklaşık 12 milyar dolarlık varlık yönetiyor, 8 milyar doları aşkın kredi kullandırmış durumdaydı.

Çöküş bir ay sürdü. Şirket Temmuz başında çalışanlarının dörtte birini çıkardı ve 13 Temmuz 2022'de Chapter 11 iflas başvurusu yaptı. Ertesi gün sunulan beyanda bilançoda 1,2 milyar dolarlık bir açık görünüyordu; toplam 5,5 milyar dolarlık borcun 4,7 milyar doları kullanıcılara aitti. Mahkeme Ocak 2023'te, yaklaşık 600 bin müşterinin yatırdığı varlıkların kullanım koşulları gereği şirkete ait olduğuna hükmetti ve bu kişiler teminatsız alacaklı konumuna düştü. Bağımsız denetçi raporu ise bir şirket içi kaynağın iş modelinin bazı yönlerini Ponzi benzeri bulduğunu aktardı.

Hukuki süreç de ağır oldu. FTC Temmuz 2023'te şirketin tüketici varlıklarını yönetmesini yasaklayan uzlaşmayı duyurdu, SEC de Celsius ve Mashinsky hakkında suçlama yaptı. Başta suçsuz olduğunu beyan eden Mashinsky, Aralık 2024'te biri emtia, biri menkul kıymet dolandırıcılığı olmak üzere iki suçlamayı kabul etti ve Mayıs 2025'te 12 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Şirket Ocak 2024'te iflastan çıkarak alacaklılara 3 milyar doları aşkın kripto ve nakit dağıtmaya başladı, uygulamalarını da Şubat 2024'te kapattı.

Celsius'un dersi, bankacılık gibi görünen ama bankacılık güvenceleri taşımayan bir ürünün kriz anında ne kadar kırılgan olduğudur. Yüksek faiz vaadi büyümeyi hızlandırdı; o faizi üreten riskler kullanıcıdan uzak tutulduğunda ise ilk sarsıntı herkesi aynı anda kapıya yığdı.

## Dersler

- Yüksek getiri vaat ediyorsanız bu getirinin nereden geldiğini kullanıcıya açıkça gösterin; açıklayamadığınız faiz, er geç kapatamayacağınız bir açığa dönüşür.
- Kullanım koşullarınız müşterinin yatırdığı varlığın kime ait olduğunu belirliyor; bunu küçük puntoya saklamak kriz anında güveni tamamen yok eder.
- Kendi tokenınızı piyasadan geri alarak fiyatını desteklemek kısa vadede güven yaratır, uzun vadede nakdinizi eritir.

## Kaynaklar

- [Celsius Network](https://en.wikipedia.org/wiki/Celsius_Network)
- [Big crypto lender Celsius files for bankruptcy](https://techcrunch.com/2022/07/13/celsius-one-of-cryptos-biggest-lenders-files-for-bankruptcy/)
- [Celsius CEO Alex Mashinsky sentenced to 12 years in multi-billion-dollar crypto fraud case](https://www.cnbc.com/2025/05/08/celsius-ceo-alex-mashinsky-sentenced-to-12-years-in-crypto-fraud-case.html)
- [Crypto lender Celsius Network raises $400m as regulatory pressure grows](https://www.ft.com/content/b47c9499-f4a6-46f4-991b-e8f7f20d49e2)

---

# Edmodo (2008 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/edmodo/
- Sektör: Eğitim
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Edmodo, ilk ve ortaöğretim okulları için bir eğitim teknolojisi platformuydu. Öğretmenler içerik paylaşıyor, sınav ve ödev dağıtıyor, öğrenciler, meslektaşlar ve velilerle iletişim kuruyordu. Platform ücretsiz olarak dünya genelinde kullanılıyordu.

## Neden kapandı?

Ücretsiz bir hizmet olarak on milyonlarca kullanıcıya ulaşan Edmodo, 2018'de Çinli NetDragon'a 137,5 milyon dolara satıldı; EdSurge'e göre bu satış, ücretsiz hizmet sunan bağımsız eğitim şirketlerinin gerilediği yorumlarına yol açtı. 2017'de 77 milyon kullanıcının verisini etkileyen büyük bir veri ihlali yaşandı. Ağustos 2022'de şirket, beklenen hizmet seviyesini sürdürmenin artık mümkün olmadığını açıklayarak platformu 22 Eylül 2022'de kapattı. Mayıs 2023'te ABD Federal Ticaret Komisyonu, şirketi ebeveyn izni olmadan çocuk verisi toplamakla suçlayarak dava açtı.

## Hikâyesi

15 Ağustos 2022'de dünyanın dört bir yanındaki öğretmenler beklemedikleri bir duyuru aldı: Edmodo, 22 Eylül'de tamamen kapanacaktı. Şirket kapanış açıklamasında, kullanıcıların hak ettiği hizmet seviyesini sürdürmenin artık mümkün olmadığını yazdı ve elindeki verileri yok edeceğini bildirdi. Öğretmenlere verilerini indirmeleri için yalnızca birkaç hafta kalmıştı.

Edmodo 2008'de Nic Borg, Jeff O'Hara, Crystal Hutter ve Ed O'Neil tarafından, öğretmenler için bir mikroblog platformu olarak kuruldu. Öğretmenlerin içerik paylaşabildiği, sınav ve ödev dağıtabildiği, öğrenci ve velilerle iletişim kurabildiği bu okul sosyal ağı; Index Ventures, Benchmark, Greylock Partners, NEA ve Union Square Ventures gibi yatırımcıların desteğini aldı. 2013'te 18 milyon kullanıcıya ulaşan şirket, eğitimin uygulama mağazası olmak için Root-1'i satın aldı; Root-1'in kurucusu Vibhu Mittal ertesi yıl Edmodo'nun CEO'su oldu. 2014'te öğrenci ilerlemesini ölçen değerlendirme araçları geldi, Oxford ve Cambridge üniversite yayınevleriyle içerik ortaklıkları kuruldu.

Mayıs 2017'de Edmodo, 77 milyon kullanıcının kullanıcı adı, şifrelenmiş parola ve e-posta bilgilerini etkileyen büyük bir veri ihlali yaşadığını kullanıcılarına bildirdi. Nisan 2018'de Çinli NetDragon, şirketi 137,5 milyon dolarlık nakit ve hisse karşılığında satın aldı. Salgının ilk döneminde UNESCO, uzaktan eğitim için önerdiği araçlar arasında Edmodo'ya da yer verdi; şirket 100 milyonu aşkın kullanıcısı olduğunu söylüyordu.

Kapanışın ardından da hukuki süreç sürdü. Mayıs 2023'te ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), Edmodo'ya ebeveyn izni olmadan çocuklardan veri topladığı ve çocuk gizliliği yasasına uyum sorumluluğunu okullara devrettiği iddiasıyla dava açtı. Öngörülen 6 milyon dolarlık para cezası, yalnızca şirket ABD'de faaliyetini sürdürürse ödenecekti. Haziran 2023'te FTC ve federal savcılığın girişimiyle şirkete, gereğinden fazla veri toplamasını yasaklayan ve 13 yaş altı öğrencilerden toplanan verilerin silinmesini öngören kalıcı bir tedbir getirildi.

Edmodo, milyonlarca öğretmenin günlük işine giren ücretsiz bir ürünün bile, sahibinin öncelikleri değiştiğinde ya da hizmeti sürdürmek zorlaştığında birkaç haftalık bir duyuruyla kapanabileceğini gösteriyor. Okullara hizmet veren bir platformda veri sorumluluğu ise kapanıştan sonra bile peşinizi bırakmıyor.

## Dersler

- Okullara ücretsiz hizmet veren bir platformda gelir modelini kullanıcı sayısından önce tasarlayın; ölçek tek başına sürdürülebilirlik getirmez.
- Çocuk verisi işliyorsanız izin ve veri minimizasyonu kurallarını ürünün merkezine koyun; sorumluluğu okullara devretmek sizi korumaz.
- Kapanış kararında kullanıcı verisinin nasıl silineceğini açıkça duyurmak, güveni son ana kadar korur.

## Kaynaklar

- [Edmodo](https://en.wikipedia.org/wiki/Edmodo)
- [NetDragon Signs Agreement to Acquire Edmodo to Create the Largest Global Learning Community](https://www.prnewswire.com/news-releases/netdragon-signs-agreement-to-acquire-edmodo-to-create-the-largest-global-learning-community-300626053.html)
- [FTC Says Ed Tech Provider Edmodo Unlawfully Used Children's Personal Information for Advertising and Outsourced Compliance to School Districts](https://www.ftc.gov/news-events/news/press-releases/2023/05/ftc-says-ed-tech-provider-edmodo-unlawfully-used-childrens-personal-information-advertising)
- [Popular K-12 Tool Edmodo Shuts Down](https://www.edsurge.com/news/2022-08-16-popular-k-12-tool-edmodo-shuts-down)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q647397](https://www.wikidata.org/wiki/Q647397)

---

# Fast (2019 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/fast/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 124,5 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Fast, e-ticaret sitelerine eklenen tek tıkla ödeme ve şifresiz giriş ürünü geliştiren San Francisco merkezli bir fintech girişimiydi. Alışverişçinin bilgilerini bir kez kaydedip farklı sitelerde form doldurmadan ödeme yapabilmesini hedefliyordu. Stripe'ın liderlik ettiği iki turla kısa sürede 100 milyon doları aşan yatırım topladı.

## Neden kapandı?

Şirket 2021'de yalnızca altı haneli gelir elde ederken aylık nakit yakımının 10 milyon dolara kadar çıktığı bildirildi. Ürünün satıcı sitelerine entegrasyonu zordu ve NPR'ın incelemesine göre kodu barındıran pek çok sitede tek tıkla ödeme seçeneği hiç görünmüyordu. Yavaş büyüme ve yüksek harcama, 2022 başında soğuyan yatırım ortamında yeni tur toplamayı imkânsız kıldı. Nisan 2022'de şirket faaliyetlerini sonlandırdı ve Affirm mühendislerin büyük çoğunluğuna iş teklif etti.

## Hikâyesi

Nisan 2022'de Fast kapılarını kapattığında geride şaşırtıcı bir oran bırakıyordu. Bir yıl önce Stripe liderliğinde 102 milyon dolarlık B serisi toplayan şirket, 2021'i yalnızca altı haneli bir gelirle kapatmıştı; TechCrunch'ın aktardığına göre aylık nakit yakımı ise 10 milyon dolara kadar çıkıyordu.

Fast'i Mart 2019'da Avustralyalı girişimci Domm Holland kurdu; kurucular arasında Allison Barr Allen da vardı. NPR'ın aktardığına göre fikir, Holland'ın eşinin büyükannesinin internetten market siparişi verirken şifresini hatırlayamamasından doğmuştu. Hedef, alışveriş yapanın her sitede adres, kart ve şifre girmeden tek tıkla ödeme yapabilmesiydi. Stripe 2020'de 20 milyon dolarlık A serisine, 2021'de de Addition ile birlikte 102 milyon dolarlık B serisine liderlik etti. PitchBook şirketin değerini yaklaşık 580 milyon dolar olarak hesapladı; Index Ventures, Susa Ventures ve Global Founders Capital da yatırımcılar arasındaydı.

Ürünün vaadiyle sahadaki gerçek arasında ise mesafe vardı. NPR, BuiltWith verisiyle Fast kodunu barındıran 1.000'i aşkın siteyi inceledi; rastgele seçilen 50 e-ticaret sitesinin 19'u tek tıkla ödeme seçeneğini hiç göstermiyordu. Eski çalışanlar entegrasyonun satıcılar için zor olduğunu ve aracın her zaman düzgün çalışmadığını anlattı. Şirket bu sırada snowboard ve sörf sahneleriyle dolu reklamlarla, ödeme altyapısından çok bir yaşam tarzı markası gibi görünen bir imaj kurdu. Aynı haber, Holland'ın Avustralya'daki önceki girişimi Tow.com.au'nun eyalet hükümetiyle yaşanan ücret anlaşmazlığının ardından 2018'de tasfiye edildiğini de hatırlatıyordu.

2022'nin ilk aylarında yeni fon bulma seçenekleri tükendi. The Information'ın ilk duyurduğu kapanış 5 Nisan 2022'de resmileşti ve Affirm, Fast mühendislerinin büyük çoğunluğuna iş teklif etti. Şirketin kuruluşundan bu yana topladığı 124,5 milyon dolar, üç yıldan kısa bir sürede tükenmişti. Hisse opsiyonları bir anda değersizleşen çalışanlar için kapanış tam bir şok oldu.

Fast örneği, ödeme gibi iki taraflı pazarlarda ürünün değerini satıcının entegrasyon isteği ile alıcının alışkanlığının birlikte belirlediğini gösteriyor. Güçlü bir marka ve büyük bir yatırım turu, bu iki tarafı ikna edemeyen bir ürünün dağıtım sorununu tek başına çözemiyor.

## Dersler

- Satıcı tarafında entegrasyon oranını ve ödeme butonunun gerçekten görüntülendiği sayfa sayısını, toplam müşteri sayısından ayrı bir metrik olarak izleyin.
- Aylık yakım gelirin katları düzeyindeyse, yeni tur gelmezse kaç ay dayanabileceğinizi yönetim kurulunda her ay konuşun.
- Ödeme gibi güvene dayalı işlerde gösterişli marka kampanyası yerine satıcıya ölçülebilir dönüşüm artışı kanıtlamak daha kalıcı bir satış argümanıdır.

## Kaynaklar

- [Fast shuts doors after slow growth, high burn precluded fundraising options](https://techcrunch.com/2022/04/05/fast-shuts-doors-after-slow-growth-high-burn-precluded-fundraising-options/)
- [Silicon Valley loves the startup Fast. But scandals plague its CEO](https://www.npr.org/2022/02/17/1081201040/domm-holland-fast-stripe)
- [Fast, the Troubled Fintech Startup, Is Shutting Down](https://www.theinformation.com/articles/fast-the-troubled-fintech-startup-is-shutting-down)

---

# FTX (2019 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ftx/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Bahamalar
- Toplam yatırım: 1,3 milyar $
- Kapanış nedeni: Dolandırıcılık

## Ne yapıyordu?

FTX, 2019'da kurulan ve kripto para ile türev ürün alım satımı sunan bir borsaydı. Şirket Antigua ve Barbuda'da kayıtlı, Bahamalar'da merkezliydi; ABD'deki müşteriler için ayrı bir FTX.US platformu da işletiyordu. Kurucu Sam Bankman-Fried'ın daha önce kurduğu Alameda Research adlı işlem şirketiyle çok yakın bağları vardı.

## Neden kapandı?

Kasım 2022'de CoinDesk, Alameda Research'ün varlıklarının büyük bölümünün FTX'in kendi tokenı FTT'den oluştuğunu yazdı. Binance'in elindeki FTT'leri satacağını açıklaması, üç günde tahminen 6 milyar dolarlık bir para çekme dalgası başlattı ve FTX ödemeleri karşılayamadı. Binance'in satın alma niyeti bir gün içinde geri çekildi; şirket 11 Kasım 2022'de ABD'de Chapter 11 iflas başvurusu yaptı. İflas sürecini devralan CEO John Ray III, şirkette kurumsal kontrollerin tamamen çöktüğünü ve güvenilir finansal bilgi bulunmadığını açıkladı. Kurucu ortak Gary Wang ile Alameda'nın CEO'su Caroline Ellison Aralık 2022'de suçlamaları kabul etti; jüri Kasım 2023'te Bankman-Fried'ı yedi suçlamanın tamamından suçlu buldu ve temyiz mahkemesi Haziran 2026'da mahkûmiyeti onadı.

## Hikâyesi

Kasım 2022'nin ilk haftasında kripto dünyasının en çok konuşulan borsası, yalnızca birkaç gün içinde müşterilerine para ödeyemez hale geldi. FTX, bundan üç buçuk yıl önce, Mayıs 2019'da Sam Bankman-Fried ve Gary Wang tarafından kurulmuştu. Borsanın kökleri, Bankman-Fried'ın 2017'de eski Jane Street çalışanlarıyla birlikte Berkeley'de kurduğu Alameda Research adlı işlem şirketine uzanıyordu.

Yükseliş baş döndürücüydü. Binance'in kurucusu Changpeng Zhao, kuruluştan altı ay sonra şirketin yüzde 20'sini yaklaşık 100 milyon dolara aldı. Temmuz 2021'de FTX, SoftBank ve Sequoia Capital'in de aralarında bulunduğu 60'tan fazla yatırımcıdan 18 milyar dolar değerlemeyle 900 milyon dolar topladı; Ocak 2022'de değerleme 32 milyar dolara çıktı. Şirket merkezini Hong Kong'dan Bahamalar'a taşıdı, Blockfolio'yu 150 milyon dolara satın aldı ve zor durumdaki BlockFi ile Voyager'a kurtarıcı olarak el uzattı.

Kırılma, CoinDesk'in Alameda'nın bilançosunun büyük kısmının FTX'in kendi çıkardığı FTT tokenından oluştuğunu yazmasıyla geldi. Zhao, Binance'in elindeki FTT'leri satacağını duyurdu; ardından gelen üç günlük panikte tahminen 6 milyar dolar çekildi. Binance önce satın alma niyet mektubu imzaladı, ertesi gün müşteri fonlarının yanlış yönetildiğine dair haberleri gerekçe göstererek vazgeçti. 11 Kasım'da FTX, FTX.US ve Alameda dahil 100'den fazla şirket Delaware'de iflas başvurusu yaptı. Enron'un tasfiyesini de yöneten John Ray III, kariyerinde bu kadar eksiksiz bir kurumsal kontrol çöküşü görmediğini söyledi.

Bankman-Fried Aralık 2022'de ABD'nin talebiyle Bahamalar'da tutuklandı ve Ocak 2023'te suçlamaların tamamını reddetti. Kurucu ortak Gary Wang ile Alameda'nın CEO'su Caroline Ellison ise Aralık 2022'de suçlamaları kabul edip savcılarla işbirliği yaptı. Jüri Kasım 2023'te Bankman-Fried'ı dolandırıcılık ve komplo dahil yedi suçlamanın tamamından suçlu buldu; mahkeme Mart 2024'te 25 yıl hapis cezasına hükmetti. Bankman-Fried kararı temyize taşıdı, ancak ABD İkinci Daire Temyiz Mahkemesi Haziran 2026'da mahkûmiyeti ve cezayı onadı. Ellison da Eylül 2024'te iki yıl hapis cezası aldı.

FTX'in hikâyesi, hızlı büyümenin iç denetimi ne kadar kolay geride bırakabileceğini gösteriyor. Borsa ile kurucusunun işlem şirketi arasındaki sınır belirsizleştiğinde müşterinin parası ile şirketin riski birbirine karıştı ve yıllarda kurulan güven bir haftada buharlaştı.

## Dersler

- Müşteri parasını şirketin kendi hesaplarından ayrı tutun ve bunu bağımsız bir denetçiye düzenli olarak doğrulatın; güven ancak doğrulanabildiğinde işe yarar.
- Bilançonuzu kendi çıkardığınız bir tokena ya da tek bir varlığa dayandırmayın; o varlığın fiyatı düştüğünde bütün şirket aynı anda sarsılır.
- Kurucuya ait başka bir şirketle yapılan her işlemi yönetim kurulu onayına ve yazılı kayda bağlayın; ilişkili taraf işlemleri en sessiz büyüyen risktir.

## Kaynaklar

- [FTX](https://en.wikipedia.org/wiki/FTX)
- [Embattled Crypto Exchange FTX Files for Bankruptcy](https://www.nytimes.com/2022/11/11/business/ftx-bankruptcy.html)
- [Binance backs out of FTX rescue, leaving the crypto exchange on the brink of collapse](https://www.cnbc.com/2022/11/09/binance-backs-out-of-ftx-rescue-leaving-the-crypto-exchange-on-the-brink-of-collapse.html)
- [Caroline Ellison sentenced to two years in FTX crypto fraud](https://www.bbc.com/news/articles/cdd4e2931q3o)
- [Sam Bankman-Fried](https://en.wikipedia.org/wiki/Sam_Bankman-Fried)

---

# GittiGidiyor (2001 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gittigidiyor/
- Sektör: Pazar yeri
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

GittiGidiyor, 2001'de İstanbul'da bir açık artırma sitesi olarak kuruldu. 2002'de eklenen HemenAL! seçeneği ve 2004'te açılan mağazalar bölümüyle sabit fiyatlı satışa da geçti. Bireysel ve kurumsal satıcıları milyonlarca alıcıyla buluşturan geniş bir pazar yerine dönüştü.

## Neden kapandı?

eBay 2011'de şirketin kontrolünü aldıktan sonra GittiGidiyor'un geleceği, küresel ana şirketin portföy tercihlerine bağlandı. 20 Haziran 2022'deki açıklamada kapanış, Türkiye pazarındaki süregelen rekabet dinamikleriyle gerekçelendirildi ve başka ayrıntı verilmedi. Platform kapanıştan hemen önce eBay'e yaklaşık 4 milyon aktif alıcı katıyordu. Buna rağmen eBay, kapanışın yıllık finansal sonuçlarını belirgin biçimde etkilemeyeceğini söyledi. Bu tablo, pazarın ana şirket için yatırım artırmaya değecek bir öncelik olmadığını gösteriyor.

## Hikâyesi

2001 yılının şubat ayında İstanbul'da Burak Divanlıoğlu ve Serkan Borançılı, Türk internet kullanıcısının pek alışık olmadığı bir fikirle yola çıktı: evdeki eşyayı açık artırmayla satabileceğin bir site. GittiGidiyor adı da bu açık artırma kültüründen geliyordu. Ertesi yıl eklenen HemenAL! seçeneği ve 2004'te açılan mağazalar bölümüyle site, yalnızca teklif verilen bir platform olmaktan çıkıp sabit fiyatla satış yapılan büyük bir pazar yerine dönüştü.

Büyüme, küresel oyuncuların da dikkatini çekti. eBay 2007'de şirkette çoğunluk hissesi aldı, 2011'de ise payını yüzde 93'e çıkardı. Webrazzi'nin aktardığına göre bu işlemin bedeli 217,5 milyon dolardı. 2016'da ilk yatırımcı iLab Ventures'ın elindeki son yüzde 7'lik pay da eBay'e geçti ve GittiGidiyor tamamen bir eBay şirketi oldu. Kullanıcı sayısı 2008'de 2 milyonu, 2019'da 28 milyonu aştı.

Ancak kâğıt üzerindeki bu büyüklük, şirketi ayakta tutmaya yetmedi. 20 Haziran 2022'de eBay, GittiGidiyor'un operasyonlarını durduracağını duyurdu. Gerekçe kısaydı: Türkiye pazarındaki süregelen rekabet dinamikleri. Aynı gün yeni ürün listelenmesi durduruldu, alışveriş 18 Temmuz'a kadar sürdü, hesaplara erişim ise 5 Eylül'de sona erdi. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre platform, kapanıştan hemen önce eBay'in bilançosuna yaklaşık 4 milyon aktif alıcı katıyordu; buna rağmen eBay, kararın yıllık sonuçlarını belirgin biçimde etkilemeyeceğini söyledi.

GittiGidiyor'un hikâyesi, Türkiye'de e-ticaretin öncülerinden birinin nasıl sessizce tarihe karıştığını anlatıyor. Kurucuların kurduğu şirket başarılı bir çıkışla el değiştirdi, fakat ürünün kaderi artık İstanbul'daki ekipte değil, küresel bir şirketin portföy tercihlerindeydi. Rekabet sertleşirken eBay yatırımı artırmak yerine çekilmeyi seçti ve 21 yıllık marka kapandı.

## Dersler

- Satın alınan bir girişimin kaderi, ana şirketin küresel önceliklerine bağlanır; bunu çıkış anlaşmasında hesaba kat.
- Pazara ilk girmek kalıcı liderlik getirmez; rekabet hızlanınca yatırım temposu da hızlanmalı.
- Büyük kullanıcı tabanı, arkasındaki sermaye desteği çekildiğinde tek başına yetmez.

## Kaynaklar

- [Yolun sonuna gelen GittiGidiyor'un 20 yıllık serüveni](https://webrazzi.com/2022/06/20/gittigidiyor-un-20-yillik-seruveni/)
- [GittiGidiyor kapanıyor](https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/gittigidiyor-kapaniyor/2617802)

---

# Gönder (2017 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gonder/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Gönder, BİM'in eski genel müdürü Taner Karamollaoğlu'nun HML Lojistik bünyesinde 2017'de başlattığı bir online alışveriş platformuydu. Kullanıcılar mahalledeki market, şarküteri ve kasap gibi anlaşmalı esnaftan internet ya da uygulama üzerinden alışveriş yapıyor, siparişleri teslim noktalarından alıyor ya da düşük bir ücretle evlerine getirtiyordu. 2021'de model online market siparişine odaklanarak 22 ile yayıldı.

## Neden kapandı?

Gönder'in kapanış gerekçesi kamuoyuyla paylaşılmadı. İş'te Gündem'in Ekim 2022'deki haberine göre girişimde işler istendiği gibi gitmedi ve platform faaliyetlerini askıya aldı. Gönder, pandemiyle büyüyen online market pazarına, Getir, İstegelsin ve Hepsiexpress gibi güçlü sermayeli rakiplerin hızla yayıldığı bir dönemde geniş bir coğrafyada girdi. 22 ile aynı anda açılmak, esnaf ağı, kurye ağı ve talebi eş zamanlı kurmayı gerektiriyordu. Bu koşullarda yeterli sipariş yoğunluğunun oluşmadığı bir yorum olarak söylenebilir.

## Hikâyesi

Taner Karamollaoğlu, Türk perakendesinin tanınmış isimlerinden biriydi. Unilever'de 22 yıl çalışmış, BİM'in genel müdürlüğünü yapmış, Yıldız Holding'in yönetim kurulunda yer almıştı. İş'te Gündem'e göre BİM'in ve Bizim Toplu Tüketim'in kuruluşunda rol oynamış, 2012'de bakkalları tek çatı altında toplayan Teda Global'i kurmuştu. Karamollaoğlu'nun son büyük hamlesi ise Gönder oldu.

Webrazzi'nin Ağustos 2017'deki haberine göre HML Lojistik'in yeni girişimi Gönder, İstanbul'un Üsküdar, Ümraniye, Kadıköy ve Ataşehir semtlerinde hizmete girdi. Kullanıcılar anlaşmalı market, şarküteri, kasap ve kırtasiye gibi esnaftan tek sepetle alışveriş yapıyor, siparişlerini Dur-Al adı verilen teslim noktalarından alıyor ya da 1 ile 2 TL'lik bir ücretle evlerine getirtiyordu. Ürünler mağaza fiyatına satılıyordu ve girişim kendini fiziksel mağazalar için bir tür Amazon olarak tanımlıyordu.

Pandemi döneminde Gönder daha büyük bir hamle yaptı. Milli Gazete'nin Haziran 2021'deki haberine göre platform, 22 ilde 84 ilçe ve 2.147 mahallede, yaklaşık 40 milyon kişiye ulaşacak şekilde online market hizmeti vermeye başladı. 16 ürün kategorisi, esnek çalışan kuryeler ve 30 bölge sorumlusuyla çalışan şirket, yıl sonuna kadar tüm Türkiye'ye yayılmayı hedefliyordu. Ekonomist, 72 yaşında girişimciliğe devam eden Karamollaoğlu'nun yemek siparişi ve alışveriş merkezi hizmetlerini de devreye almayı planladığını yazdı.

Ancak online market pazarı artık çok kalabalıktı. Getir, İstegelsin ve Hepsiexpress gibi güçlü sermayeli oyuncular hızla büyüyordu. 7 Ekim 2022'de İş'te Gündem, Gönder'de işlerin istendiği gibi gitmediğini ve platformun faaliyetlerini askıya aldığını duyurdu. Şirket tarafından yapılmış bir kapanış açıklaması ya da yeniden başladığına dair bir haber bulunmuyor.

Gönder'in hikâyesi, perakendeyi en iyi bilenlerden birinin bile dijital hızlı teslimat yarışında zorlanabileceğini gösteriyor. Esnafı dijitale taşıma fikri güçlüydü, ama geniş bir coğrafyada sipariş yoğunluğu yaratmak ve rakiplerin sermaye gücüyle yarışmak başka bir sınavdı.

## Dersler

- Sektör tecrübesi değerlidir, ama dijital pazarda kullanıcı alışkanlığını değiştirmek ayrı bir iştir.
- Çok sayıda şehre aynı anda açılmak, sipariş yoğunluğu oluşmadan maliyeti katlar; önce bir bölgede derinleş.
- Güçlü sermayeli rakiplerin olduğu pazara girerken net bir farklılaşma ve dayanıklı bir finansman planı kur.

## Kaynaklar

- [Taner Karamollaoğlu'nun son girişimi başarısız oldu! Gönder'me bekle](https://www.istegundem.com/haber/taner-karamollaoglu-nun-son-girisimi-basarisiz-oldu-gonder-me-bekle/270097)
- [BİM eski Genel Müdürü Taner Karamollaoğlu'ndan iddialı girişim: Gönder](https://webrazzi.com/2017/08/14/bimin-eski-genel-mudurunden-ses-getirecek-girisim-gonder/)
- [Türkiye'nin online marketi GÖNDER 22 ilde servise başladı](https://www.milligazete.com.tr/haber/7348247/turkiyenin-online-marketi-gonder-22-ilde-servise-basladi)
- [72 yaşında girişimci oldu](https://www.ekonomist.com.tr/kulis/72-yasinda-girisimci-oldu-24035)

---

# Kite (2014 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/kite/
- Sektör: Yapay zekâ
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Kite, makine öğrenmesiyle geliştiricilere kod yazarken otomatik tamamlama ve öneriler sunan San Francisco merkezli bir yapay zekâ kodlama asistanıydı. VS Code, PyCharm ve Vim gibi yaygın editörlere eklenti olarak çalışıyordu. Ücretsiz sürümüyle ayda 500 bin geliştiriciye ulaştı.

## Neden kapandı?

Kurucuya göre dönemin kod modelleri yeterince gelişmiş olmadığından ürün, geliştirici üretkenliğinde 10 katlık bir sıçrama yaratamadı. Bireysel geliştiriciler ücret ödemek istemedi, mühendislik yöneticileri de yüzde 18 civarında bir hızlanma için bütçe ayırmadı. Ürün-pazar uyumuna beş yıl sonra ulaşılması ve gelir modelinin en sona bırakılması şirketin zamanını tüketti. Kod aramaya dönüş değerlendirildi, ancak yorgun ekip bu pivotu üstlenmedi ve çalışmalar 2021'de durdu.

## Hikâyesi

Kasım 2022'de Kite'ın kurucusu Adam Smith, şirketin blogunda yayımladığı veda yazısına girişimin iki temel noktada başarısız olduğunu söyleyerek başladı. Birincisi teknolojiydi: Smith'e göre yapay zekâ destekli programlama vizyonu için pazara on yıldan fazla erken gelmişlerdi. İkincisi işti: ayda 500 bin geliştiricinin kullandığı ürün para kazandırmamıştı.

Kite 2014'te San Francisco'da kuruldu. Hedef, makine öğrenmesiyle geliştiricinin yazdığı kodun devamını tahmin eden ve popüler editörlerin içinde çalışan bir asistan geliştirmekti. Ürün zor bir mühendislik problemi olduğu için şirket önce güçlü bir mühendislik ekibi kurdu, ardından ürüne, sonra dağıtıma, en son da gelir modeline odaklandı. Smith'in anlatımına göre ürün-pazar uyumuna ancak 2019'da, kuruluştan beş yıl sonra ulaşıldı. TechCrunch'a göre şirket bu süreçte on milyonlarca dolar girişim sermayesi toplamıştı.

Kullanıcı tarafında iş iyi gitti: Kite neredeyse hiç pazarlama harcaması yapmadan aylık 500 bin aktif geliştiriciye ulaştı. Ancak bu geliştiriciler ödeme yapmak istemedi. Smith'in teşhisine göre bireysel geliştiriciler araçlara para vermiyordu; bütçeyi elinde tutan mühendislik yöneticileri ise yalnızca ayrı ve yeni bir yetenek için ödeme yapmaya razıydı ve ekibi kod yazarken yüzde 18 hızlandırmak onları yeterince ikna etmedi. Şirket, yapay zekâ teknolojisini ve geliştiriciler arasındaki yaygınlığını kullanabileceği kod arama alanına geçmeyi değerlendirdi. Ancak yedi yıllık yoğun çalışmanın ardından ekip bu dönüşümü üstlenecek enerjiyi bulamadı.

Kite üzerindeki çalışmalar 2021'de durdu, Kasım 2022'deki yazıyla da yazılım desteği resmen sona erdi; şirket kodunun büyük bölümünü açık kaynak olarak yayımladı. Smith, üretim kalitesinde ve güvenilir biçimde kod üretebilen bir aracın 100 milyon dolardan fazlaya mal olabileceğini tahmin ediyordu. TechCrunch, kapanışın ardından GitHub ve OpenAI'ın geliştirdiği Copilot'un aylık 10 dolara satıldığı bir pazarda, üretken yapay zekâyla kod yazma işinin ticari geleceğini sorguladı.

Kite, kullanıcı sayısının ödeme isteğiyle aynı şey olmadığını ve geliştirici araçlarında satın alma kararını çoğu zaman aracı kullananın değil, bütçeyi yönetenin verdiğini hatırlatıyor.

## Dersler

- Geliştirici aracı satıyorsanız ilk günden kullanıcıyı değil bütçe sahibini, yani takım liderini ya da teknoloji yöneticisini hedefleyen ücretli bir sürüm test edin.
- Ekip, ürün, dağıtım ve gelir sırasını izlemek yerine gelir hipotezini ürünle eş zamanlı, küçük deneylerle doğrulayın.
- Temel teknolojinin olgunlaşmasını bekleyen bir ürünün yakım hızını, bu olgunlaşmanın yıllar sürebileceği varsayımıyla planlayın.

## Kaynaklar

- [Kite is saying farewell](https://web.archive.org/web/20221202202308/https://www.kite.com/blog/product/kite-is-saying-farewell/)
- [With Kite’s demise, can generative AI for code succeed?](https://techcrunch.com/2022/12/10/with-kites-demise-can-generative-ai-for-code-succeed/)

---

# Kitty Hawk (2010 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/kitty-hawk/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Kitty Hawk, elektrikli, dikey kalkış ve iniş yapabilen ultra hafif hava araçları geliştiren bir şirketti. En bilinen ürünü, sekiz pervaneli ve lisans gerektirmeyen tek kişilik Flyer'dı. Şirket ayrıca otonom hava taksisi Cora'yı ve daha sessiz bir uçak olan Heaviside'ı geliştirdi.

## Neden kapandı?

Şirket 2017'deki gösterişli tanıtıma rağmen hiçbir aracını müşteriye teslim edemedi. Haziran 2020'de 25 bin uçuşun ardından Flyer programı sonlandırıldı; CEO Sebastian Thrun, Flyer ile uygulanabilir bir işe giden yolu bulamadıklarını açıkladı ve onlarca çalışan işten çıkarıldı. Odak Heaviside'a kaydı, ancak bu proje de durduruldu. Eylül 2022'de şirket faaliyetlerini sonlandırdığını açıkladı; Boeing ile kurulan ortak girişim Wisk Aero ise yoluna devam etti.

## Hikâyesi

Nisan 2017'de yayımlanan kısa bir video, “uçan araba” hayalini yeniden gündeme taşıdı. Görüntülerde, bataryayla çalışan pervanelerle havada duran tek kişilik bir araç vardı. Kitty Hawk'ın Flyer'ı, arkasında Google'ın kurucu ortağı Larry Page'in desteği olduğu için hemen manşetlere çıktı; The New York Times, Silikon Vadisi'nin uçan arabayı bir hayal olmaktan çıkardığını yazdı.

Şirket 2010'da Zee.Aero adıyla kurulmuştu ve Sebastian Thrun'un yönetimindeydi. Flyer, ABD'nin ultra hafif hava aracı kuralları çerçevesinde üretildiği için kullanmak için pilot lisansı gerekmiyordu. Mühendislik çalışmalarını Cameron Robertson ve Todd Reichert yönetti; seri üretim sürümü 6 Haziran 2018'de tanıtıldı. Aynı dönemde şirket, Mart 2018'den itibaren Yeni Zelanda'da Cora adlı otonom, elektrikli bir hava taksisini test ediyordu. 2019'da Cora, Boeing ile kurulan ortak girişime devredildi ve Aralık 2019'da Wisk Aero adıyla ayrı bir şirket oldu. Yine 2019'da, sıradan uçaklardan daha sessiz olacak şekilde tasarlanan Heaviside tanıtıldı.

Ancak gösterişli tanıtımlar ticari bir işe dönüşmedi. 3 Haziran 2020'de, 111 araçla yapılan toplam 25 bin insanlı ve insansız uçuşun ardından Flyer programı sonlandırıldı. CEO Thrun, Flyer ile uygulanabilir bir işe giden yolu bulamadıklarını açıkladı ve onlarca çalışan işten çıkarıldı. Şirket odağını Heaviside'a kaydırdı ve 2022'de ikinci sürümü H2'yi tanıttı.

Eylül 2022'de Kitty Hawk, LinkedIn'de kısa bir paylaşımla faaliyetlerini sonlandırdığını doğruladı. The Verge'ün aktardığına göre şirket, 2017'deki tanıtımdan sonra geçen yıllarda vaat ettiği araçların hiçbirini teslim etmemişti; Insider'ın kaynaklarına göre 100 mil menzilli Heaviside üzerindeki çalışmalar da çoktan durdurulmuştu. Boeing ve Kitty Hawk'ın yatırımcı olduğu Wisk Aero ise bu karardan etkilenmedi.

Kitty Hawk'ın hikâyesi, güçlü bir destekçinin ve etkileyici bir teknik gösterinin yeni bir ulaşım kategorisini tek başına yaratamayacağını gösteriyor. Uçan araçlar için düzenleme, altyapı ve fiyat soruları yanıtsız kaldıkça, teknik ilerleme bir iş modeline dönüşmedi.

## Dersler

- Yeni bir ulaşım kategorisi yaratıyorsanız, teknik gösteriyle birlikte düzenleme, altyapı ve fiyatlandırma yol haritasını da çıkarın.
- Tek bir güçlü destekçinin sermayesi zaman kazandırır ama pazar kanıtı sağlamaz; ilk ücretli kullanım senaryosunu erken doğrulayın.
- Bir ürün programını kapatırken ekip ve teknolojiyi değer yaratabilecek bir ortaklığa taşımak, birikimi korumanın yollarından biridir.

## Kaynaklar

- [Kitty Hawk Corporation](https://en.wikipedia.org/wiki/Kitty_Hawk_Corporation)
- [Larry Page's flying car startup Kitty Hawk is shutting down](https://www.theverge.com/2022/9/21/23365557/kitty-hawk-larry-page-electric-vtol-shutdown)
- [Kitty Hawk abandons its Flyer project, lays off dozens](https://www.theverge.com/2020/6/4/21280676/kitty-hawk-cancels-flyer-evtol-drone-aircraft-hoverboke-layoffs)
- [Google co-founder’s flying car startup is winding down](https://www.cnbc.com/2022/09/21/google-co-founders-flying-car-start-up-is-winding-down.html)

---

# LendUp (2011 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/lendup/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 325 milyon $
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

LendUp, kredi notu düşük tüketicilere çevrim içi maaş günü kredisi, taksitli kredi ve kredi kartı sunan bir doğrudan borç vericiydi. Kamuya açık verilerle kredi değerliliğini ölçtüğünü söyleyen şirket, kendini bankacılık hizmetlerine erişimi zayıf Amerikalılara daha ucuz kredi ve kredi notu geliştirme imkânı sunan sosyal sorumluluk sahibi bir borç verici olarak konumlandırdı. Kredi kartlarını Beneficial State Bank ile ortaklaşa çıkarıyordu.

## Neden kapandı?

Time dergisi daha kuruluş döneminde LendUp'ın ücretlerinin diğer maaş günü kredicilerininkine benzediğine dikkat çekti. Eylül 2016'da şirket, yanıltıcı uygulamalar ve maaş günü ile taksitli kredi yasalarını yaygın biçimde ihlal ettiği gerekçesiyle 6,3 milyon dolar ceza ödedi. 2020'de CFPB, askeri personeli koruyan yasayı ihlal ettiği gerekçesiyle şirkete dava açtı. Aralık 2021'de CFPB'nin aldığı karar, LendUp'ın tüketicileri yanılttığını ve 2016 kararını defalarca ihlal ettiğini tespit ederek şirketin kredi vermesini kalıcı olarak yasakladı. Şirket Ocak 2022'de kredi faaliyetlerini durdurdu.

## Hikâyesi

Kasım 2012'de Time dergisi, yeni kurulan bir girişimin iddiasını sorguluyordu. LendUp, diğer maaş günü kredicileri gibi olmadığını söylüyordu; oysa iki haftalığına 200 dolar borç almanın ücreti 30 doları biraz aşıyordu, yani rakiplerinkine benziyordu. Bu soru, şirketin on yıllık hikâyesi boyunca peşini bırakmadı.

LendUp, 2011'de üvey kardeşler Sasha Orloff ve Jake Rosenberg tarafından kuruldu ve Y Combinator'da kuluçkadan geçti. Şirket, kredi notu düşük tüketicilere çevrim içi maaş günü kredisi, taksitli kredi ve kredi kartı sunuyor, müşterilerini yükselen orta sınıf olarak tanımlıyordu. Kendini bankacılık hizmetlerine erişimi zayıf Amerikalılar için sosyal sorumluluk sahibi bir borç verici olarak konumlandırdı. PayPal, Kleiner Perkins, Google Ventures, Andreessen Horowitz ve QED Investors gibi yatırımcılardan özsermaye ve borç finansmanı olarak toplam 325 milyon dolar sağladı; Ocak 2016'da yalnızca kredi kartı ürünü için 150 milyon dolar topladı.

Aynı yılın Eylül ayında düzenleyiciler devreye girdi. LendUp, yanıltıcı uygulamalar ve maaş günü ile taksitli kredi yasalarının yaygın ihlali nedeniyle CFPB ve Kaliforniya düzenleyicisine toplam 6,3 milyon dolar ödemek zorunda kaldı. Financial Times o günlerde şirketi eleştiren yazısına LendUp: insanların hayatıyla oynamak başlığını attı. Aralık 2018'de kredi kartı işi satıldı ve Mission Lane adıyla ayrı bir şirkete dönüştü. 2019'da CEO'luğa Anu Shultes getirildi ve şirket bireysel kredilere odaklandı. 2020'de CFPB, askeri personeli koruyan yasayı ihlal ettiği gerekçesiyle LendUp'a dava açtı.

Son darbe Aralık 2021'de geldi. CFPB'nin mahkeme onaylı kararına göre LendUp, kredi raporlama uygulamaları ve kredi erişimi konusunda tüketicileri yanıltmış, vaat ettiği kredi notu geliştirme imkânlarını sağlamamış, kredi koşullarını ve maliyetlerini yanlış aktarmış ve 2016 kararını defalarca ihlal etmişti. Karar şirketin kredi vermesini kalıcı olarak yasakladı ve 100 bin dolar ceza öngördü. LendUp Ocak 2022'de kredi faaliyetlerini durdurdu. CFPB Mayıs 2024'te etkilenen tüketicilere yaklaşık 40 milyon dolar dağıtacağını duyurdu.

LendUp'ın hikâyesi, sosyal etki anlatısının düzenlenmiş bir sektörde koruma kalkanı olmadığını gösteriyor. Şirket farklı olduğunu söyledi; düzenleyiciler ise anlatıya değil uygulamalara ve kayıtlara baktı.

## Dersler

- Sosyal etki iddiasıyla pazarlama yapıyorsanız fiyatlarınızın ve uygulamalarınızın bu iddiayı gerçekten desteklediğini bağımsız verilerle gösterin.
- Bir düzenleyiciyle uzlaşma kararı imzaladıysanız her maddeye uyumu ayrı bir ekip ve düzenli iç denetimle izleyin; ikinci ihlal çoğu zaman şirketin sonu olur.
- Kırılgan müşterilere kredi notu geliştirme gibi bir fayda vaat ediyorsanız, bu vaadi sistemsel olarak yerine getirmeden pazarlamayın.

## Kaynaklar

- [LendUp](https://en.wikipedia.org/wiki/LendUp)
- [Google-funded loan startup to pay $6.3m for 'deceptive' practices](http://www.theguardian.com/technology/2016/sep/28/lendup-fine-google-payday-loan-deceptive-practices)
- [Lender ordered to pay total $6.3 million over payday-loan and installment-lending violations.](https://www.wsj.com/articles/fintech-upstart-lendup-fined-by-cfpb-california-regulator-1474993380)

---

# Local Motors (2007 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/local-motors/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Başarısız pivot

## Ne yapıyordu?

Local Motors, çevrim içi topluluğun katıldığı tasarım yarışmalarını küçük ölçekli, dağıtık mikrofabrikalarda üretimle birleştiren bir araç üreticisiydi. Açık kaynak otomobil Rally Fighter'ı, 3B baskıyla üretilen elektrikli Strati'yi ve otonom, elektrikli servis aracı Olli'yi geliştirdi. Airbus, GE ve IBM gibi şirketler için de ortak tasarım projeleri yürüttü.

## Neden kapandı?

Kapanışın gerekçesi kamuoyuyla ayrıntılı paylaşılmadı, ancak kaynaklardaki tablo şirketin yeni odağında ölçeklenemediğini gösteriyor. Şubat 2017'de çalışan çıkarıp odağını otonom araçlara ve etiketsiz yazılıma kaydırdı, Las Vegas tesisini kapattı. Olli servis aracı kampüsler ve pilot projelerle sınırlı kaldı; Toronto'da duyurulan pilot hiç başlamadı. Şirket, küresel üretimi büyütme planlarını açıklayan yeni CEO'nun atanmasından yalnızca birkaç ay sonra, 14 Ocak 2022'de kapandı.

## Hikâyesi

2014'te Chicago'daki Uluslararası İmalat Teknolojisi Fuarı'nda izleyiciler, gözlerinin önünde bir otomobilin basılmasını izledi. Local Motors'un Strati adlı elektrikli aracı 44 saatte 3B yazıcıdan çıktı. Araç yalnızca 50 parçadan oluşuyordu; geleneksel bir otomobilde bu sayı yaklaşık 30 bindi.

Local Motors, 2007'de John B. Rogers Jr. tarafından kuruldu ve Phoenix'te konuşlandı. Fikri iki ayak üzerine kuruluydu: tasarımı internetteki bir topluluğa yarışmalarla yaptırmak ve üretimi büyük fabrikalar yerine küçük, dağıtık mikrofabrikalarda yapmak. 2009'da çıkan Rally Fighter, dış tasarımı topluluk oylamasıyla seçilen ilk ortak tasarım otomobiliydi. Şirket kısa sürede Airbus, GE, BMW, IBM, Goodyear, Peterbilt, Shell, ABD Ordusu ve Domino's gibi kurumlar için ortak tasarım projeleri yürütmeye başladı; Airbus ve GE önemli yatırımcılar arasına girdi. Phoenix, Knoxville, Las Vegas, Louisville ve Washington'da mikrofabrikalar kuruldu. Fast Company şirketi iki kez dünyanın en yenilikçi şirketleri listesine aldı, Harvard Business School hakkında bir vaka çalışması yazdı.

2016'da şirket, IBM Watson teknolojisiyle donatılmış otonom ve elektrikli minibüs Olli'yi tanıttı. Şubat 2017'de ise çalışan çıkardı, odağını otonom araçlara ve etiketsiz yazılıma kaydırdı ve Las Vegas tesisini kapattı. Ocak 2018'de Florida merkezli bir şirket, Olli müşterilerine 1 milyar dolara kadar finansman ve operasyon desteği sözü verdi. Olli, İtalya'nın Torino kentindeki bir Birleşmiş Milletler kampüsü gibi kapalı alanlarda servis olarak kullanıldı. Aralık 2021'de Kanada'nın Whitby kentinde manuel modda sürülen bir Olli ağaca çarptı ve görevli ağır yaralandı.

Şirketin başına eski operasyon yöneticisi Vikrant Aggarwal geçmiş ve küresel üretimi büyütme planları açıklanmıştı. Birkaç ay sonra, 14 Ocak 2022'de Local Motors kapandı; haber eski satış yöneticisi Chris Stoner'ın paylaşımıyla duyuldu. Toronto'da duyurulan otonom servis pilotu tek bir yolcu taşımadan sona erdi.

Local Motors'un hikâyesi, yenilikçi bir üretim modelinin ödüller ve ortaklıklar kazanmasıyla sürdürülebilir bir ürün işine dönüşmesi arasındaki farkı gösteriyor.

## Dersler

- Ödül ve medya ilgisi toplayan prototipler, tekrar eden siparişin yerini tutmaz; her yeni ürün için ilk ücretli müşteriyi baştan belirleyin.
- Odak değiştirirken eski işin nakit akışını kesmeden geçiş yapın; yeni pazarın satış döngüsü genellikle beklenenden uzundur.
- Pilot projelerle büyüyen donanım girişimlerinde, pilotların ne kadarının ticari sözleşmeye dönüştüğünü ana metrik yapın.

## Kaynaklar

- [Local Motors](https://en.wikipedia.org/wiki/Local_Motors)
- [Local Motors, the startup behind the Olli autonomous shuttle, has shut down](https://techcrunch.com/2022/01/13/local-motors-the-startup-that-created-the-olli-autonomous-shuttle-has-shutdown/)
- [EXCLUSIVE: Local Motors lays off employees, shifts gears to autonomous vehicles and white-label software](https://www.bizjournals.com/phoenix/news/2017/02/01/exclusive-local-motors-lays-off-employees-shifts.html)

---

# Nimo TV Türkiye (2020 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/nimo-tv-turkiye/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Nimo TV, Çinli oyun yayın şirketi Huya'nın uluslararası canlı yayın platformuydu ve Şubat 2020'de Gaming İstanbul etkinliğiyle Türkiye faaliyetlerine başladı. Platform özellikle PUBG Mobile gibi mobil oyunlar etrafında yayıncıları, e-spor takımlarını ve izleyicileri bir araya getiriyor, yayıncılara ödüllü turnuvalar ve sözleşmeler sunuyordu. Kısa sürede Türkiye'nin tanınmış oyun yayıncılarından bazılarını bünyesine kattı.

## Neden kapandı?

Kapanış kararı Türkiye'deki performanstan çok ana şirketin küresel önceliklerine bağlıydı; Jahrein'in Webtekno'ya yansıyan açıklamasına göre yayıncılar kararı aynı gün öğrendi ve gerekçesini bilmiyordu. Streams Charts'a göre Huya, Çin hükümetinin 18 yaş altı için oyun ve yayın süresini kısıtlaması gibi yaptırımlarla zor duruma düşmüş, yatırımcısı Tencent de uluslararası proje Nimo TV'nin fonlamasından geri çekilmişti. Nimo TV, Nisan 2022'de Brezilya ve Türkiye dahil 14 ülkede faaliyetlerini sonlandırma kararı aldı. Yorum olarak, yayıncılara ödül ve sözleşme dağıtarak Twitch gibi rakiplere yetişmeye çalışan model, ana şirketin sürekli fonlamasına dayanıyordu. Bu destek kesilince Türkiye'deki hızlı büyüme platformu ayakta tutmaya yetmedi.

## Hikâyesi

Nimo TV, Çin'in önde gelen oyun yayın platformlarından Huya'nın uluslararası markasıydı. Tencent'in büyük ortak olduğu Huya, Nimo TV ile Brezilya ve Endonezya gibi pazarlarda mobil oyun yayıncılarını toplamaya çalışıyordu. Şubat 2020'de sıra Türkiye'ye geldi. Fintechtime'ın aktardığına göre platform, Gaming İstanbul etkinliğinde Türkiye faaliyetlerini başlattı. CEO Fee Liu, Türkiye'yi en önemli pazarlarından biri olarak tanımladı ve 2020 boyunca büyük yatırımlar yapacaklarını söyledi. Plan; yayıncı eğitimleri, profesyonel takımlarla sözleşmeler, turnuvalar ve tanınmış yayıncıları platforma çekmekti.

İlk yıl hızlı geçti. Pikselog'un aktardığı 2020 verilerine göre platform Türkiye'de 800 bin eşzamanlı izleyiciye ulaştı, en çok izlenen oyun PUBG Mobile oldu ve yıl boyunca yayıncılara 20 milyon TL'yi aşan ödül dağıtıldı. Listenin başındaki yayıncı Mezarcı'nın takipçi sayısı 1 milyonu geçti. Nimo TV Türkiye yöneticisi Jay Pu, 2021 hedefini Türkiye'nin en büyük yayın platformu olmak diye açıkladı. Ocak 2022'de ülkenin en tanınmış yayıncılarından Jahrein de Nimo TV'de yayına başladı.

Üç ay sonra tablo tersine döndü. 14 Nisan 2022'de Nimo TV'nin Türkiye dahil birçok ülkede faaliyetlerini durduracağı haberi yayıldı. Jahrein, kararı aynı gün öğrendiklerini, beklemediklerini ve gerekçesini bilmediklerini söyledi; sözleşmesi gereği bir ay daha yayına devam edecekti. Haberlerin çıktığı saatlerde platformun Türkiye hesaplarından resmi bir açıklama gelmedi. Streams Charts'a göre Huya, Çin hükümetinin getirdiği kısıtlamalarla sarsılmış, Tencent de uluslararası projenin fonlamasından çekilmişti. Platform 14 ülkede kapanırken en büyük pazarı Brezilya'da yaklaşık 200 çalışan ve yayıncı etkilendi.

Nimo TV Türkiye'nin hikâyesi, yerel başarının küresel bir ana şirketin kararları karşısında ne kadar kırılgan olabileceğini gösteriyor. Yaklaşık iki yılda büyük bir izleyici kitlesi toplanmıştı, ama platformun kaderini belirleyen karar Türkiye'de değil, Çin'deki ana şirkette verildi.

## Dersler

- Büyümen bir ana şirketin sübvansiyonuna dayanıyorsa, o desteğin ne kadar süreceğini bilmeden uzun vadeli söz verme.
- Yayıncıları ve iş ortaklarını pahalı sözleşmelerle çektiğin bir modelde, gelirin bu maliyeti ne zaman karşılayacağını hesapla.
- Yerel ekip olarak merkezle bilgi akışını güçlü tut; son anda öğrenilen bir kapanış iş ortaklarının güvenini de yıkar.

## Kaynaklar

- [Nimo TV, Türkiye'deki faaliyetlerine başladı](https://fintechtime.com/2020/02/nimo-tv-turkiyedeki-faaliyetlerine-basladi/)
- [Geçen yıl NimoTV'de en çok hangi yayıncılar izlendi?](https://www.pikselog.com/gecen-yil-nimotvde-en-cok-hangi-yayincilar-izlendi/)
- [Jahrein'in Yayın Yaptığı Nimo TV 'Kapanıyor': Jahrein'den İlk Açıklama Geldi](https://www.webtekno.com/jahrein-yayin-yaptigi-nimo-tv-kapaniyor-h122739.html)
- [Nimo TV kapanıyor mu, neden kapanıyor? Jahrein'den açıklama](https://www.hurriyet.com.tr/teknoloji/nimo-tv-kapaniyor-mu-neden-kapaniyor-42043981)
- [Nimo TV shut down global operations, including Brazil and Indonesia](https://streamscharts.com/news/nimo-tv-shut-down-global-operations)

---

# TutumluAnne (2013 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/tutumluanne/
- Sektör: Pazar yeri
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

TutumluAnne, Ekim 2013'te kurulan ve ebeveynlerin az kullanılmış çocuk eşyalarını güvenli bir ortamda alıp sattığı ikinci el pazar yeriydi. Platforma yalnızca ön elemeden geçen ürünler kabul ediliyor, her satıştan yüzde 15 komisyon alınıyordu. 2020'de duyurulan TutumluDükkan ile ürünleri kullanıcının evinden alıp temizleyen, fotoğraflayan ve satan uçtan uca bir hizmete geçti.

## Neden kapandı?

Kurucu Özden Pusat'ın Ekim 2022'deki açıklamasına göre TutumluDükkan modeline olan inançlarına ve olumlu geri dönüşlere rağmen piyasa koşulları ve büyük oyuncularla yaşanan rekabet iş modelini sürdürmeyi zorlaştırdı. Açıklama, daha geniş ürün yelpazesine ve kullanıcı tabanına sahip büyük pazar yerlerinin dikey bir platform üzerinde ciddi baskı kurduğunu düşündürüyor. TutumluDükkan'ın depolama, temizlik, fotoğraflama ve kargo gibi operasyonları üstlenen modeli, kullanıcı deneyimini iyileştirirken maliyetleri de artırıyordu. Bu yüksek operasyon yükünün, rekabet baskısıyla birleşince şirketi zorladığı düşünülebilir.

## Hikâyesi

Özden Pusat, Ekim 2013'te yalnız başına yola çıktı. Fikir, ebeveynlerin kısa süre kullanıp kenara koyduğu puset, oyuncak, kıyafet gibi çocuk eşyalarını anneden anneye yeniden dolaşıma sokmaktı. TutumluAnne, Türkiye'de ikinci el kavramının pek konuşulmadığı bir dönemde bir davranış değişikliğini hedefliyordu. Webrazzi ve egirişim, Barış Parıltı'yı da kurucular arasında sayıyor.

Platform, her şeyi satan büyük pazar yerlerinden farklı olarak sadece çocuk ürünlerine odaklandı. Ürünler ön elemeden geçiyor, kullanıcılara doğru fiyatlama için marka ve kategoriye özel ikinci el fiyat ortalaması gösteriliyordu. Webrazzi'nin 2018 haberine göre girişim 200 bini aşkın kullanıcıya ve ayda 900 binden fazla ziyarete ulaşmış, her satıştan yüzde 15 komisyon alıyordu. Aynı yıl Arya Kadın Yatırım Platformu ve Galata Business Angels 2 milyon dolar değerleme üzerinden yatırım yaptı. 2019'da EGİAD Melekleri'nin de katıldığı ikinci tur, 3,6 milyon dolar değerlemeyle geldi.

Pandemiyle birlikte ekip yeni bir model denedi. 2020'de duyurulan TutumluDükkan'da kullanıcı yalnızca bir torba talep ediyor, kullanmadığı ürünleri içine koyup kuryeye veriyordu. Ayıklama, temizlik, fotoğraflama, fiyatlama, depolama ve kargo gibi tüm işleri şirket üstleniyordu. Platform kadın giyim ve ayakkabı ürünlerine de açıldı.

Ekim 2022'de Pusat, platformu kapatma kararını duyurdu. TutumluAnne 500 bin üyeye ve ayda 1,3 milyon ziyarete ulaşmıştı. Pusat, TutumluDükkan modeline inandıklarını, ancak piyasa koşulları ve büyük oyuncularla rekabet yüzünden bir süredir iş modelini sürdürmekte zorlandıklarını anlattı. Sepete ekleme ve satın alma işlemleri 21 Ekim'e kadar sürdü, ardından açık işlemler tamamlanarak site kapatıldı.

TutumluAnne, sürdürülebilirlik ve yeniden kullanım fikrini Türkiye'de erken savunan girişimlerden biriydi. Dokuz yıllık yolculuk, güçlü bir topluluğun bile büyük platformların ölçeğiyle yarışmakta zorlanabileceğini gösterdi.

## Dersler

- Dikey bir pazar yeri kuruyorsan, genel platformların sunamadığı değeri sürekli kanıtlamak zorundasın.
- Operasyonu üstlenen modeller deneyimi iyileştirir ama birim ekonomisini ağırlaştırır; hesabını erken yap.
- Güçlü bir topluluk sadakat sağlar, ama tek başına büyük oyuncuların fiyat ve erişim gücünü dengelemez.

## Kaynaklar

- [2013 yılında Özden Pusat tarafından kurulan yerli girişim TutumluAnne, kapanıyor](https://egirisim.com/2022/10/19/2013-yilinda-ozden-pusat-tarafindan-kurulan-yerli-girisim-tutumluanne-kapaniyor/)
- [Çocuk eşyalarına odaklanan ikinci el pazar yeri: Tutumlu Anne](https://webrazzi.com/2018/06/13/cocuk-esyalarina-odaklanan-ikinci-el-pazar-yeri-tutumlu-anne/)
- [TutumluAnne, 3.6 milyon dolar değerleme ile ikinci tur yatırım aldı](https://egirisim.com/2019/04/02/tutumluanne-3-6-milyon-dolar-degerleme-ile-ikinci-tur-yatirim-aldi/)
- [Anne ve çocuk ürünleri pazar yeri TutumluAnne, yeni iş modeli TutumluDükkan'ı hayata geçirdi](https://egirisim.com/2020/07/11/anne-ve-cocuk-urunleri-pazar-yeri-tutumluanne-yeni-is-modeli-tutumludukkani-hayata-gecirdi/)

---

# Voyager Digital (2018 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/voyager-digital/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

Voyager Digital, 2018'de kurulan ve kullanıcılarına kripto para alım satımı sunan New York merkezli bir aracı kurumdu. Platform alım satımın yanında sadakat ödülleri de veriyordu ve şirket 2021'de Toronto Menkul Kıymetler Borsası'nda işlem görmeye başladı. Topladığı varlıkların bir kısmını kripto dünyasının büyük oyuncularına kredi olarak kullandırıyordu.

## Neden kapandı?

Haziran 2022'de şirket, kripto hedge fonu Three Arrows Capital'ın toplam 666 milyon dolarlık kredilerini geri ödemediğini açıkladı. 1 Temmuz'da alım satımı, para yatırma ve çekmeyi ve sadakat ödüllerini durdurdu; 5 Temmuz'da Chapter 11 başvurusu yaptı. Federal Reserve ve FDIC ortak bir mektupla şirketten yanlış ve yanıltıcı açıklamalarını durdurmasını istedi. FTX'in kazandığı varlık satışı FTX'in Kasım'daki iflasıyla boşa düştü, yerine gelen Binance.US anlaşmasına da SEC sınırlı itiraz sundu. Şirket sonunda tasfiye yoluna gitti.

## Hikâyesi

Haziran 2022'de Voyager Digital, yatırımcılarına kötü bir haber verdi: kripto hedge fonu Three Arrows Capital, şirketten aldığı toplam 666 milyon dolarlık krediyi geri ödememişti. Bu açıklama, 2018'de kurulan New York merkezli aracı kurumun sonunu başlatan kıvılcım oldu.

Voyager, kullanıcılarına kripto para alım satımı sunan ve bu işlemlere sadakat ödülleri ekleyen bir platform olarak büyüdü. Eylül 2021'de Toronto Menkul Kıymetler Borsası'nda işlem görmeye başladı. Kripto fiyatlarının yükseldiği yıllarda model cazipti: müşteriler varlıklarını platformda tutuyor, şirket bu varlıkların bir kısmını kredi olarak kullandırıyordu. Sorun, riskin ne kadar yoğunlaştığıydı. Tek bir borçlunun temerrüdü, şirketin müşterilerine olan yükümlülüklerini karşılama gücünü sarsmaya yetti.

1 Temmuz 2022'de Voyager alım satımı, para yatırma ve çekmeyi ve sadakat ödüllerini durdurdu; dört gün sonra Chapter 11 başvurusu yaptı. Aynı ay Federal Reserve ve FDIC, ortak bir mektupla şirketten yanlış ve yanıltıcı açıklamalarını durdurmasını istedi; The Wall Street Journal'ın haberine göre mesele, ABD bankacılık sigortasına ilişkin vaatlerdi. Ağustos'ta mahkeme, kilitli kalan 270 milyon dolarlık müşteri nakdinin iadesini onayladı, ancak bu tutar toplam yatırımcı fonlarının küçük bir kısmıydı.

Ardından bir kurtarıcı arayışı başladı. Eylül'de Binance ve FTX teklif verdi ve açık artırmayı FTX kazandı; anlaşmanın toplam değeri, Voyager'ın elindeki 1,31 milyar dolarlık kripto dahil yaklaşık 1,42 milyar dolar olarak hesaplanıyordu. Ancak Kasım'da FTX'in kendisi iflas etti. Voyager'ın büyük yatırımcılarından biri, bu gelişmeyle 1,3 milyar dolarlık yatırımcı varlığının tehlikeye girdiğini söyledi. Aralık 2022'de Binance'in ABD kolu yaklaşık 1 milyar dolarlık teklifle varlıkların alıcısı oldu; SEC ise Ocak 2023'te bu satın almaya sınırlı bir itiraz sundu. Şirket sonunda tasfiye yoluna gitti.

Voyager'ın hikâyesi, kripto kışında risklerin nasıl zincirleme yayıldığını gösteriyor. Tek bir borçlunun çöküşü şirketi iflasa, iflas süreci de onu kurtarmaya soyunan bir başka şirketin çöküşüne bağladı. Müşteriler ise bu zincirin en sonunda kaldı.

## Dersler

- Müşteri varlıklarını tek bir büyük borçluya kullandırmayın; tek bir hedge fonuna verilen 666 milyon dolarlık kredi bütün şirketi batırmaya yetti.
- Ürününüzün hangi güvencelere sahip olduğunu anlatırken abartmayın; sigorta ya da garanti ima eden tek bir cümle, düzenleyicinin ilk bakacağı yerdir.
- İflas sürecinde bile kurtuluşu tek bir alıcı adayına bağlamayın; kurtarıcı da batabilir.

## Kaynaklar

- [Voyager Digital](https://en.wikipedia.org/wiki/Voyager_Digital)
- [Crypto Broker Voyager Digital Files for Bankruptcy Protection](https://www.wsj.com/articles/crypto-broker-voyager-digital-files-for-bankruptcy-protection-11657098630)
- [Bankrupt Crypto Brokerage Voyager Ordered to Cease False Promises About U.S. Banking Insurance](https://www.wsj.com/articles/bankrupt-crypto-brokerage-voyager-ordered-to-cease-false-promises-about-u-s-banking-insurance-11659044094)
- [SEC objects to Binance.US's deal to buy Voyager Digital](https://www.reuters.com/business/finance/sec-objects-binanceuss-deal-buy-voyager-digital-2023-01-04/)

---

# Yaani (2017 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/yaani/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Yaani, Turkcell'in Ekim 2017'de tanıttığı, Türkçeye odaklı mobil öncelikli bir arama motoruydu. Önce App Store ve Google Play'de uygulama olarak çıktı, ardından web sürümü ve tarayıcı özellikleri eklendi. Turkcell, kullanıcı verilerinin Gebze'deki veri merkezinde yurt içinde tutulacağını vurguluyor ve dijital reklam hizmeti sunmayı planlıyordu.

## Neden kapandı?

Yaani, Google'ın neredeyse tek başına hâkim olduğu bir pazara, veri egemenliği vurgusuyla girdi. Webtekno'nun aktardığına göre lansman döneminde rakip Geliyoo'nun yapımcıları Yaani'nin başka arama motorlarının verilerini kullandığını iddia etti, Turkcell ise yalnızca bazı şirketlerden teknoloji desteği aldığını açıkladı. 2022'nin sonlarında arama hizmeti herhangi bir açıklama yapılmadan sona erdi ve arama sayfası mobil uygulama bağlantılarına yönlendirilmeye başladı. Vikipedi'ye göre uygulama bir süre başka arama motorlarını kullanan bir tarayıcı olarak yaşadıktan sonra o da kapandı. Turkcell kapanış için resmi bir gerekçe paylaşmadı.

## Hikâyesi

Ekim 2017'de Turkcell Genel Müdürü Kaan Terzioğlu, uzun süredir konuşulan yerli arama motorunu tanıttı. Adı Yaani'ydi. Terzioğlu lansmanda Türkiye'nin verilerinin büyük kısmının yurt dışında tutulduğunu söylüyor, Gebze'de kurdukları veri merkezini anlatıyor ve Yaani verilerinin burada saklanacağını vurguluyordu. Webrazzi'nin aktardığına göre ürün üzerinde iki buçuk yıldır çalışılıyordu.

Yaani ilk etapta bir mobil uygulama olarak App Store ve Google Play'e çıktı. Turkcell aboneleri uygulamayı ilk kez yüklediklerinde bir haftalık 1 GB internet hediyesi kazanıyor, aramalar internet paketinden düşülmüyordu. Şirket, TV+, BiP, lifebox ve Paycell gibi kendi servislerini de arama motoruna entegre etmeyi ve dijital reklam hizmeti sunmayı planlıyordu. Kısa süre sonra web sürümü geldi, 2019'da ise aynı markayla YaaniMail adlı e-posta servisi tanıtıldı.

Ancak Yaani'nin yolu baştan tartışmalıydı. Webtekno'nun aktardığına göre lansmandan sonra bir başka yerli arama motoru girişimi olan Geliyoo'nun yapımcıları, Yaani'nin başka arama motorlarının verilerini kullandığını öne sürdü. Turkcell ise herhangi bir arama motorunu kullanmadığını, yalnızca bazı şirketlerden teknoloji desteği aldığını açıkladı. Vikipedi'deki bilgilere göre uygulama kapanmadan önce 5 milyondan fazla kez indirilmiş, 125 milyondan fazla arama yapılmıştı.

Kasım 2022'de arama hizmeti hiçbir duyuru yapılmadan sona erdi. Kullanıcılar bir gün arama yapamaz hale geldi, arama sayfası önce Turkcell'e, sonra uygulama bağlantılarına yönlendirildi. Mobil uygulama bir süre başka arama motorlarını kullanan bir tarayıcı olarak yaşamaya devam etti, ardından o da kapandı.

Yaani'nin hikâyesi, büyük bir şirketin kaynaklarıyla desteklenen bir ürünün bile, küresel bir tekelle yarışırken net bir kullanıcı faydası sunamadığında nasıl sessizce tarihe karışabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Yerlilik vurgusu ilk indirmeyi getirir, kullanıcıyı tutan ise ürün kalitesidir.
- Ağ etkisi ve veri avantajı bu kadar büyük bir rakibe karşı, net bir farklılaşma olmadan girme.
- Kapattığın bir ürünü sessizce kaldırmak, markana ve sonraki ürünlerine olan güveni de zedeler.

## Kaynaklar

- [Turkcell, yerli mobil arama motoru Yaani'yi tanıttı!](https://webrazzi.com/2017/10/25/yaani-arama-motoru/)
- [Turkcell'in Bir Zamanlar Gündemden Düşmek Bilmeyen Arama Motoru Yaani'ye Ne Oldu?](https://www.webtekno.com/turkcell-arama-motoru-yaani-ne-oldu-h139352.html)
- [Yaani](https://tr.wikipedia.org/wiki/Yaani)

---

# Yakala.co (2010 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/yakala-co/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Yakala.co, 2010'da Hürriyet gazetesiyle yakın iş birliği içinde açılan bir grup alışveriş sitesiydi. Restoran, eğlence, seyahat ve güzellik hizmetlerinde indirimli kupon satıyor, rakiplerinden farklı olarak mizahi bir marka diliyle öne çıkıyordu. İstanbul'da başladı, kısa sürede Ankara'ya da açıldı.

## Neden kapandı?

Şirket kapanış için bir gerekçe açıklamadı; sitede yalnızca 16 Aralık 2022 itibarıyla faaliyetlerin sona erdiğini bildiren kısa bir duyuru yer aldı. Webrazzi'nin 2012 analizi, grup alışveriş pazarının zirvesinden sonra hızla daraldığını gösteriyor: toplam kullanıcı sayısı bir yılda 3,4 milyondan 2,3 milyona indi. Yakala.co bu dönemde payını artırarak üçüncü sıraya yükselse de kupon modelinin genel cazibesi azaldı. Bu tablo, sitenin uzun bir süre küçülen bir pazarda ayakta kaldıktan sonra kapandığı şeklinde yorumlanabilir.

## Hikâyesi

2010'da Türkiye'de grup alışveriş furyası tüm hızıyla sürerken Yakala.co farklı bir tonla sahneye çıktı. ABD'de yaklaşık 16 yıl teknoloji ve strateji danışmanlığı yaptıktan sonra dönen Mehmet Keteloğlu, siteyi iki ortağıyla birlikte ve Hürriyet gazetesiyle yakın iş birliği içinde hayata geçirdi. eTohum'a Aralık 2010'da verdiği röportajda amaçlarının kuru fırsatlar değil, kişiliği ve sürprizi olan kampanyalar sunmak olduğunu anlatıyordu.

İlk büyük deneme dikkat çekiciydi. Keteloğlu'nun anlattığına göre beş dakikalık bir iPad kampanyası sırasında siteye yüz binlerce kişi girdi ve 75 adetlik hedef 221 satışla aşıldı. Hürriyet'in sağladığı trafik ve Garanti kartıyla kurulan ortaklık siteye hızlı bir başlangıç sağladı. Aralık 2010'da İstanbul'un ardından Ankara'da da hizmet veriliyordu; İzmir ve diğer büyük şehirler sıradaydı. Keteloğlu, işi bir sürat koşusu değil maraton olarak gördüklerini söylüyordu.

Ancak sektörün kendisi hızla soğuyordu. Webrazzi'nin Mayıs 2012 analizine göre grup alışveriş sitelerinin toplam kullanıcı sayısı bir yılda 3,4 milyondan 2,3 milyona düştü. Yakala.co bu tabloda aylık 659 bin tekil ziyaretçiyle üçüncü sıraya yükselerek ayrıştı; bir dönemin lideri Grupfoni ise hızla geriledi. Kupon kültürü yerleşse de pazarın toplam hacmi eski günlerine dönmedi.

Yakala.co yıllarca sessizce çalışmayı sürdürdü. Sonunda siteye konan kısa bir duyuru, yakala.co internet sitesinin 16 Aralık 2022 itibarıyla faaliyetlerine son verdiğini bildirdi ve kullanıcıları sorular için bir e-posta adresine yönlendirdi. Kapanışın nedeni kamuoyuyla paylaşılmadı.

Yakala.co'nun 12 yıllık serüveni, grup alışveriş dalgasının en uzun yaşayan yerli temsilcilerinden birinin hikâyesi. Güçlü bir medya ortağı ve ayırt edici marka dili, siteyi rakiplerinin çoğundan daha uzun ayakta tuttu; ama daralan bir pazarda bu avantajlar kalıcı bir büyüme sağlamaya yetmedi.

## Dersler

- Güçlü bir medya ortağı trafik getirir, ama modelin kendisi kârlı değilse bu trafik yetmez.
- Daralan bir pazarda pay kazanmak, uzun vadeli büyüme anlamına gelmeyebilir.
- Marka kişiliği fark yaratır; yine de kuponun ötesinde tekrar eden bir değer önerisi gerekir.

## Kaynaklar

- [Duyuru: yakala.co internet sitesi 16.12.2022 tarihi itibariyle faaliyetlerine son vermiştir](http://www.yakala.co/)
- [Mehmet Keteoğlu - Yakala.co, 16 Aralık 2010](https://blog.etohum.com/p/mehmet-keteoglu-yakala-com-16-aralik-2010)
- [Grup alışveriş pazarı 1 yılda nereden nereye geldi? [Analiz]](https://webrazzi.com/2012/05/31/grup-alisveris-pazari-1-yilda-nereden-nereye-geldi-analiz/)

---

# Zilingo (2015 – 2022)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zilingo/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Singapur
- Toplam yatırım: 308 milyon $
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

Zilingo, 2015'te Ankiti Bose ve Dhruv Kapoor tarafından kurulan Singapur merkezli bir moda e-ticaret platformuydu. Mobil öncelikli bir pazaryeri olarak başlayan şirket, zamanla moda tedarik zincirine teknoloji ve kaynak bulma hizmeti sunan bir B2B platformuna dönüştü. Hindistan, Endonezya, Tayland, Filipinler, Hong Kong, Avustralya ve ABD'de faaliyet gösterdi.

## Neden kapandı?

Hızlı genişlemenin ardından şirket 2020'de ABD ve Avustralya ofislerini kapattı ve iki dalga halinde işten çıkarma yaptı. Mart 2022'de ihbarcılar, yönetim kuruluna CEO Ankiti Bose'un onayladığı ve şirket faaliyetleriyle bağlantısı görünmeyen ödemeleri bildirdi. Bose muhasebe soruşturması sırasında görevden uzaklaştırıldı ve Mayıs 2022'de itaatsizlik gerekçesiyle kovuldu. Yönetim krizinin ortasında yeni sermaye bulunamadı ve şirket 2022'de faaliyetlerini durdurdu. Şubat 2023'te tasfiyeye girdi; işin çöküşüyle ilgili davalar ise sürüyor.

## Hikâyesi

Adı İngilizcedeki zillion kelimesinden gelen Zilingo, 2015'te Hint kökenli iki genç kurucu, Ankiti Bose ve Dhruv Kapoor tarafından Singapur'da kuruldu. Fikir, Güneydoğu Asya'daki küçük moda satıcılarını mobil bir pazaryerinde buluşturmaktı. Bose kısa sürede bölgenin en çok konuşulan kurucularından biri oldu; Bloomberg 2019'da onu, değeri 1 milyar dolara yaklaşan bir moda girişimini kuran 27 yaşında bir CEO olarak anlattı.

Yatırımcılar da hevesliydi. Sequoia India'nın tohum yatırımıyla başlayan şirket, 2016'da 8 milyon, 2017'de 18 milyon, 2018'de 54 milyon dolar topladı. 2019'daki D serisinde Sequoia India, Burda Capital ve Sofina'ya Singapur'un devlet fonu Temasek de katıldı ve 226 milyon dolar geldi. Toplam yatırım 308 milyon dolara ulaştı ve Zilingo bölgenin en çok sermaye toplayan girişimlerinden biri oldu. Bu arada model de değişiyordu: Eylül 2019'da gelirin yüzde 80'i, moda tedarik zincirini dijitalleştiren B2B hizmetlerinden geliyordu.

Genişleme pahalıya patladı. 2020'de şirket ABD ve Avustralya ofislerini kapatıp Asya'ya odaklandı, Temmuz'da Tayland, Hindistan ve Endonezya'da ikinci bir işten çıkarma dalgası yaşandı ve finans direktörü istifa etti. Asıl kriz ise 2022 baharında geldi. Mart sonunda ihbarcılar, yönetim kuruluna Bose'un onayladığı ve şirket faaliyetleriyle bağlantısı olmayan şirketlere yapılmış açıklanamayan ödemeler bildirdi. Bose muhasebe soruşturması sürerken görevden uzaklaştırıldı ve 51 günlük uzaklaştırmanın ardından Mayıs 2022'de itaatsizlik gerekçesiyle kovuldu.

Yönetim krizinin ortasında şirket ayakta kalacak sermayeyi bulamadı ve 2022'de faaliyetlerini durdurdu. Ocak 2023'te teknoloji varlıklarını İsviçreli Buyogo'ya sattı, Şubat 2023'te tasfiyeye girdi; kaynaklara göre alacaklılara dağıtılacak bir şey kalmamıştı. Hukuki çekişme ise bitmedi: Bose 2024'te eski ortağı Kapoor ile eski operasyon direktörü Aadi Vaidya'yı dolandırıcılık, tehdit ve taciz iddialarıyla suçladı ve onlara karşı hakaret davası açtı. Taraflar arasındaki davalar sürüyor.

Zilingo'nun hikâyesi, yönetişimin bir bürokrasi değil, bir hayatta kalma aracı olduğunu hatırlatıyor. Yüz milyonlarca dolar toplayan bir şirkette ödemelerin nasıl onaylandığı sorusu zamanında netleşmediğinde, kriz anında güven bir kez kırıldı ve geri gelmedi.

## Dersler

- Kurucunun onayladığı ödemeleri ikinci bir imza ve düzenli iç denetimle kontrol edin; yönetişimi büyüdükten sonra değil, ilk büyük turdan önce kurun.
- İş modeliniz pazaryerinden B2B hizmetlere kayıyorsa, eski yapının ofis ve kadro maliyetlerini de aynı hızla küçültün.
- Kurucular ile yatırımcılar arasında bir kriz çıktığında, çekişme hukuk sürecine dönüşmeden önce şirketin nakit pistini güvenceye alın.

## Kaynaklar

- [Zilingo](https://en.wikipedia.org/wiki/Zilingo)
- [Singapore's Zilingo to Liquidate After Crisis at Fashion Startup](https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-20/singapore-s-zilingo-to-liquidate-after-crisis-at-fashion-startup?srnd=prognosis&leadSource=uverify%20wall)
- [Zilingo Fires CEO as Clash Over Embattled Startup Escalates](https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-05-20/zilingo-fires-ceo-as-clash-over-embattled-startup-escalates)
- [E-commerce startup Zilingo raises $226M to digitize Asia's fashion supply chain](https://techcrunch.com/2019/02/11/zilingo-raises-226m/)

---

# Arıkovanı (2016 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/arikovani/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Arıkovanı, Turkcell'in 2016'da hayata geçirdiği ve yalnızca teknoloji ile inovasyon odaklı projelere yönelik ödül bazlı bir kitle fonlama platformuydu. Girişimler 60 günlük kampanyalarla destekçilerden fon topluyor, hedefe ulaşamayan projelerde para destekçilere iade ediliyordu. 2018'de fonlanan ürünlerin satılabildiği Arıkovanı Mağaza da açıldı.

## Neden kapandı?

Arıkovanı, Aralık 2021'de hizmetlerini ay sonu itibarıyla sonlandırdığını duyurdu. Platformun açıklamasında karar, yeni stratejiler doğrultusunda eforların daha etkin ve çeşitli biçimde kullanılması isteğiyle gerekçelendirildi. Yani kapanış bir nakit krizinden çok ana şirketin öncelik değişikliğinin sonucuydu. Beş yılda 73 girişime 7,5 milyon TL aktaran platform, kurumsal destekle ayakta duran bir yapıydı ve bu destek çekilince devam etmedi. Aynı dönemde SPK lisanslı paya dayalı kitle fonlama platformlarının büyümesinin ödül bazlı modelin alanını daraltmış olabileceği de düşünülebilir; bu son nokta bir yorumdur.

## Hikâyesi

Turkcell, 2016'da teknoloji girişimcilerinin ihtiyaç duydukları kaynağı topluluktan bulabilmesi için Arıkovanı adlı bir kitle fonlama platformu kurdu. Platform, Türkiye'de yalnızca teknoloji girişimlerine odaklanan ilk ödül bazlı kitle fonlama sitesi olarak tanıtıldı. Girişimler 60 günlük kampanyalar açıyor, destekçiler karşılığında ürün ya da ödül alacakları katkılar yapıyordu. Hedefe ulaşamayan projelerde toplanan para destekçilere iade ediliyordu.

İlk yıl umut vericiydi. Turkcell'in Şubat 2017'de paylaştığı verilere göre 18 girişim kampanya açmış, bunların 9'u hedefine ulaşmış ve 11 bin destekçiden 1,92 milyon TL toplanmıştı. Görme engelliler için geliştirilen akıllı baston WeWALK ile hedefinin yaklaşık sekiz katı destek toplayan Outliers akıllı defter, öne çıkan projeler arasındaydı. Webrazzi'nin Aralık 2018 haberine göre platforma 6 binden fazla başvuru gelmiş, 66 proje için açılan kampanyalarda 4,6 milyon TL toplanmıştı. Aynı yıl fonlanan ürünlerin satılabileceği Arıkovanı Mağaza hayata geçirildi. Ape X drone, Byqee elektrikli bisiklet dönüşüm kiti ve Onlock akıllı mobilya kilidi de platformdan destek bulan girişimler arasında yer aldı.

24 Aralık 2021'de Arıkovanı, hizmetlerini ay sonu itibarıyla sonlandırdığını duyurdu. Platform toplamda 73 girişime 7,5 milyon TL destek aktarmıştı. Açıklamada, yeni stratejiler doğrultusunda eforların daha etkin ve çeşitli biçimde kullanılabilmesi için platforma bir süreliğine ara verildiği belirtildi. Aktif proje sahipleriyle son hesaplaşmaların aralık ayı içinde tamamlanacağı bildirildi ve site kısa süre sonra erişime kapandı.

Arıkovanı'nın kapanışı bir başarısızlıktan çok kurumsal önceliklerin değişmesiyle açıklanıyor. Yine de hikâye önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Büyük bir şirketin bütçesiyle yaşayan bir platform, kendi gelir modelini kuramadığında ana şirketin stratejisine bağlı kalır. Bir süreliğine ara olarak duyurulan karar kalıcı oldu; bu kaydın hazırlandığı tarihte platformun adresine erişilemiyordu.

## Dersler

- Kurumsal bir şirketin içinde yaşayan girişim, ana şirketin önceliği değiştiği gün kapanabilir; bağımsız bir gelir modeli kur.
- Kitle fonlama kampanyası bir ürün için iyi bir pazar testidir, ama platformun kendisi de para kazanmak zorundadır.
- Başarı hikâyeleri çıkarmak, sürdürülebilir bir iş modeline sahip olduğun anlamına gelmez.

## Kaynaklar

- [Kitlesel fonlama platformu Arıkovanı, hizmetlerini sonlandırdığını duyurdu](https://webrazzi.com/2021/12/24/kitlesel-fonlama-platformu-arikovani-hizmetlerini-sonlandirdigini-duyurdu/)
- [Kitle fonlama platformu Arıkovanı, faaliyetlerini sonlandırdı](https://egirisim.com/2021/12/24/kitle-fonlama-platformu-arikovani-faaliyetlerini-sonlandirdi/)
- [Turkcell'in platformu Arıkovanı, hizmetlerini sonlandırdı](https://www.fintechdunyasi.com/turkcellin-platformu-arikovani-hizmetlerini-sonlandirdi/9253/)
- [Yarının teknoloji markaları Arıkovanı'ndan çıkıyor](https://medya.turkcell.com.tr/bulletins/yarinin-teknoloji-markalari-arikovanindan-cikiyor/)
- [66 proje için kampanya başlatan Arıkovanı, 4,6 milyon TL destek topladı](https://webrazzi.com/2018/12/26/66-proje-icin-kampanya-baslatan-arikovani-46-milyon-tl-destek-topladi/)

---

# Byton (2016 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/byton/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Çin
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Byton, BMW ve Nissan'ın eski yöneticilerinin kurduğu, Nanjing merkezli bir Çin-Alman elektrikli otomobil markasıydı. Şirket, elektrikli SUV konsepti M-Byte ile başlamayı, 2022'ye kadar üç model çıkarmayı planlıyordu. Nanjing'de yıllık 150 bin araç kapasiteli bir fabrika kurmayı hedefledi.

## Neden kapandı?

İlk model M-Byte'ın 2019 sonunda üretime ve satışa girmesi planlanıyordu, ancak geliştirme gecikmeleri ve mali sorunlar lansmanı defalarca erteletti. Kurucu CEO Carsten Breitfeld 2019'da ayrıldı ve daha sonra devlete ait ortak FAW üzerinden hükümet müdahalesini gerekçe gösterdi. Nisan 2020'de ABD'deki çalışanların yarısı ücretsiz izne çıkarıldı, Haziran 2020'de faaliyetler altı ay süreyle askıya alındı. Foxconn ile 2021 başında kurulan ortaklık da şirketi kurtarmadı; Alman iştiraki Nisan 2021'de iflas etti, Çin'deki faaliyetler Temmuz 2021'de durdu ve Foxconn projeyi askıya aldı.

## Hikâyesi

7 Ocak 2018'de Las Vegas'taki Tüketici Elektroniği Fuarı'nda (CES) Byton ilk konsept aracını, elektrikli SUV M-Byte'ı tanıttı. BBC, Byton'un aracını fütüristik ve “gerçekten akıllı” bir otomobil olarak tanıttı. Şirket, M-Byte'ın satışlarının 2019'un son çeyreğinde Çin, Avrupa ve ABD'de başlayacağını açıkladı. O araç hiçbir zaman seri üretime girmedi.

Hikâye 2016'da, Tencent, Foxconn ve lüks otomobil bayisi Harmony New Energy Auto'nun Future Mobility adlı bir ortak girişim kurmasıyla başladı. Hedef, 2020'de tamamen elektrikli ve otonom premium otomobiller satmaktı. Şirketi BMW ve Nissan'ın eski yöneticileri Carsten Breitfeld ve Daniel Kirchert kurdu. Ocak 2017'de Nanjing'de 1,7 milyar dolarlık, başlangıçta yıllık 150 bin araç kapasiteli bir fabrika kurulacağı açıklandı. Ağustos 2017'de Suning ve diğer yatırımcılardan 200 milyon dolar toplandı ve şirket Byton adını aldı. 2018'de devlete ait otomobil üreticisi FAW da şirkete önemli miktarda yatırım yaptı.

Sorunlar yönetimden başladı. Breitfeld Nisan 2019'da şirketten ayrıldı; The Verge'ün de aktardığı sonraki açıklamasında, FAW üzerinden Çin hükümetinin şirkete aktif müdahalesi nedeniyle ayrıldığını söyledi. Aynı dönemde şirketin 500 milyon dolarlık yeni bir tur aradığı bildirildi. Lansman defalarca ertelendi. Nisan 2020'de Kuzey Amerika merkezindeki 450 çalışanın yaklaşık yarısı ücretsiz izne çıkarıldı; Haziran 2020'de şirket, yeniden yapılanma için faaliyetlerini altı ay askıya alma kararı aldı. Ekim 2020'de diğer kurucu Kirchert de süren mali sorunlar nedeniyle ayrıldı.

Ocak 2021'de Tayvanlı üretici Foxconn, Byton'la stratejik ortaklık kuracağını ve 200 milyon dolar yatırım planladığını açıkladı. Ancak Nisan 2021'de Alman iştiraki iflas etti, Temmuz 2021'de Çin'deki faaliyetler durdu. Eylül 2021'de Nikkei, Foxconn'un Byton'daki süren mali sorunlar nedeniyle projeyi askıya aldığını yazdı. Byton 2021'de iflas sürecine girdi.

Byton'un hikâyesi, sermaye yoğun bir sektörde parlak bir tanıtımın seri üretime giden uzun yolu kısaltmadığını gösteriyor. Çok ortaklı bir yapıda yönetim uyumu bozulduğunda, her gecikme yeni bir finansman ihtiyacı doğurdu.

## Dersler

- Otomotiv gibi sermaye yoğun işlerde konsept aracın beğenilmesi yetmez; seri üretime kadar gereken nakdi tur bazında değil proje bazında güvenceye alın.
- Çok ortaklı ve devlet destekli yapılarda karar yetkisinin kimde olduğunu baştan netleştirin; yönetim çatışması takvimi eritir.
- Lansman tarihini açıklamadan önce tedarik zinciri ve üretim ortağını sözleşmeye bağlayın; her erteleme hem güveni hem nakdi tüketir.

## Kaynaklar

- [Byton (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Byton_(company))
- [Apple supplier Foxconn's EV project with China's Byton halted](https://asia.nikkei.com/Business/China-tech/Apple-supplier-Foxconn-s-EV-project-with-China-s-Byton-halted)
- [Byton founder says he quit because of Chinese government interference](https://www.theverge.com/2019/9/20/20875328/byton-carsten-breitfeld-first-auto-works-chinese-government)
- [Chinese EV startup Byton to suspend production for reorganization](https://europe.autonews.com/automakers/chinese-ev-startup-byton-suspend-production-reorganization)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q47313237](https://www.wikidata.org/wiki/Q47313237)

---

# Coinzo (2018 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/coinzo/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Coinzo, 2018'de İzmir'de kurulan ve Coinzo Teknoloji AŞ çatısı altında çalışan bir kripto para alım satım platformuydu. Yazılımını şirket içinde geliştiren platform, e-Devlet ile kimlik doğrulama, düşük komisyon ve API hizmetleriyle öne çıkıyordu.

## Neden kapandı?

Coinzo, 11 Ekim 2021'de alım satım işlemlerini durdurarak hizmetini sonlandırdığını duyurdu. Şirket kapanışın nedenini açıklamadı. Karar, aynı yılın nisan ayında Thodex ve Vebitcoin'in çöküşünün ardından kripto varlıklarla ödemenin yasaklandığı ve sektörün düzenleme gündemine girdiği bir döneme denk geldi. Bu bağlantı kaynaklarda açıkça kurulmuyor, bir yorum olarak okunmalı. Coinzo, kullanıcılarına altı aylık çekim süresi tanıyarak düzenli bir çıkış yaptı.

## Hikâyesi

Coinzo, 2018'de İzmir'de kurulan ve Coinzo Teknoloji AŞ çatısı altında çalışan bir kripto para alım satım platformuydu. egirişim'in 2020'deki tanıtımına göre yazılımı tamamen şirket içinde geliştirilmişti. e-Devlet entegrasyonuyla kimlik fotoğrafı istemeden hesap doğrulama, piyasa ortalamasının altında komisyon, gelir paylaşımlı referans sistemi ve API hizmetleri öne çıkan özellikleri arasındaydı. Platform o dönemde CoinMarketCap listesinde ilk 100 bitcoin borsası arasında gösteriliyordu.

2021'de kripto paraya ilgi zirve yaptığında Coinzo, Türkiye'de en çok kullanılan beş kripto borsasından biri olarak anılıyordu. Habertürk'ün aktardığına göre platformdaki günlük işlem hacmi 500 milyon lirayı aşıyordu.

11 Ekim 2021 sabahı saat 09.00'da Coinzo alım satım işlemlerini durdurdu ve kullanıcılarına bir duyuru yayımladı. Şirket, 2018'den beri sürdürdüğü dijital varlık hizmet sağlayıcılığını sonlandırma kararı aldığını bildirdi. Kullanıcılara Türk lirası ve kripto bakiyelerini çekebilmeleri için altı ay süre tanındı; alım satım dışındaki özellikler bu süre boyunca açık kaldı. Açıklamada bakiyelerin güvende olduğu ve ilgili kurumların bilgilendirildiği belirtildi. Şirket, sürecin hiçbir kullanıcı “mağdur olmaması için özenle” yönetileceğini vurguladı ve ileride kripto ile blokzincir alanında yeni projelerle döneceğini ekledi.

Coinzo kapanışın nedenini hiçbir zaman açıklamadı. Karar, aynı yılın nisan ayında Thodex ve Vebitcoin'in çöküşünün ardından kripto varlıklarla ödemenin yasaklandığı ve sektörün düzenleme gündemine girdiği bir döneme denk geldi. Thodex'ten farklı olarak Coinzo, kullanıcılarına düzenli bir çıkış süreci tanıyarak kapanan platformlardan biri oldu; bu da kapanışın nasıl yönetildiğinin, kapanışın kendisi kadar önemli olduğunu gösterdi.

## Dersler

- Kapanmaya karar verdiysen kullanıcına net bir takvim ve çıkış yolu sun; itibarın kapandıktan sonra da yaşar.
- Düzenlemenin hızla değiştiği bir sektörde uyum maliyetini iş planına baştan yaz.
- Hacim tek başına sürdürülebilirlik göstergesi değildir; gelir ve maliyet yapını ayrıca izle.

## Kaynaklar

- [Merkezi İzmir'de bulunan kripto para borsası Coinzo kapandı](https://www.capital.com.tr/haberler/tum-haberler/merkezi-izmirde-bulunan-kripto-para-borsasi-coinzo-kapandi)
- [İzmirli kripto para borsası kapandı](https://www.haberturk.com/coinzo-faaliyetlerine-son-verdi-3218109-ekonomi)
- [Bitcoin alım satım işlemleri sunan yerli kripto para platformu Coinzo](https://egirisim.com/2020/06/12/bitcoin-alim-satim-islemleri-sunan-yerli-kripto-para-platformu-coinzo/)
- [Yerli kripto para borsası, faaliyetlerini sonlandırdı](https://shiftdelete.net/yerli-kripto-para-borsasi-faaliyetlerini-sonlandirdi)

---

# Element AI (2016 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/element-ai/
- Sektör: Yapay zekâ
- Ülke: Kanada
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Element AI, şirketlerin yapay zekâ çözümleri geliştirmesine yardım etmek için 2016'da Montreal'de kurulan bir yapay zekâ şirketiydi. Derin öğrenmenin öncülerinden Yoshua Bengio'nun kurucuları arasında yer aldığı şirket, Montreal Limanı, LG Electronics ve Singapur Yönetim Üniversitesi gibi kurumlarla ortak projeler yürüttü. 2019'da sigorta risk değerlendirmesi için Underwriting Partner ve üretim şirketlerine yönelik veri yönetimi platformu Knowledge Scout adlı ürünlerini piyasaya sürdü.

## Neden kapandı?

Element AI rekor bir yatırım turu ve güçlü bir bilimsel itibarla yola çıktı, ancak ilk bağımsız ürününü ancak Eylül 2019'da, kuruluşundan yaklaşık üç yıl sonra piyasaya sürebildi. Ortaklıklar ve araştırma çalışmaları şirketi görünür kıldı, fakat ürünleri şirketi ayakta tutacak geliri sağlayamadı. 2020 sonunda parası ve seçenekleri tükenmek üzere olan şirket, ServiceNow ile satış anlaşması imzaladı. The Globe and Mail'in ulaştığı belgelere göre satışta kurucuların hisse değeri büyük ölçüde silindi. Satış 8 Ocak 2021'de tamamlandı ve Element AI bağımsız bir şirket olarak sona erdi.

## Hikâyesi

Ekim 2016'da Wired dergisi, derin öğrenmenin öncülerinden Yoshua Bengio'nun Element AI adında bir girişim başlattığını duyurdu. Montreal merkezli şirket, derin öğrenme alanında bir kuluçka merkezi olarak tanıtılıyordu. Fortune dergisi de bir süre sonra şirketi, büyük teknoloji şirketlerinin yapay zekâdaki hâkimiyetini kırıp kıramayacağı sorusuyla ele aldı. Dört yıl sonra ise Element AI, kurucularının payı büyük ölçüde silinmiş halde bir Kaliforniya şirketine satıldı.

Şirketi Jean-François Gagné, Bengio, Anne Martel, Nicolas Chapados ve Philippe Beaudoin ile Montrealli risk sermayesi fonu Real Ventures'tan Jean-Sébastien Cournoyer birlikte kurdu. 2017 başında açık kaynaklı bir makine öğrenmesi veritabanı geliştiren ekibin tamamını bünyesine kattı. Haziran 2017'de San Francisco merkezli Data Collective ve Microsoft Ventures liderliğinde 102 milyon dolarlık A serisi yatırım aldı; Montreal Gazette bu turu kent için rekor olarak niteledi. Aralık 2018'de Kanada hükümeti, 900 yeni istihdam hedefiyle şirkete 5 milyon Kanada dolarına kadar kredi verdi.

Şirket görünürlük konusunda başarılıydı. Uluslararası Af Örgütü ile birlikte Twitter'da siyasetçi ve gazeteci kadınlara yönelik taciz üzerine bir çalışma yayımladı; Montreal Limanı'nda kamyonların yük indirme ve alma için ne kadar bekleyeceğini tahmin eden bir proje yürüttü, LG Electronics ve Singapur Yönetim Üniversitesi gibi kurumlarla ortaklıklar kurdu. Ancak ilk bağımsız ürünü, sigorta risk değerlendirmesi için geliştirilen Underwriting Partner, ancak Eylül 2019'da piyasaya çıktı; aralıkta onu Knowledge Scout izledi.

30 Kasım 2020'de Kaliforniyalı bulut tabanlı BT hizmetleri şirketi ServiceNow, Element AI'ı satın almak için anlaşma imzaladığını açıkladı. Parası ve seçenekleri tükenmek üzere olan şirket 230 milyon dolara satıldı. The Globe and Mail'in ulaştığı belgelere göre kurucuların hisse değeri büyük ölçüde silindi. Satış 8 Ocak 2021'de tamamlandı ve Element AI bağımsız bir şirket olarak sona erdi.

Element AI, bilimsel itibarın ve rekor yatırımın, satılabilir bir ürünü hızla sahaya çıkarmanın yerini tutmadığını gösteriyor.

## Dersler

- Araştırma itibarı ürün pazar uyumunun yerine geçmez; ilk ücretli ürünü mümkün olan en erken aşamada sahaya çıkarmayı hedefleyin.
- Kurumsal ortaklıklar ve ortak çalışmalar görünürlük sağlar ama ölçeklenmez; her projeden tekrar satılabilir bir ürün çıkıp çıkmadığını ölçün.
- Rekor bir yatırım turu sonraki turun çıtasını yükseltir; harcama hızınızı gelirin yetişebileceği düzeyde tutun.

## Kaynaklar

- [Element AI](https://en.wikipedia.org/wiki/Element_AI)
- [ServiceNow is acquiring Element AI, the Canadian startup building AI services for enterprises](https://techcrunch.com/2020/11/30/servicenow-is-acquiring-element-ai-the-canadian-startup-building-ai-services-for-enterprises/)
- [Element AI sold for $230-million as founders saw value mostly wiped out, document reveals](https://www.theglobeandmail.com/business/article-element-ai-sold-for-230-million-as-founders-saw-value-wiped-out/)

---

# Greensill Capital (2011 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/greensill/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: 1,1 milyar $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Greensill Capital, Birleşik Krallık ve Avustralya merkezli bir finansal hizmetler şirketiydi. Ana işi, tedarikçilere alacaklarını erken ödeyip bedeli daha sonra alıcı şirketten tahsil eden tedarik zinciri finansmanıydı. Şirket satın aldığı alacaklara dayalı tahviller çıkarıyor, Credit Suisse gibi ortaklarla fonlar yönetiyor ve Almanya'daki Greensill Bank üzerinden bankacılık hizmeti veriyordu.

## Neden kapandı?

Greensill'in finansman modeli, alacakları sigortalayan şirketlere ve ürünlerini yatırımcılara ulaştıran Credit Suisse fonlarına dayanıyordu. Temmuz 2020'de şirketin 4,6 milyar dolarlık işletme sermayesini sigortalayan Tokio Marine liderliğindeki sigortacılar güvenceyi sürdürmeyeceklerini bildirdi. Şirketin Sanjeev Gupta'ya bağlı GFG Alliance'a açıklığı 5 milyar dolara ulaşmıştı. 1 Mart 2021'de Credit Suisse, Greensill'e bağlı 10 milyar dolarlık fonları dondurdu ve olası bir kurtarıcıyla anlaşma da bozuldu. Credit Suisse'e olan 140 milyon dolarlık krediyi ödeyemeyen ve GFG'den gelen temerrütlerle sarsılan şirket 8 Mart 2021'de iflas koruması istedi.

## Hikâyesi

1 Mart 2021'de Credit Suisse, Greensill Capital'in ürünlerine yatırım yapan tedarik zinciri fonlarındaki 10 milyar doları dondurdu. Bir hafta sonra, SoftBank'ın desteklediği ve halka arzı konuşulan şirket iflas koruması istiyordu.

Greensill Capital, 2011'de Lex Greensill tarafından kuruldu. Uzmanlık alanı “ters faktoring” olarak da bilinen tedarik zinciri finansmanıydı: tedarikçilerin faturaları erken ödeniyor, bedel sonradan alıcı şirketten tahsil ediliyordu. Şirket zamanla Almanya'daki Greensill Bank üzerinden bankacılık hizmetine, satın aldığı alacaklara dayalı tahvillere ve Credit Suisse gibi ortaklarla yönetilen fonlara yayıldı. 2018'de General Atlantic 250 milyon dolar, 2019 başında SoftBank Vision Fund 800 milyon dolar yatırdı. Çalışan sayısı 2019 sonundaki 500'den 2021 başında 16 ofiste 1.000'in üzerine çıktı. Eski Birleşik Krallık Başbakanı David Cameron 2018'de şirkete danışman oldu.

Riskler büyüyordu. Financial Times'ın haberine göre SoftBank, Greensill'in faaliyetlerini finanse eden Credit Suisse fonlarına yatırım yapıyor, Greensill de SoftBank destekli şirketlere finansman sağlıyordu; muhabirler bunu “döngüsel fon akışı” diye tanımladı. Greensill'in, çelik iş insanı Sanjeev Gupta ile bağlantılı GFG Alliance'a açıklığı 5 milyar dolara ulaşmıştı. Alman düzenleyici BaFin 2020'de Greensill Bank'ın muhasebesini incelemeye başladı. Temmuz 2020'de, şirketin 4,6 milyar dolarlık işletme sermayesini sigortalayan Tokio Marine liderliğindeki sigortacılar güvenceyi sürdürmeyeceklerini bildirdi.

Credit Suisse'in fonları dondurmasının ardından şirket, olası bir alıcıyla anlaşamadı. Credit Suisse'e olan 140 milyon dolarlık krediyi ödeyemeyen ve GFG'nin temerrütleriyle sarsılan Greensill, 8 Mart 2021'de iflas koruması istedi. BaFin aynı ay Greensill Bank hakkında suç duyurusunda bulundu ve bankanın faaliyetlerini durdurdu. Nisan 2021'de Başbakan Boris Johnson, çöküşün ve Cameron'ın hükümet nezdindeki lobi faaliyetlerinin soruşturulmasını istedi. Aralık 2025'te Alman savcılar, 2021'de Greensill Bank'ın yönetiminde yer alan ve isimleri açıklanmayan üç kişi hakkında bankacılık düzenlemelerini atlattıkları iddiasıyla ceza davası açtı; dava devam ediyor. Nisan 2024'te iflas yöneticileri GFG'den hâlâ yaklaşık 587 milyon dolar alacaklı olduklarını açıkladı.

Greensill, hızlı büyüyen bir finans şirketinin kırılganlığının çoğu zaman bilançosunda değil bağımlılıklarında gizli olduğunu gösteriyor. Sigortacı, fon ve tek bir büyük müşteri aynı anda sorun çıkardığında, milyarlarca dolarlık yapı birkaç gün içinde çözüldü.

## Dersler

- Finansman modeliniz tek bir sigortacıya, tek bir dağıtım kanalına ya da tek bir büyük müşteriye dayanıyorsa, bunlardan birinin çekildiği senaryoyu bugünden test edin.
- Hızlı büyüme yatırımcı parasıyla değil, alacak kalitesiyle ölçülmeli; en büyük müşteri grubunuza açıklığınızı sermayenizle karşılaştırın.
- Siyasi bağlantılar ve ünlü danışmanlar, düzenleyici ve piyasa riskini ortadan kaldırmaz; itibar riskini artırabilir.

## Kaynaklar

- [Greensill Capital](https://en.wikipedia.org/wiki/Greensill_Capital)
- [Greensill Capital files for insolvency, administrators appointed](https://www.reuters.com/article/us-britain-greensill-idUSKBN2B01WB)
- [Greensill files for administration and warns of GFG 'defaults'](https://www.ft.com/content/db5bc46a-57cc-4c7d-a6fe-47f5a59412d4)
- [German prosecutors file lawsuit against Greensill bosses over role in bank's collapse](https://www.theguardian.com/business/2025/dec/18/greensill-germany-bremen-banking-finances-law)

---

# Houseparty (2016 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/houseparty/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 64 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Houseparty, arkadaşların önceden plan yapmadan anlık görüntülü sohbetlere katılabildiği bir sosyal ağdı. Bir odada sekiz kişiye kadar konuşabiliyor, kişiler çevrim içi olduğunda bildirim alınıyordu. Uygulama mobilde ve masaüstünde kullanılabiliyordu.

## Neden kapandı?

Houseparty, canlı yayın uygulaması Meerkat'ın ardından aynı ekip tarafından geliştirildi ve özellikle gençler arasında hızla yayıldı. 2019'da Epic Games şirketi satın aldı ve uygulamanın görüntülü sohbetini Fortnite'a taşıyan bir mod geliştirildi. COVID-19 kapanmalarıyla Mart 2020'de indirmeler zirve yaptı, ancak bu ilgi kalıcı bir iş modeline dönüşmedi. Epic Games Eylül 2021'de uygulamayı mağazalardan kaldırdığını ve servisi Ekim 2021'de kapatacağını açıkladı.

## Hikâyesi

Mart 2020'de, dünya evlere kapanırken bir uygulama birden gündemin merkezine oturdu. Houseparty yalnızca o ay 17 milyondan fazla indirildi, 2020 Webby Ödülleri'nde “yılın çıkış yapanı” seçildi ve Fast Company'ye göre Nisan 2020'ye kadar toplam 50 milyon indirmeyle ABD App Store'un sosyal ağ kategorisinde birinci sıraya yükseldi.

Uygulamanın arkasındaki ekip, bir başarısızlığın ardından yeniden denemişti. Ben Rubin'in yönettiği Life On Air, 2015 başında canlı yayın uygulaması Meerkat'ı çıkarmış, Greylock Partners'tan 12 milyon dolar yatırım almıştı. Meerkat kısa sürede ilgi odağı olsa da ömrü uzun olmadı ve ekip Şubat 2016'da sessizce yeni bir ürün yayımladı: arkadaşların anlık olarak katılabildiği, sekiz kişiye kadar grup görüntülü sohbet imkânı sunan Houseparty. The Verge, Eylül 2016'da yaklaşık bir milyon kişinin gizlice geliştirilen bu uygulamayı kullandığını yazdı. 2016 sonunda Sequoia Capital'den 52 milyon dolar geldi.

Kurucu ortak Sima Sistani Mart 2019'da CEO oldu ve aynı yıl Houseparty'nin Fortnite'ın yapımcısı Epic Games'e satışını yönetti; satış bedeli açıklanmadı. Kasım 2020'de uygulamanın görüntülü sohbetini Fortnite Battle Royale'e taşıyan “Fortnite Mode” eklendi. Uygulamanın hacklendiğine dair bir haber çıktığında Sistani bu iddiayı reddetti.

Ancak salgının getirdiği ani ilgi kalıcı olmadı. 9 Eylül 2021'de Epic Games, Houseparty'yi mobil uygulama mağazalarından hemen kaldırdığını ve servisi Ekim 2021'de tamamen kapatacağını açıkladı. The Washington Post, kararın şirketin metaverse hedeflerine odaklanmak için alındığını yazdı. Ana görüntülü sohbet servisi ve Fortnite Mode, kapanışa kadar çalışmaya devam etti.

Houseparty'nin hikâyesi, dışsal bir şokun getirdiği büyümenin ürünün değerini tek başına kanıtlamadığını gösteriyor. Uygulama milyonlarca kişinin hayatına girdi, ama bağımsız bir gelir modeli kurmadan büyük bir şirketin parçası oldu. Alıcının öncelikleri değiştiğinde, en popüler dönemini henüz geride bırakmış bir uygulama kolayca kapatılabildi.

## Dersler

- Bir kriz döneminde gelen ani indirme dalgasını kalıcı talep saymayın; dalga geçtikten sonraki haftalık kullanımı ölçün.
- Satın alınan bir ürünün geleceği, alıcının ana stratejisine ne kadar hizmet ettiğine bağlıdır; bağımsız bir gelir modeli pazarlıkta elinizi güçlendirir.
- Bir ürün başarısız olduğunda ekibin öğrendiklerini yeni bir ürüne taşımak mümkündür; ama pivot sonrası da gelir modelini erken sorgulayın.

## Kaynaklar

- [Houseparty (app)](https://en.wikipedia.org/wiki/Houseparty_(app))
- [Epic Games to shut down Houseparty in October, including the video chat 'Fortnite Mode' feature](https://techcrunch.com/2021/09/09/epic-games-to-shut-down-houseparty-in-october-including-the-video-chat-fortnite-mode-feature/)
- [Epic Games shuts down Houseparty app to focus on metaverse](https://web.archive.org/web/20250722164333/https://www.washingtonpost.com/video-games/2021/09/09/houseparty-shut-down-epic-games-metaverse/)
- [Epic Games, the maker of 'Fortnite', acquired teen chat app Houseparty in a surprise deal](https://www.businessinsider.com/fortnite-creator-epic-games-acquires-group-video-chat-houseparty-2019-6)

---

# Katerra (2015 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/katerra/
- Sektör: Emlak ve inşaat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 2 milyar $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Katerra, büyük bina bileşenlerini fabrikada üretip şantiyede monte eden, teknoloji odaklı bir inşaat şirketiydi. Özellikle çok katlı konut projelerinde pencereleri dahil tüm bir duvarı tesiste üretiyor, masif ahşap ürünler de imal ediyordu. Birçok projede aynı anda üretici, mimar ve yüklenici rolünü üstleniyor ve genellikle doğrudan mülk sahipleriyle sözleşme yapıyordu.

## Neden kapandı?

Şirket kısa sürede fabrikalar, mimarlık ekipleri ve binlerce çalışanla çok geniş bir yapıya büyüdü. Aralık 2019'da yaklaşık 200 kişiyi çıkarıp Phoenix'teki fabrikasını kapatmak zorunda kaldı. Mayıs 2020'de 200 milyon dolarlık ek yatırımla birlikte CEO değişti ve SoftBank Aralık 2020'de şirketi kurtarmak için yeniden para koydu. Haziran 2021'de Katerra, iflasının nedenleri olarak COVID-19 salgınını ve kredi aldığı Greensill Capital'ın çöküşünün ardından yeni sermaye bulamamasını gösterdi. Kalan çalışanlar kazanılmış izin ücretleri ve kıdem tazminatı ödenmeden işten çıkarıldı.

## Hikâyesi

Bir binanın duvarı, pencereleriyle birlikte fabrikada üretilip kamyonla şantiyeye getiriliyor ve orada yerine takılıyor. Katerra'nın inşaat sektörüne vaadi buydu: bina yapmayı, bir elektronik cihaz üretir gibi endüstriyel bir sürece dönüştürmek. Şirketi 2015'te Flextronics'in eski CEO'su ve Tesla'nın eski geçici CEO'su Michael Marks ile The Wolff Co. adlı şirketin yönetim kurulu başkanı Fritz Wolff kurdu.

Fikir büyük sermayeyi hızla çekti. Ocak 2018'de SoftBank'ın Vision Fund'ı liderliğinde 865 milyon dolarlık yatırım geldi. Katerra aynı yıl yüksek ahşap binalar ve masif ahşap yapım konusunda uzman mimarlık firması MGA'yı satın aldı. 2018 sonunda 7.500 çalışanı ve yürüttüğü 700 projesi vardı, ülke genelinde 14 dağıtım merkezi kurmayı planlıyordu. LinkedIn onu 2017'de çalışılacak en iyi girişimler listesine almıştı.

Ancak her şeyi aynı anda yapmak pahalıydı. Aralık 2019'da yaklaşık 200 kişilik işten çıkarma ve Phoenix'teki fabrikanın kapatılması duyuruldu; üretim daha düşük maliyetli ve yüksek otomasyonlu Tracy fabrikasına taşındı. Mayıs 2020'de 200 milyon dolarlık ek yatırımla birlikte yönetim değişti ve Schlumberger'in eski CEO'su Paal Kibsgaard, Marks'ın yerine geçti. SoftBank Aralık 2020'de bir kurtarma yatırımı daha yaptı; Vision Fund'ın Katerra'ya koyduğu toplam paranın 2 milyar doları aştığı bildirildi.

Son darbe finansman tarafından geldi. Kredi aldığı Greensill Capital çökünce Katerra yeni sermaye bulamadı. Haziran 2021'de şirket, iflasının nedenleri olarak COVID-19 salgınını ve Greensill'in çöküşünün ardından para toplayamamasını gösterdi. Kalan çalışanlar kazandıkları izin ücretleri ve kıdem tazminatı ödenmeden işten çıkarıldı; Orta Doğu gibi bazı bölgelerdeki varlıklar ise bağımsız şirketler olarak yaşamaya devam etti.

Katerra'nın hikâyesi, inşaat gibi yerel ve parçalı bir sektörü tek hamlede dönüştürmeye çalışmanın ne kadar sermaye yaktığını gösteriyor. Fabrika, tasarım ve şantiyeyi aynı çatı altında büyütmek kâğıt üzerinde verimli görünüyordu; pratikte her halka kendi sorunlarını getirdi ve hepsini finanse etmek tek bir yatırımcının sabrına kaldı.

## Dersler

- Geleneksel bir sektörü dikey entegrasyonla dönüştürmeye çalışıyorsanız, her halkayı aynı anda kurmak yerine önce tek bir halkada kârlılığı kanıtlayın.
- Finansmanınızı tek bir büyük yatırımcıya ya da tek bir kredi kuruluşuna bağlamayın; Greensill'in çöküşü Katerra'nın son can simidini de götürdü.
- Kriz anında bile çalışanların hak ettiği ödemeleri önceliklendirin; ödenmeyen tazminatlar şirket kapandıktan sonra da kurucuların itibarını takip eder.

## Kaynaklar

- [Katerra](https://en.wikipedia.org/wiki/Katerra)
- [SoftBank-backed Katerra files for bankruptcy](https://www.ft.com/content/a70b6130-b062-4850-8759-4a10a5a26f3d)
- [SoftBank pours $865 million into Katerra, a start-up making buildings in a factory](https://www.cnbc.com/2018/01/24/katerra-raises-865-million-from-softbank-vision-fund.html)
- [SoftBank-Backed Katerra to Shut Down](https://www.theinformation.com/articles/softbank-backed-katerra-to-shut-down)

---

# Knotel (2016 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/knotel/
- Sektör: Emlak ve inşaat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 560 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Knotel, şirketlere kendi markalarını taşıyan, ihtiyaçlarına göre tasarlanmış genel merkezler kurup işleten ve bu alanları esnek sözleşmelerle kiralayan New York merkezli bir esnek ofis girişimiydi. WeWork'ün paylaşımlı masa modelinin aksine, kiracının büyüyüp küçülebildiği özel ofisler sunarak kendini “hizmet olarak genel merkez” diye konumlandırdı. 2019'da New York'tan São Paulo'ya 11 şehirde 200'ü aşkın lokasyon işletiyordu.

## Neden kapandı?

Şirket uzun vadeli kira sözleşmeleri ve pahalı tadilatlarla hızla büyürken beklenenden fazla boş alanla karşılaştı. Business Insider'ın aktardığına göre 2019 zararı 233 milyon dolara ulaştı; şirket bu rakama itiraz etti. The Real Deal, pandemiden önce de dava ve tahliyelerin başladığını yazdı. Covid-19 ofis talebini çökertince Knotel çalışanlarının yarısını işten çıkardı ya da ücretsiz izne gönderdi, gelirler geriledi ve bazı mülk sahipleri dava açtı. Yeni fon arayışı sonuç vermeyince şirket Şubat 2021'de iflas başvurusu yapıp varlıklarını Newmark'a sattı.

## Hikâyesi

Mart 2020'de Knotel çalışanları kötü haberi iki parça halinde aldı: kadronun yüzde 30'u işten çıkarılıyor, yüzde 20'si ücretsiz izne gönderiliyordu. Oysa yalnızca yedi ay önce şirket 400 milyon dolarlık bir yatırım turunu kapatmış, unicorn olarak WeWork'ün en ciddi rakiplerinden biri sayılmaya başlamıştı. Covid-19 kapıyı çaldığında, New York'un en hızlı büyüyen ofis girişimi aslında zaten kırılgan bir zeminde duruyordu.

Knotel'i 2016'da Virgin Mobile'ın kurucu ortaklarından Amol Sarva ile eski girişim sermayedarı Edward Shenderovich kurdu. Fikir, WeWork modelini tersine çevirmekti: paylaşımlı masalar yerine her şirkete kendi markasını taşıyan, ihtiyaca göre büyüyüp küçülebilen bir genel merkez kurmak ve bunu esnek sözleşmeyle kiralamak. 2017'de 25 milyon dolarlık A serisi, 2018'de Newmark Knight Frank ve The Sapir Organization liderliğinde 70 milyon dolarlık B serisi geldi. Ağustos 2019'daki 400 milyon dolarlık turla birlikte şirket, New York, Londra, Berlin, Paris ve São Paulo'nun da aralarında bulunduğu 11 şehirde 200'ü aşkın lokasyonda 4 milyon fit kareyi aşan alan işlettiğini açıkladı.

Büyümenin faturası ise ağırdı. Business Insider'ın gördüğünü söylediği finansallara göre şirket 2019'da 233 milyon dolar zarar etti; Knotel bu rakama itiraz etti. Uzun vadeli kiralar ve pahalı tadilatlar beklenenden fazla boş alanla birleşince bilanço zorlandı. The Real Deal, pandemiden önce bile şirketin davalar ve tahliyelerle uğraştığını yazmıştı. 2020'nin ikinci çeyreğinde gelir yaklaşık yüzde 20 düşerek 59 milyon dolara indi, bazı mülk sahipleri kâr paylaşım anlaşmalarının bozulduğunu öne sürerek dava açtı.

Şubat 2021'de Knotel iflas başvurusu yaptı ve varlıklarını, aynı zamanda yatırımcısı olan gayrimenkul komisyoncusu Newmark'a bildirildiğine göre 70 milyon dolara satmayı kabul etti. Newmark süreç boyunca yaklaşık 20 milyon dolarlık finansman da sağladı. Bir yıldan kısa süre önce 1,6 milyar dolar değer biçilen şirkete yatırılan yaklaşık 560 milyon doların büyük bölümü böylece buharlaştı.

Knotel'in hikâyesi, esnek ofis işinin özünde bir vade uyumsuzluğu işi olduğunu hatırlatıyor. Müşteriye esneklik satarken mülk sahibine uzun vadeli taahhüt veren şirket, talep ilk düştüğünde aradaki farkı kendi kasasından ödemek zorunda kalır.

## Dersler

- Müşteriye kısa vadeli esneklik satıp mülk sahibine uzun vadeli kira taahhüdü veriyorsanız, doluluk yüzde 20 düştüğünde kaç ay dayanabileceğinizi önceden hesaplayın.
- Kiralık alanla büyüyen modellerde gelir paylaşımı ya da yönetim sözleşmesi gibi riski mülk sahibiyle bölüşen yapıları erken dönemde deneyin.
- Pazar liderinin sendelemesi sizin modelinizin sağlam olduğunu kanıtlamaz; aynı risk kalemlerini kendi bilançonuzda arayın.

## Kaynaklar

- [A look at how proptech startup Knotel went from a $1.6B valuation to filing for bankruptcy](https://techcrunch.com/2021/02/05/a-look-at-how-proptech-startup-knotel-went-from-a-1-6b-valuation-to-filing-for-bankruptcy/)
- [Knotel Files for Bankruptcy as Pandemic Strains Office Rentals](https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-01/knotel-files-for-bankruptcy-as-pandemic-strains-office-rentals?srnd=premium)
- [CEO Who Celebrated WeWork's Demise Must Fix Own Firm: Knotel](https://therealdeal.com/2020/01/31/knotels-ceo-cheered-weworks-fall-but-hes-got-challenges-too/)

---

# Periscope (2014 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/periscope/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 1,5 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Periscope, Android ve iOS için geliştirilmiş bir canlı video yayın uygulamasıydı. Kullanıcılar telefonlarından anında yayın açabiliyor, izleyiciler ekrana dokunarak yayıncıya “kalp” gönderebiliyordu. Yayınlar herkese açık ya da yalnızca belirli kişilere görünür olabiliyordu.

## Neden kapandı?

Twitter, Periscope'u Ocak 2015'te, uygulama henüz halka açılmadan satın aldı. Uygulama ilk yılında hızla büyüdü, ancak Aralık 2016'dan itibaren özellikleri Twitter'ın kendi uygulamasına taşındı. Benzer canlı yayın özelliklerine sahip diğer sosyal medya platformları yaygınlaştıkça Periscope'un kullanımı düştü. Twitter Aralık 2020'de, azalan kullanım, ürün yeniden yapılanması ve yüksek bakım maliyetlerini gerekçe göstererek uygulamayı kapatacağını açıkladı; Periscope 31 Mart 2021'de mağazalardan kaldırıldı.

## Hikâyesi

Fikir 2013'te İstanbul'da doğdu. Kayvon Beykpour, Taksim Meydanı'nda protestolar başladığında şehirdeydi ve ne olduğunu görmek için Twitter'a başvurdu. Yaşananları okuyabiliyordu, ama göremiyordu. Beykpour ve Joe Bernstein, herkesin telefonundan dünyaya canlı görüntü aktarabileceği bir uygulama tasarlamaya karar verdi.

İkili şirketi Şubat 2014'te Bounty adıyla kurdu ve Nisan 2014'te Founder Collective, Google Ventures, Menlo Ventures ve Bessemer gibi yatırımcılardan 1,5 milyon dolar topladı. Ürün henüz halka açılmadan, Ocak 2015'te Twitter şirketi satın aldı; Business Insider bedelin yaklaşık 120 milyon dolar olduğunu yazdı. Satın alma, rakip canlı yayın uygulaması Meerkat'ın South by Southwest festivalinde büyük ilgi gördüğü günlerde, 13 Mart 2015'te duyuruldu. Twitter aynı sırada Meerkat'ın kendi sosyal ağına erişimini kesmişti.

Periscope 26 Mart 2015'te iOS'ta, 26 Mayıs'ta Android'de yayına girdi. 12 Ağustos 2015'te, lansmandan yalnızca dört ay sonra 10 milyon hesabı geçtiğini ve kullanıcıların her gün toplamda 40 yıllık video izlediğini açıkladı. Apple onu 2015'in iPhone uygulaması seçti. Haziran 2016'da ABD Temsilciler Meclisi'ndeki oturma eylemi, resmi yayın kesilince bir milletvekilinin Periscope hesabı üzerinden C-SPAN'e ulaştı. Başarı telif sorunlarını da getirdi: Game of Thrones'un sezon açılışı ve paralı yayınlanan Mayweather-Pacquiao maçı uygulama üzerinden izinsiz yayınlandı, UFC tek başına 650'den fazla kaldırma talebi gönderdi. Haziran 2018'de bir Türk mahkemesi, Periskop adlı Türk şirketinin telif haklarını ihlal ettiği gerekçesiyle Periscope'u Türkiye'de yasakladı.

Aralık 2016'da Periscope'un bazı özellikleri doğrudan Twitter uygulamasına taşındı. Benzer canlı yayın özellikleri sunan diğer sosyal medya platformları yaygınlaştıkça kullanım geriledi. Twitter Aralık 2020'de uygulamanın azalan kullanım, ürün yeniden yapılanması ve yüksek bakım maliyetleri nedeniyle kapatılacağını duyurdu. Periscope 31 Mart 2021'de uygulama mağazalarından kaldırıldı; yayınlar Twitter üzerinden izlenebilir kalmaya devam etti.

Periscope, bir özelliğin kalıcı olup ürünün kaybolabileceğini gösteren tipik bir örnek. Canlı yayın sosyal medyanın standart bir parçası haline geldi; ama bu dönüşümü başlatan bağımsız uygulama, alıcısının ana ürününe eridi.

## Dersler

- Bir platformun içine gömülebilecek bir özellik geliştiriyorsanız, bağımsız bir uygulama olarak kalmanızı sağlayacak ayırt edici kullanım alışkanlığını erken kurun.
- Satın alınan ürünün özellikleri ana uygulamaya taşınmaya başladığında, bağımsız uygulamanın ömrü genellikle sayılıdır; ekip ve kullanıcı geçiş planını buna göre yapın.
- Canlı yayın gibi kullanıcı içeriğine dayanan ürünlerde telif ve içerik denetimi süreçlerini lansmandan önce hazırlayın.

## Kaynaklar

- [Periscope (service)](https://en.wikipedia.org/wiki/Periscope_(service))
- [Twitter is shutting down its Periscope apps](https://www.theverge.com/2020/12/15/22176842/twitter-periscope-shut-down-live-video-streaming-apps-2021)
- [Periscope shuts down, six years after popularizing mobile live streaming](https://www.theverge.com/2021/3/31/22360717/periscope-shut-down-twitter-live-streaming)
- [Twitter Acquires Live-Video Streaming Startup Periscope](https://www.wsj.com/articles/twitter-acquires-live-video-streaming-startup-periscope-1425938498)

---

# Simple (2009 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/simple-bank/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Simple (ilk adıyla BankSimple), fiziksel şubesi olmayan, bankacılık hizmetini web sitesi ve mobil uygulamalar üzerinden sunan bir dijital bankaydı. Hesaplar ortak bir bankanın güvencesindeydi; müşteriler Visa banka kartı kullanıyor, harcamalarını etiketleyebiliyor ve tasarruf hedefleri belirleyebiliyordu. Şirket gelirini mevduat faizinden ve kart işlem komisyonlarından elde ediyordu.

## Neden kapandı?

Simple 2014'te İspanyol bankası BBVA tarafından 117 milyon dolara satın alındı ve BBVA'nın ABD yapısına bağlandı. Kurucu CEO Joshua Reich 2018'de görevi bıraktı. Kasım 2020'de PNC Bank, BBVA'nın ABD operasyonlarını satın almak için anlaşmaya vardı. BBVA, bu satış sürecinde hedeflerini yeniden değerlendirdiğini belirterek Ocak 2021'de Simple'ı kapatacağını açıkladı. Hizmet 8 Mayıs 2021'de sona erdi ve hesaplar BBVA'ya aktarıldı.

## Hikâyesi

Sadık kullanıcıları için Simple'ın son günü, bir uygulamanın kapanmasından çok daha sancılı geçti. 8 Mayıs 2021'de hesaplar ana şirket BBVA'ya aktarıldığında pek çok müşteri kendi banka hesabına giriş yapamadı; BBVA sitesinde hata mesajları ve özür dileyen kırmızı uyarı bantları belirdi. The Verge, geçişin nasıl ters gittiğini ayrıntılarıyla aktardı.

Hikâye 2009'da Brooklyn'de başladı. Joshua Reich ve Shamir Karkal, Alex Payne ile birlikte BankSimple'ı kurdu. Amaç, şubesiz, ücretleri sade, harcamaları anlaşılır kılan bir banka deneyimi yaratmaktı. Tohum sermayesini Jerry Neumann sağladı; Ağustos 2011'de IA Ventures, Shasta Ventures ve 500 Startups liderliğinde 10 milyon dolar toplandı. Aynı ay şirket, 17 çalışanından beşinin zaten yaşadığı Portland'a taşındı. Adını Simple olarak kısaltan şirket 2012'de sınırlı bir beta ile müşteri kabul etmeye başladı. Ocak 2013'te 20 bin müşteriye ve 200 milyon doları aşan işlem hacmine, Temmuz 2013'te 40 bin müşteriye ve 1 milyar doları aşan hacme ulaştı. 2013 sonunda müşterilerin toplam bakiyesi 64 milyon dolardı.

20 Şubat 2014'te İspanyol bankası BBVA, ABD'deki yan kuruluşu BBVA Compass üzerinden Simple'ı 117 milyon dolara satın aldığını açıkladı. Simple bir süre bağımsız marka olarak yaşamaya devam etti; otomatik tasarruf gibi yeni özellikler ekledi. Ancak satın almanın ardından ABD vatandaşı olmayanların hesabı internetten değil BBVA şubesinde açmak zorunda bırakılması 2018'de federal bir davaya konu oldu. Kurucu Joshua Reich Mayıs 2018'de CEO'luğu bıraktığını duyurdu.

Sonu, ana şirketin büyük bir kararıyla geldi. Kasım 2020'de PNC Bank, BBVA'nın ABD operasyonlarını satın almak için anlaşmaya vardı. BBVA, Ocak 2021'de bu satış sürecinde hedeflerini yeniden değerlendirdiğini belirterek Simple'ı kapatacağını açıkladı. 8 Mayıs 2021'de Simple resmen kapandı ve kalan hesaplar BBVA'nın vadesiz ve tasarruf hesaplarına taşındı.

Simple, ilk neobankalardan biri olarak tanındı; ancak kendi bankacılık lisansı olmadan ortak bankalara dayanan bir model kurdu ve sonunda bir bankanın parçası oldu. Bu hikâye, büyük bir kuruluşa satılan yenilikçi bir ürünün geleceğinin, ana şirketin önceliklerine bağlı kaldığını gösteriyor.

## Dersler

- Büyük bir bankaya satılan fintech, ana şirketin stratejisi değiştiğinde ilk kapatılacak birimlerden biri olabilir; satış anlaşmasında markanın ve ekibin geleceğini netleştirin.
- Kendi lisansı olmayan dijital bankalar ortak bankaya bağımlıdır; ortak ilişkisinin sona ermesi halinde müşteri geçişini baştan planlayın.
- Müşteri hesaplarını başka bir sisteme taşırken kapasite testini önceden yapın; kötü bir geçiş markanın son hatırasını belirler.

## Kaynaklar

- [Simple (bank)](https://en.wikipedia.org/wiki/Simple_(bank))
- [Simple bank shutdown goes awry leaving customers without account access](https://www.theverge.com/2021/5/9/22427811/simple-bbva-transition-errors-bank-shutdown)
- [BBVA Buys Banking Start-Up Simple for $117 Million](https://dealbook.nytimes.com/2014/02/20/bbva-buys-banking-start-up-simple-for-117-million/?_php=true&_type=blogs&_r=1)

---

# Thodex (2017 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/thodex/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Thodex, 2017'de İstanbul'da Koineks adıyla kurulan bir kripto para alım satım platformuydu. 2020'de adını Thodex olarak değiştirdi ve ünlülerin yer aldığı reklamlar ile ödüllü kampanyalarla hızla büyüdü. Kullanıcılar platformda Türk lirası ya da kripto varlıklarla alım satım yapabiliyordu.

## Neden kapandı?

Platform 20 Nisan 2021'de bakım gerekçesiyle işlemleri durdurdu, ardından kullanıcıların hesaplarına erişimi tamamen kesildi. Şirketin açıklamasında kapanma yeni bir ortaklıkla ilgili aktarım işlemlerine bağlandı, ancak site bir daha açılmadı. 22 Nisan'da soruşturma başlatıldı ve o sırada yurt dışında bulunan kurucu hakkında kırmızı bülten çıkarıldı. Anadolu Ajansı'na göre iddianamede zarar 356 milyon lira olarak belirtildi. Yerel mahkeme 2023'te kurucu hakkında nitelikli dolandırıcılık, suç örgütü kurma ve aklama suçlamalarından mahkûmiyet kararı verdi; karar Ocak 2025'te istinafta bozuldu ve yeniden yargılama başladı. Özer, yargı süreci kesinleşmeden Kasım 2025'te cezaevinde hayatını kaybetti.

## Hikâyesi

Faruk Fatih Özer, 2017 yılının eylül ayında, 23 yaşındayken İstanbul Şişli'de 400 bin lira sermayeyle Koineks adlı bir kripto para borsası kurdu. Türkiye'de bitcoine ilginin yeni yükseldiği bu dönemde platform, kullanıcılara Türk lirasıyla kripto para alıp satma imkânı sunuyordu. 2020'de şirketin adı Thodex olarak değiştirildi ve küresel pazara açılma hedefi duyuruldu. Ünlü oyuncuların yer aldığı reklamlar ve ödüllü kampanyalarla kullanıcı sayısı hızla arttı; Hürriyet'in aktardığına göre platform yaklaşık 400 bin kişiye ulaştı.

20 Nisan 2021 akşamı Thodex, bakım çalışması gerekçesiyle işlemleri durdurdu. Ertesi gün yapılan açıklamada sitenin, yeni bir ortaklıkla ilgili aktarım işlemleri nedeniyle birkaç iş günü kapalı kalacağı söylendi. Site bir daha açılmadı. Kullanıcıların şikâyetleri üzerine 22 Nisan'da soruşturma başlatıldı; o sırada yurt dışında bulunan Özer hakkında kırmızı bülten çıkarıldı.

Özer, Ağustos 2022'de Arnavutluk'ta yakalandı ve Nisan 2023'te Türkiye'ye iade edildi. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre iddianamede zarar 356 milyon lira olarak belirtildi; Bloomberg HT ise iddianamede 2 bin 27 müştekinin yer aldığını yazdı. Anadolu 9. Ağır Ceza Mahkemesi, Eylül 2023'te Özer ile Güven Özer ve Serap Özer'e nitelikli dolandırıcılık, suç örgütü kurma ve suç gelirlerini aklama suçlamalarından ayrı ayrı 11 bin 196 yılı aşan hapis cezası verdi. Ocak 2025'te istinaf mahkemesi kararı bozdu ve dosya yeniden yargılama için yerel mahkemeye döndü; hüküm kesinleşmedi.

Yeniden yargılama sürerken Özer, 1 Kasım 2025'te Tekirdağ'daki cezaevinde ölü bulundu; Anadolu Ajansı'na göre ölümüyle ilgili soruşturma başlatıldı. Kaynaklara göre Özer hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmuyor. Thodex dosyası, Türkiye'de kripto para borsalarının lisans ve bağımsız denetim olmadan ne kadar büyüyebildiğini gösteren en çarpıcı örneklerden biri olarak kaldı. Aynı yıl kripto varlıklarla ödeme yasaklandı ve sektör adım adım düzenleme kapsamına alındı.

## Dersler

- Kullanıcının parasını tutuyorsan rezervini bağımsız denetime aç; güven reklamla kurulmaz.
- Lisans ve denetim olmadan büyüyen bir finansal ürün, tek kişinin kararına bağımlı kalır.
- Ünlü yüzlerle yapılan kampanyalar kullanıcı getirir, ama emanet edilen paranın güvencesi olmaz.

## Kaynaklar

- [Thodex'in kurucusu Faruk Fatih Özer'in dolandırıcılık davasında karar](https://www.aa.com.tr/tr/gundem/thodexin-kurucusu-faruk-fatih-ozerin-dolandiricilik-davasinda-karar/2986295)
- [Thodex'in kurucusu Özer'e 11 bin 196 yıl hapis cezası](https://www.bloomberght.com/thodexin-kurucusu-ozere-11-bin-196-yil-hapis-cezasi-2337989)
- [İstinaf, Thodex'in kurucusu Faruk Fatih Özer'in dolandırıcılık davasında kararını verdi](https://www.aa.com.tr/tr/gundem/istinaf-thodexin-kurucusu-faruk-fatih-ozerin-dolandiricilik-davasinda-kararini-verdi/3467025)
- [Thodex'in kurucusu Faruk Fatih Özer cezaevinde ölü bulundu](https://www.aa.com.tr/tr/gundem/thodexin-kurucusu-faruk-fatih-ozer-cezaevinde-olu-bulundu/3732500)
- [23 yaşında kurduğu şirket sonu oldu](https://www.hurriyet.com.tr/gundem/23-yasinda-kurdugu-sirket-sonu-oldu-43005120)
- [Ünlülerle reklamlardan dolandırıcılık iddiasına uzanan hikaye: Thodex](https://webrazzi.com/2021/04/22/unlulerle-reklamlardan-dolandiricilik-iddiasina-uzanan-hikaye-thodex/)
- [Thodex](https://en.wikipedia.org/wiki/Thodex)

---

# Vebitcoin (2017 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/vebitcoin/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Vebitcoin, Eylül 2017'de Muğla'da Türk lirası ile bitcoin alım satımına aracılık eden bir platform olarak faaliyete başladı. Platform, 2020 ve 2021'de kripto paraya artan ilgiyle birlikte büyüdü.

## Neden kapandı?

Şirket 23 Nisan 2021'de, sektördeki gelişmelerin beklenmedik bir işlem yoğunluğu yarattığını belirterek faaliyetlerini durdurdu. Bu adım, Thodex'in erişime kapanmasından yalnızca birkaç gün sonra geldi. MASAK şirketin banka hesaplarına bloke koydu, şirket yöneticileri gözaltına alındı. Savcılığın hazırladığı iddianamede 16 sanık hakkında nitelikli dolandırıcılık suçlamasıyla hapis cezası talep edildi. Dava Muğla 3. Ağır Ceza Mahkemesi'nde sürüyor; kaynaklarda kesinleşmiş bir karara rastlanmadı.

## Hikâyesi

Vebitcoin, 20 Eylül 2017'de Muğla'da Türk lirası ile bitcoin alım satımına aracılık eden bir platform olarak faaliyete başladı. Capital'in aktardığına göre şirket İlker Baş tarafından 50 bin lira sermayeyle kurulmuş, sermayesi 2020'de artırılmıştı. Kripto paraya ilginin patladığı 2020 ve 2021 yıllarında platform da büyüdü; savcılığın daha sonra hazırladığı iddianamede aylık işlem hacminin yaklaşık 800 milyon lira olduğu belirtildi.

Nisan 2021, Türkiye'deki kripto piyasası için sarsıcı bir ay oldu. Thodex'in kapanmasından yalnızca birkaç gün sonra, 23 Nisan'da Vebitcoin de faaliyetlerini durdurduğunu duyurdu. Şirketin açıklamasında sektördeki son gelişmelerin beklenmedik bir işlem yoğunluğu yarattığı belirtildi; faaliyetin, mevzuata uyum ve kullanıcı taleplerinin karşılanması için durdurulduğu söylendi. Aynı süreçte MASAK şirketin banka hesaplarına bloke koydu. Muğla'daki ofisin tabelasız ve kapalı olduğu, yöneticilere ulaşılamadığı haberlere yansıdı.

İlker Baş, eşi ve iki şirket çalışanı 23 Nisan 2021'de gözaltına alındı ve 26 Nisan'da tutuklandı; itiraz üzerine Baş dışındaki üç kişi adli kontrolle serbest bırakıldı. Muğla Cumhuriyet Başsavcılığı'nın hazırladığı 249 sayfalık iddianame, TRT Haber'in aktardığına göre 16 sanık hakkında nitelikli dolandırıcılık suçlamasıyla 1316'şar yıl hapis talep ediyordu ve dosyada 329 müşteki yer alıyordu. Dava Muğla 3. Ağır Ceza Mahkemesi'nde görülmeye başlandı.

Ekim 2024'te mahkeme; tutuklulukta geçen süreyi, bilirkişi raporunu, sanığın zararın bir kısmını gidermesini ve kendiliğinden teslim olmasını gözeterek İlker Baş'ın tahliyesine karar verdi. Savcılık bu karara itiraz etti. Bu kaydın hazırlandığı tarihte kaynaklarda kesinleşmiş bir karara rastlanmadı. Vebitcoin'in hikâyesi, Thodex ile aynı haftaya sıkışan ve Türkiye'de kripto borsalarının düzenleme gündemine girmesini hızlandıran kırılmanın bir parçası olarak hatırlanıyor.

## Dersler

- Kullanıcı fonlarını şirket hesaplarından ayrı ve denetlenebilir tut; kriz anında güveni koruyan budur.
- Sektörde bir kriz patladığında şeffaf iletişim, sessizlikten her zaman daha az zarar verir.
- Düzenleme henüz gelmediyse bile, düzenleme gelmiş gibi çalışan platform ayakta kalma şansını artırır.

## Kaynaklar

- [Kripto para platformu Vebitcoin kapandı](https://www.capital.com.tr/haberler/tum-haberler/kripto-para-platformu-vebitcoin-kapandi)
- [Vebitcoin vurgununda istenen cezalar belli oldu](https://www.trthaber.com/haber/turkiye/vebitcoin-vurgununda-istenen-cezalar-belli-oldu-694406.html)
- [Vebitcoin vurgununda sanık İlker Baş tahliyesine itiraz](https://www.sabah.com.tr/mugla/2024/10/21/vebitcoin-vurgununda-sanik-ilker-bas-tahliyesine-itiraz)
- [Vebitcoin faaliyetlerini durdurdu](https://www.sozcu.com.tr/2021/ekonomi/vebitcoin-faaliyetlerini-durdurdu-6392568/)

---

# Zomato Türkiye (2013 – 2021)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zomato-turkiye/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Hindistan merkezli restoran keşif platformu Zomato, 2013 sonunda Türkiye'de faaliyete başladı. Ocak 2015'te yerli mekân yorum sitesi Mekanist'i satın alarak içeriğini kendi platformuna taşıdı. Kullanıcılar restoranların menü, fiyat ve yorumlarına ulaşabiliyor; 2020'de platforma online yemek siparişi de eklendi.

## Neden kapandı?

Zomato Türkiye ofisini ilk kez Mayıs 2017'de kapattı ve operasyonu yurt dışından yönetmeye başladı. Gurme Ajanda'nın aktardığına göre şirket Türkiye'de yeterli kârlılığa ulaşamadığını söylemişti. 2018 sonunda trafiğin yüksek kaldığı gerekçesiyle geri döndü, fakat egirişim'e göre bir yılı aşkın sürede istenen sonuçlar alınamadı. Cumhuriyet, şirketin biriken zararlarla baş edemediğini ve online sipariş hizmetini daha önce durdurduğunu yazdı. Türkiye ofisi 26 Şubat 2021'de kalıcı olarak kapandı.

## Hikâyesi

Zomato'nun Türkiye hikâyesi aslında yerli bir girişimle başlıyor. Ali Servet Eyüboğlu'nun üniversite yıllarında arkadaşlarıyla Ocak 2007'de kurduğu Mekanist, Türkiye'nin önde gelen mekân paylaşım ve yorum sitelerinden biri olmuştu. Silikon Vadisi merkezli Pond Ventures ve melek yatırımcılardan toplamda yaklaşık 5 milyon euro yatırım almıştı.

Yeni Delhi merkezli Zomato ise Türkiye'ye 2013 sonunda girdi. Ocak 2015'te Mekanist'i satın aldı; Eyüboğlu Zomato Türkiye ülke müdürü oldu ve iki platformun içeriği birleştirildi. Webrazzi'ye göre ortak yapı Türkiye genelinde 50 binden fazla restoranı kapsıyordu. Ancak Eyüboğlu aynı yılın Kasım ayında görevinden ayrıldı.

Mayıs 2017'de Webrazzi, Zomato'nun Türkiye ofisini kapatacağını ve operasyonu yurt dışından yöneteceğini duyurdu. Platform, 2016 itibarıyla İstanbul'da 27 binden fazla mekânı listeliyordu. Gurme Ajanda'ya göre şirket, Türkiye'de yeterli kârlılığa ulaşamadığını ve gelecek için yeterli görünürlük bulamadığını söylemişti.

Hikâye burada bitmedi. 2018 sonunda Zomato geri döndü. Yeni ülke müdürü Cankut Aydın, 1,5 yıl yerel operasyon olmamasına rağmen trafiğin yüksek kaldığını söylüyordu. Şirket bu kez reklam ve rezervasyonun yanında online yemek siparişinden de gelir planlıyordu; Eylül 2020'de bu hizmeti Türkiye'de açtı.

Ocak 2021'de egirişim, Zomato'nun ikinci kez Türkiye'den çekildiğini duyurdu; bir yılı aşkın sürede istenen sonuçlar alınamamıştı ve karar yaklaşık 110 kişilik ekibi etkiliyordu. Cumhuriyet'e göre online sipariş hizmeti daha önce durdurulmuştu ve şirket biriken zararlarla baş edemiyordu. Türkiye ofisi 26 Şubat 2021'de kalıcı olarak kapandı; platform zirvede aylık 4,5 milyon ziyaretçiye ulaşmıştı. Mekanist ile başlayan yolculuk, iki giriş ve iki çıkıştan sonra sona erdi.

## Dersler

- Yüksek trafik tek başına gelir modeli değildir; ziyaretçiyi paraya çeviren bir ürünün olmalı.
- Güçlü yerel rakiplerin olduğu bir pazara ikinci kez girerken ilk çıkışın nedenlerini çözmüş olmalısın.
- Yerel bir girişimi satın almak pazara hızlı girmeni sağlar, ama yerel ekibi tutmazsan bu avantaj erir.

## Kaynaklar

- [Zomato, ikinci kez Türkiye'den çekiliyor](https://egirisim.com/2021/01/25/zomato-ikinci-kez-turkiyeden-cekiliyor/)
- [Zomato Türkiye ofisini kapattı](https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/zomato-turkiye-ofisini-kapatti-1816959)
- [Zomato, Türkiye ofisini kapatıyor [Duyum]](https://webrazzi.com/2017/05/22/zomato-turkiye-ofisi-kapatma/)
- [Zomato, Mekanist.net'i satın aldı](https://webrazzi.com/2015/01/29/zomato-mekanist-neti-satin-aldi-son-dakika/)
- [Zomato yeniden Türkiye'de](https://www.gurmeajanda.com/zomato-yeniden-turkiyede/)
- [Online yemek siparişi servisini Türkiye'de açan Zomato'nun öne çıkan iki yeniliği](https://webrazzi.com/2020/09/29/online-yemek-siparisi-servisini-turkiye-de-acan-zomato-nun-one-cikan-iki-yeniligi/)

---

# Alkışlarla Yaşıyorum (2004 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/alkislarla-yasiyorum/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Alkışlarla Yaşıyorum, Ağustos 2004'te Fatih Aker tarafından kurulan bir video içerik sitesiydi. Kullanıcıların paylaştığı komik videolar, yorumlar ve etkileşim odaklı özelliklerle öne çıktı. YouTube'un Türkiye'de erişime kapalı olduğu yıllarda önemli bir alternatif oldu ve Türk internetindeki caps ve meme kültürünün gelişmesine katkı yaptı.

## Neden kapandı?

Sitenin 23 Temmuz 2020'deki veda duyurusunda, son dönemde sıklaşan hukuki süreçlerin ve masrafların ekibi fazlasıyla zorladığı belirtildi. Duyuru, Facebook, YouTube ve Instagram yükseldikçe sitenin içeriklerinin başka platformlarda karşılıksız kullanıldığından da yakındı. Webrazzi'ye göre kullanıcıların büyük ölçüde YouTube ve Instagram gibi sosyal ağlara kayması da kapanış kararında önemli rol oynadı. Kısacası site, trafiğini dev platformlara kaptırırken hukuki yükü tek başına taşımaya devam etti. Kapanıştan sonra sunuculardaki dosyalar kaldırıldı ve sosyal medya hesapları kapatıldı.

## Hikâyesi

Ağustos 2004'te Fatih Aker'in kurduğu Alkışlarla Yaşıyorum, Türk internetinin ilk büyük mizah video sitelerinden biriydi. Kullanıcılar kısa komik videolar paylaşıyor, altına yorum yazıyor, sitenin kendine has samimi diliyle vakit geçiriyordu. Site bir dönem Serdar Kuzuloğlu'nun MYK Medya çatısı altında yayın yaptı, ardından yeniden bağımsız yoluna devam etti.

Asıl parlama dönemi, YouTube'un Türkiye'de erişime kapalı olduğu yıllara denk geldi. Kullanıcılar video izlemek için yerli alternatiflere yöneldi ve Alkışlarla Yaşıyorum bu boşluğu dolduranlardan biri oldu. Haziran 2011'de Intel Capital yatırımı almış olan Nokta A.Ş. siteyi satın aldı. Webrazzi'nin o günkü haberine göre site günde 50 binden fazla tekil ziyaretçiye ulaşıyordu ve Fatih Aker satın almadan sonra da ekipte kalmaya devam etti.

Zamanla tablo değişti. YouTube yeniden erişilebilir oldu, Facebook ve Instagram mizah içeriğinin ana dağıtım kanalı haline geldi. Webrazzi, kullanıcıların büyük ölçüde bu ağlara kaymasının ekibin kararında önemli rol oynadığını yazdı. Sitenin kendi duyurusu ise asıl yükün başka yerde olduğunu söylüyordu: son dönemde sıklaşan hukuki süreçler ve bunların masrafları.

23 Temmuz 2020'de yayımlanan veda metni, sitenin alışıldık esprili üslubunu korudu. Ekip, kendilerini belki de internetin en büyük komedi arşivi olarak tanımladı ve içeriklerinin diğer platformlarda karşılıksız kullanıldığından yakındı. egirişim'in aktardığına göre duyurunun ardından gece saatlerinde sunuculardaki dosyalar kaldırıldı, sosyal medya hesapları da kapatıldı.

Alkışlarla Yaşıyorum, bir yasağın açtığı boşlukta büyüyen yerli platformların kaderini iyi özetliyor. Boşluk kapandığında trafik dev platformlara aktı, hukuki riskler ise sitede kaldı. On altı yıl sonra site, kendi deyimiyle görevini tamamlayarak yayın hayatını sonlandırdı.

## Dersler

- Kullanıcı içeriğine dayanan bir platformda hukuki süreçlerin maliyetini baştan bütçene koy.
- Dağıtımı dev platformlara kaptırdığında, içeriğinin sahibi olmak seni ayakta tutmaya yetmez.
- Bir yasak ya da boşluk sayesinde büyüdüysen, o boşluk kapandığında ne olacağını önceden planla.

## Kaynaklar

- [Alkışlarla Yaşıyorum bugün yayın hayatını sonlandırdı](https://webrazzi.com/2020/07/23/alkislarla-yasiyorum-bugun-yayin-hayatini-sonlandirdi/)
- [2004 yılında kurulan video sitesi Alkışlarla Yaşıyorum, yayın hayatını sonlandırdı](https://egirisim.com/2020/07/24/2004-yilinda-kurulan-video-sitesi-alkislarla-yasiyorum-yayin-hayatini-sonlandirdi/)
- [Alkışlarla Yaşıyorum Nokta Tarafından Satın Alındı](https://webrazzi.com/2011/06/30/alkislarla-yasiyorum-nokta/)

---

# Blogcu.com (2005 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/blogcu-com/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Blogcu.com, 2005'te BerilTech tarafından kurulan ve Türkiye'nin ilk blog servisi olarak bilinen bir platformdu. Kullanıcılar ücretsiz blog açabiliyor, tasarımlarını değiştirebiliyor ve içerik yayımlayabiliyordu. Nokta A.Ş. 2007'de siteyi satın aldı ve sonraki yıllarda platformu önce akış tabanlı, ardından görsel ağırlıklı bir yapıya taşıdı.

## Neden kapandı?

Blogcu.com, Nokta çatısı altında 2009'da ve 2012'de köklü yenilemelerden geçti. 2012'deki değişiklikte Webrazzi, platformun Tumblr ve Pinterest karışımı görsel bir yapıya büründüğünü ve klasik blog yazarlarının biraz göz ardı edildiğini yazmıştı. Vikipedi'deki bilgiye göre site 1 Temmuz 2020'de erişime kapandı; kapanış için kamuya açık bir açıklama bulunmuyor. İnternet Arşivi kayıtları da sitenin Mayıs 2020'den sonra yayında olmadığını gösteriyor. Aynı dönemde Nokta'nın bir diğer köklü sitesi Alkışlarla Yaşıyorum da kapandı; blog ve içerik paylaşımının sosyal ağlara kaymasının bu kararda etkili olduğu düşünülebilir (yorum).

## Hikâyesi

Blogcu.com, 2005'te BerilTech tarafından kuruldu ve Türkiye'nin ilk blog servisi olarak tanındı. Kullanıcılar ücretsiz blog açıp tasarımını dilediği gibi değiştirebiliyordu. Site kısa sürede büyük bir kitleye ulaştı. Nisan 2007'de internet girişim şirketi Nokta A.Ş., Blogcu.com'u portföyüne kattı. Hürriyet'in o günkü haberine göre site satın alma anında 375 bin üyeye ulaşmıştı ve Türkiye'nin en çok tıklanan 16. sitesiydi. Nokta'nın portföyünde o sırada İzlesene, Fotokritik ve Sinemalar gibi siteler de vardı.

Nokta döneminde Blogcu sürekli yeniden şekillendi. 2009'da tasarımından yazılımına kadar baştan yenilendi ve içeriklerin kategorilere göre aktığı bir kanallar bölümü eklendi. 2012'de ise daha radikal bir değişim geldi. Webrazzi'nin yorumuyla platform Tumblr ve Pinterest karışımı görsel bir yapıya büründü, farklı sitelerden hızlıca içerik eklemeyi sağlayan bir düğme getirildi, yorumlar Facebook eklentisine taşındı. Aynı yazı, bu değişimde metin odaklı klasik blog yazarlarının biraz göz ardı edildiğini de not ediyordu.

Bu arada internet kullanıcılarının içerik paylaşma alışkanlıkları da değişiyordu. Vikipedi'deki bilgiye göre Blogcu.com 1 Temmuz 2020'de erişime kapandı. Kapanış için kamuya açık bir açıklama bulunmuyor; İnternet Arşivi kayıtları da sitenin Mayıs 2020'den sonra yayında olmadığını gösteriyor. Aynı ay Nokta'nın bir diğer köklü sitesi Alkışlarla Yaşıyorum da yayın hayatını sonlandırmıştı.

Blogcu.com'un sessiz kapanışı, Türk internetinin ilk kullanıcı içeriği dalgasının nasıl sona erdiğine dair küçük ama anlamlı bir örnek. On beş yıl boyunca yüz binlerce kişinin günlüğü, şiiri ve fotoğrafı bu platformda birikmişti. Bir duyuru yapılmadan erişimin kesilmesi, o içeriklerin önemli bir kısmının da sessizce kaybolması anlamına geliyordu.

## Dersler

- Kullanıcı içeriğine dayanan bir platformu kapatırken arşivi dışa aktarma yolu bırak; güven buna bağlıdır.
- Her tasarım değişikliği yeni kitleyi çekerken sadık çekirdek kullanıcıyı da uzaklaştırabilir.
- Kategori lideri olmak, kategorinin kendisi küçülürken seni korumaz.

## Kaynaklar

- [Blogcu.com satıldı](https://www.hurriyet.com.tr/gundem/blogcu-com-satildi-6346788)
- [Blogcu.com köklü değişikliklerle görsel webe ayak uyduruyor](https://webrazzi.com/2012/01/30/blogcu-com-gorsel-web/)
- [Blogcu.com Tamamen Yenilendi ve Şu Anda Test Yayınında](https://webrazzi.com/2009/10/23/blogcu-com-tamamen-yenilendi-ve-su-anda-test-yayininda/)
- [Blogcu.com](https://tr.wikipedia.org/wiki/Blogcu.com)

---

# Brandless (2016 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/brandless/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Brandless, kendi etiketiyle ürettirdiği gıda, güzellik, kişisel bakım ve ev ürünlerini doğrudan tüketiciye internetten satan bir şirketti. Başlangıçta her ürün ya da ürün paketi 3 dolardı; şirket marka maliyetini ortadan kaldırarak tasarruf sağladığını savunuyordu. 2019'da isteğe bağlı bir abonelik hizmeti de ekledi.

## Neden kapandı?

Şirket, benzer kalite ve fiyatta ürün sunan çok sayıda yeni markanın bulunduğu kalabalık bir pazara girdi. 2018'de SoftBank Vision Fund'dan 240 milyon dolarlık yatırım açıklandı, ancak TechCrunch'ın kaynağına göre bu tutarın yarısından azı şirkete ulaştı. Kurucu CEO Tina Sharkey'nin ayrılmasının ardından bir yıl içinde üst yönetim birkaç kez değişti. Şubat 2020'de şirket çalışanlarının yaklaşık yüzde 90'ını çıkarıp faaliyetlerini sonlandırdı; yönetim kurulu iş modelinin sürdürülebilir olmadığını açıkladı.

## Hikâyesi

Temmuz 2017'de açılan bir internet sitesi, tüketim ürünleri pazarına alışılmadık bir soru soruyordu: marka için neden fazladan para ödeyelim? Brandless'ta organik atıştırmalıklardan güzellik ürünlerine kadar her şey 3 dolardı ve ambalajlarda marka yerine ürünün içeriği yazıyordu.

Şirketi Mill Valley'de tanışan iki girişimci kurdu. iVillage'ın kurucusu ve BabyCenter'ın eski CEO'su Tina Sharkey çevrim içi topluluklar konusunda, Yes To ve Yoobi gibi şirketlerin kurucusu Ido Leffler ise tüketici ürünleri konusunda deneyimliydi. 2016 ortasında Sharkey CEO, Leffler yönetim kurulu başkanı oldu. Kasım 2016'da Redpoint Ventures liderliğinde 16 milyon dolar toplandı; lansmana gelindiğinde New Enterprise Associates ve Google Ventures'ın da aralarında bulunduğu yatırımcılardan toplam 50 milyon dolar alınmıştı. Şirket çıkışıyla büyük ilgi gördü ve Fast Company'nin 2019'un en yenilikçi şirketleri listesine girdi.

TechCrunch'a göre Temmuz 2018'de SoftBank Vision Fund'ın şirkete 240 milyon dolar yatırdığı ve Brandless'ı 500 milyon doların biraz üzerinde değerlediği açıklandı. Bu, henüz genç bir iş için şaşırtıcı bir hamleydi. Ardından yönetim sarsıldı: Sharkey Mart 2019'da CEO'luktan ayrıldı; The Information'ın haberlerine göre lider yatırımcı SoftBank ile sürtüşme yaşanmıştı. Mali işler direktörü geçici CEO oldu, Mayıs 2019'da gelen yeni CEO ise aralık ayında sessizce ayrıldı. TechCrunch'ın şirkete yakın kaynağına göre açıklanan 240 milyon doların yarısından azı şirkete ulaştı.

Şubat 2020'de Brandless, çalışanlarının yaklaşık yüzde 90'ı olan 70 kişiyi çıkarıp faaliyetlerini durdurdu; yalnızca bekleyen siparişleri tamamlamak için 10 kişi kaldı. Yönetim kurulu, iş modelinin çok rekabetçi doğrudan tüketiciye satış pazarında sürdürülebilir olmadığını açıkladı. CNBC, Brandless'ı SoftBank Vision Fund destekli girişimler arasında batan ilk şirket olarak kaydetti. Şirketin varlıkları Haziran 2020'de Clarke Capital Partners ve Ikonifi tarafından satın alındı ve marka aynı yaz yeni sahipleriyle yeniden açıldı.

Brandless, güçlü bir fikrin ve büyük bir yatırım duyurusunun, farklılaşması zor ürünlerle dolu bir pazarda kalıcı bir iş kurmaya yetmediğini gösteriyor.

## Dersler

- Tek fiyat gibi akılda kalıcı bir fiyatlandırma, ürün maliyetleri ve kargo giderleri değiştiğinde sizi köşeye sıkıştırabilir; esnek fiyat yapısını baştan planlayın.
- Markasız ya da özel etiketli ürünlerde farklılaşma zordur; tekrar satın alma oranını ilk aylardan itibaren izleyin.
- Büyük bir yatırım duyurusu ile paranın gerçekten hesaba geçmesi farklı şeylerdir; nakit planınızı taahhüde değil tahsilata göre yapın.

## Kaynaklar

- [Brandless](https://en.wikipedia.org/wiki/Brandless)
- [SoftBank-backed Brandless to lay off staff, shutter operations](https://www.cnbc.com/2020/02/10/softbank-backed-brandless-to-lay-off-staff-shutter-operations.html)
- [SoftBank-backed Brandless shuts its doors for good](https://techcrunch.com/2020/02/10/softbank-backed-brandless-shuts-its-doors-for-good/)

---

# Careem Türkiye (2016 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/careem-turkiye/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Dubai merkezli araç çağırma girişimi Careem, Kasım 2016'da İstanbul havalimanlarında transfer hizmetiyle Türkiye'ye girdi. Başlangıçta özel şoförlü araç ve taksi çağırma seçenekleri sundu, ardından İstanbul, Bursa ve Adana'da ağırlıklı olarak taksilerle çalıştı. Kullanıcılar uygulama üzerinden taksi çağırabiliyor, yolculuklarını kayıtlı kartla ödeyebiliyordu.

## Neden kapandı?

Türkiye'de araç çağırma uygulamaları, taksi esnafının tepkisi ve belirsiz mevzuat nedeniyle baştan beri baskı altındaydı. Temmuz 2018'de Careem, 9+1 tipi araçlarla verdiği VIP taşımacılık hizmetini yasal zemin netleşene kadar durdurdu. Menabytes'ın aktardığına göre şirket, sürücülerine ve kendisine kesilen cezalar yüzünden özel araç hizmetini lansmandan yaklaşık bir yıl sonra bırakmış ve yalnızca taksilerle çalışır hale gelmişti. Uber'in 2019'daki satın alması taksicilerin tepkisini artırırken, ana şirket de kârlılığa odaklanan bir döneme girdi. Ocak 2020'de Careem, düzenleyici ortamın eksikliğini gerekçe göstererek Türkiye'den çıktı.

## Hikâyesi

Careem, 2012'de Dubai'de Mudassir Sheikha ve Magnus Olsson tarafından kuruldu ve kısa sürede Körfez bölgesinin öne çıkan araç çağırma uygulamalarından biri oldu. Şirket 2016 sonbaharında Türkiye'ye gireceğini duyurduğunda, faaliyet gösterdiği on birinci ülkeye adım atıyordu. Webrazzi'nin aktardığına göre hizmet Kasım 2016'da İstanbul'un iki havalimanında transfer seçeneğiyle başladı. Bir ay sonra Careem, Rakuten ve Saudi Telecom liderliğindeki turda 350 milyon dolar toplayarak 1 milyar dolar değerlemeye ulaştı.

2017'nin başında İstanbul'da şehir içi hizmete geçen şirket, yıl sonunda Turkcell'den gelen Dilara Demir Kısakürek'i Türkiye genel müdürü olarak atadı. Ancak Türkiye'de araç çağırma işi, taksi esnafının tepkisi ve belirsiz mevzuat yüzünden hiçbir zaman rahat bir alan olmadı. Temmuz 2018'de Careem, 9+1 tipi araçlarla verdiği VIP taşımacılık hizmetini yasal zemin netleşene kadar askıya aldı. Menabytes'a göre şirket, sürücülerine ve kendisine kesilen cezalar nedeniyle özel araç hizmetini lansmandan yaklaşık bir yıl sonra bırakmış, İstanbul'da yalnızca taksilerle çalışır hale gelmişti.

Mart 2019'da Uber, Careem'i 3,1 milyar dolara satın almak için anlaştı. Careem kendi markasıyla devam etti, fakat Türkiye'deki taksiciler bu birleşmeye sıcak bakmadı. 23 Ocak 2020'de kullanıcılara giden mesaj kısa ve netti: kaptanlar ve müşteriler için sağlıklı bir ortam sağlayacak düzenleyici koşullar olmadığından Türkiye'deki servis 31 Ocak gece yarısı duracaktı. Habertürk'ün aktardığına göre uygulama o sırada İstanbul, Bursa ve Adana'da çalışıyordu.

Şirket aynı hafta Umman'dan da çekildi ve faaliyet gösterdiği ülke sayısı 13'e indi. CEO Mudassir Sheikha, kârlılığa odaklanan yeni dönemde bazı pazarların büyüyeceğini, bazılarının ise küçüleceğini söyledi. Glovo'nun da birkaç gün önce Türkiye'den çıktığı o hafta, ekosistem iki yabancı oyuncuyu birden kaybetti. Careem Türkiye'nin hikâyesi, düzenlemeye en duyarlı sektörlerden birinde, yasal zemin oluşmadan büyümeye çalışmanın ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor.

## Dersler

- Düzenlemeye bağımlı bir pazarda büyüme planını, yasal zemin netleşmeden kurma.
- Yerleşik esnafla karşı karşıya gelen bir modelde yerel paydaşlarla uzlaşma yolu, ürün kadar önemlidir.
- Satın alma sonrasında ana şirket kârlılığa döndüğünde, küçük ve sorunlu pazarlar ilk gözden çıkarılanlar olur.

## Kaynaklar

- [Careem, Türkiye pazarından çıkıyor](https://www.haberturk.com/careem-turkiye-pazarindan-cikiyor-2561499-ekonomi)
- [After Oman, Careem exits Turkey too](https://www.menabytes.com/careem-exits-turkey/)
- [Dubai merkezli araç çağırma uygulaması Careem, Türkiye pazarına giriş yapıyor!](https://webrazzi.com/2016/10/31/dubai-merkezli-arac-cagirma-uygulamasi-careem-turkiye-pazarina-giris-yapiyor/)
- [Türkiye'ye açılan Careem, 350 milyon dolar yeni yatırım aldı](https://webrazzi.com/2016/12/19/turkiyeye-acilan-careem-350-milyon-dolar-yeni-yatirim-aldi/)
- [Careem Türkiye'de VIP taşımacılık faaliyetlerini durdurdu](https://www.sozcu.com.tr/2018/ekonomi/careem-turkiyede-vip-tasimacilik-faaliyetlerini-durdurdu-2503681)
- [Careem'in Türkiye Genel Müdürü Dilara Demir Kısakürek oldu](https://webrazzi.com/2017/11/28/careemin-turkiye-genel-muduru-dilara-demir-kisakurek-oldu/)

---

# Essential Products (2015 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/essential-products/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 300 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Essential Products, Android'in kurucu ortaklarından Andy Rubin'in Palo Alto'da kurduğu bir akıllı telefon ve donanım şirketiydi. 2017'de Essential Phone'u ve aksesuarlarını çıkardı; Ambient OS adlı işletim sistemiyle çalışacak Essential Home akıllı hoparlörünü de duyurdu. Telefon yalnızca ABD ve Kanada'da satıldı.

## Neden kapandı?

Essential Phone duyurulduğu Haziran takviminden sonra piyasaya çıkabildi ve Forbes 2018'de şirketin sonunun yaklaştığına dair işaretlere dikkat çekti. Mayıs 2018'de şirket bir sonraki amiral gemisi telefonu iptal etti ve satılık olduğu bildirildi. Essential Home hiç piyasaya çıkmadı. Şirket Aralık 2018'de yeni bir telefon yerine kapanmış bir e-posta uygulamasının sahibini satın aldı. Ekim 2019'da duyurduğu Gem adlı yeni cihazı müşterilere ulaştırmanın net bir yolunu bulamayınca 12 Şubat 2020'de faaliyetlerini durdurdu.

## Hikâyesi

Ağustos 2017'de Essential, henüz tek bir telefon sevk etmeden 1 milyar doların üzerinde değer biçilen şirketler arasına girdi. The Verge'ün aktardığına göre Foxconn'un bir yan kuruluşunun 3 milyon dolarlık yatırımı, şirketin yaklaşık 1,2 milyar dolar değerlendiğini ortaya koymuştu. Bu değerlemenin arkasında tek bir isim vardı: Android'in kurucu ortaklarından Andy Rubin. Bloomberg daha Ocak 2017'de Rubin'in yeni bir telefonla geri dönüşe hazırlandığını yazmıştı.

Rubin, Essential Products'ı 9 Kasım 2015'te Palo Alto'da Playground Global'in finansmanıyla kurdu. 30 Mayıs 2017'de şirket iki ürününü birden duyurdu: Essential Phone akıllı telefonu ve Ambient OS adlı işletim sistemiyle evi yönetecek Essential Home hoparlörü. The Mercury News telefonu iPhone'a rakip olarak tanıttı. Ağustos 2017'de Amazon, Tencent ve Foxconn'un şirkete yatırım yaptığı bildirildi; haberlerde bu turun 300 milyon dolar olduğu yazıldı.

Ne var ki ürün tarafı beklentiyi karşılamadı. Telefon ilk vaat edilen Haziran takviminden sonra çıkabildi ve yalnızca ABD ile Kanada'da satıldı. Essential Home ise 2017 sonu için planlanmasına rağmen hiçbir zaman piyasaya çıkmadı. Forbes 2018 yazında telefonun Amazon'da satışa çıkmasını şirketin sonunun yaklaştığına dair bir işaret olarak yorumladı. Mayıs 2018'de Essential bir sonraki amiral gemisi telefonunu iptal etti ve şirketin satılık olduğu bildirildi. Aralık 2018'de The Verge'ün deyişiyle yeni bir telefon yapmak yerine kapanmış bir e-posta uygulamasını, Newton'ın sahibi CloudMagic'i satın aldı.

Ekim 2019'da şirket, sesle yönetilen ince bir telefon olan Gem'i tanıttı. Bu da son deneme oldu: 12 Şubat 2020'de Essential, Gem'i müşterilere ulaştırmanın net bir yolu olmadığını söyleyerek faaliyetlerini durdurdu. Essential Phone'a güvenlik güncellemeleri kesildi, Newton Mail de Nisan 2020'de kapandı. Essential markası Şubat 2021'de Carl Pei'nin kurduğu Nothing tarafından satın alındı.

Essential, ünlü bir kurucu ve büyük değerlemenin, dev rakiplerin hâkim olduğu bir donanım pazarında satış ve dağıtım gücünün yerini tutmadığını gösteriyor.

## Dersler

- Güçlü bir kurucu adı ve milyar dolarlık değerleme, dağıtım ve operatör ilişkilerinin yerini tutmaz; satış kanalını üründen önce kurun.
- Donanımda ilk ürün satmazsa ikinci ürün için sermaye bulmak zorlaşır; ilk cihazın birim ekonomisini baştan gerçekçi planlayın.
- Odak kaybı pahalıdır; telefon, akıllı ev ve e-posta uygulaması arasında bölünen kaynaklar hiçbirini ayakta tutmaya yetmeyebilir.

## Kaynaklar

- [Essential Products](https://en.wikipedia.org/wiki/Essential_Products)
- [Andy Rubin's Start-Up, Essential Products, Shuts Down](https://www.nytimes.com/2020/02/12/technology/andy-rubin-essential-shutdown.html)
- [Andy Rubin's Essential is now valued at over a billion dollars without shipping a single phone](https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/8/14/16142772/andy-rubin-essential-phone-valuation-billion-dollars-unicorn-value)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q30093000](https://www.wikidata.org/wiki/Q30093000)

---

# Glovo Türkiye (2018 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/glovo-turkiye/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

İspanyol teslimat girişimi Glovo, Haziran 2018'de İstanbul'da hizmete başladı. Uygulama üzerinden restoran yemeği, kahve, tatlı, market ürünü, hediye ve kişisel bakım ürünleri sipariş edilebiliyor, kuryeler şehir içinde paket de taşıyordu. İstanbul'dan sonra Ankara ve İzmir'de de faaliyet gösterdi.

## Neden kapandı?

Glovo, Ocak 2020'de Türkiye, Mısır, Uruguay ve Porto Riko'dan çekileceğini açıkladı. Şirketin gerekçesi, kaynaklarını liderlik kurabileceği ve kısa vadede kâra geçebileceği bölgelere yönlendirmek ve 2021 başında küresel kârlılığa ulaşmaktı. Webrazzi'nin haberine göre Türkiye'de Yemeksepeti ve Getir gibi güçlü yerel oyuncular bu hedefin önünde engel oluşturuyordu. Kurucu ve CEO Oscar Pierre, Türkiye'de başarılı bir operasyon yürütmelerine rağmen kararın zor olduğunu söyledi. Yani sorun talep eksikliğinden çok, sermaye yoğun bir pazarda liderliği alamayacağını gören bir şirketin önceliklendirme tercihiydi.

## Hikâyesi

İspanya merkezli Glovo, Haziran 2018'de İstanbul'a geldiğinde vaadi iddialıydı: yemek, kahve, market ürünü ya da hediye, uygulamada ne istersen bir kurye kapına getirecekti. Türkiye genel müdürü Austin Kim, Eylül 2018'de egirişim'e Türkiye'nin şirket için önemli bir pazar olduğunu ve yatırımla büyümeye devam edeceklerini anlatıyordu.

İlk rakamlar umut vericiydi. Webrazzi'ye göre Glovo ilk üç ayda 50 binden fazla indirme, 20 binden fazla teslimat ve 300'ü aşkın iş ortağına ulaştı. Açıbadem'den Maslak'a, Kadıköy'den Şişli'ye uzanan semtlerde hizmet veren şirket, McDonald's, Burger King ve Popeyes gibi zincirlerle çalışıyordu. Hedef önce tüm İstanbul'u, ardından Ankara ve İzmir'i kapsamaktı. Şirket bu hedefin bir kısmını gerçekleştirdi ve Ankara ile İzmir'de de hizmet vermeye başladı.

Ancak Türkiye'de teslimat pazarı çok kalabalıktı. Yemeksepeti yıllardır yemek siparişinde hâkimdi, Getir hızlı market teslimatında büyüyordu, Yemeksepeti'nin Banabi'si, İstegelsin ve büyük market zincirleri de sahadaydı. Glovo ise küresel ölçekte başka bir hedefe kilitlenmişti. Aralık 2019'da Mubadala liderliğinde 167 milyon dolar yatırım alıp 1 milyar doları aşan değerlemeye ulaşan şirket, 2021 başında kârlılığa geçmek istiyordu.

21 Ocak 2020'de Glovo, Türkiye ile birlikte Mısır, Uruguay ve Porto Riko'dan çekileceğini duyurdu. Uygulama, kuryelerin, kullanıcıların ve iş ortaklarının geçişine yardımcı olmak için birkaç hafta daha açık kaldı. Oscar Pierre, Türkiye gibi başarılı bir operasyon yürüttükleri bir ülkede bu kararı vermenin çok zor olduğunu söyledi. Getir'in kurucu ortağı Nazım Salur ise Glovo çalışanlarına iş teklif etti.

Glovo Türkiye'nin hikâyesi, iyi işleyen bir operasyonun bile tek başına yetmediğini gösteriyor. Teslimat gibi ölçeğin her şey olduğu bir pazarda liderliği alamayacağını gören şirket, sermayesini kazanabileceği yerlere taşıdı.

## Dersler

- Hızlı teslimatta ölçek ve pazar liderliği kârlılığı belirler; üçüncü oyuncu olmak pahalıdır.
- Küresel bir şirketin yerel kolu, ana şirketin kârlılık takvimine bağlıdır; bunu plana dahil et.
- Yerel rakiplerin sermaye gücünü ve müşteri sadakatini pazara girmeden önce hesapla.

## Kaynaklar

- [Glovo aralarında Türkiye de olmak üzere bazı pazarlardan çekiliyor](https://webrazzi.com/2020/01/21/glovo-turkiye-pazardan-cekiliyor/)
- [Glovo Türkiye'deki faaliyetlerini durduruyor](https://www.haberturk.com/glovo-turkiye-deki-faaliyetlerini-durduruyor-2560817-ekonomi)
- [Glovo, Türkiye pazarından çekiliyor](https://www.marketingturkiye.com.tr/haberler/glovo-turkiye-pazarindan-cekiliyor/)
- [Glovo Türkiye'deki faaliyetlerini durduruyor](https://www.bloomberght.com/glovo-turkiye-deki-faaliyetlerini-durduruyor-2244663)
- [Haziran'da Türkiye'de servise başlayan Glovo'nun 3 aylık verileri](https://webrazzi.com/2018/09/24/haziranda-turkiyede-hizmete-baslayan-glovonun-3-aylik-verileri/)
- [Teslimat hizmeti sunan mobil uygulama Glovo, Türkiye'de büyümeyi hedefliyor](https://egirisim.com/2018/09/24/teslimat-hizmeti-sunan-mobil-uygulama-glovo-turkiyede-buyumeyi-hedefliyor/)

---

# Hemen Kiralık (2012 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/hemen-kiralik/
- Sektör: Seyahat
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 3,5 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Hemen Kiralık (hemenkiralik.com), evini ya da ofisini gecelik, günlük veya kısa süreli kiraya vermek isteyenlerle kiracıları buluşturan bir platformdu. Ev sahiplerinden komisyon almadan kira bedelinin yüzde 10'u üzerinden gelir elde ediyor, Türkçenin yanında İngilizce, Almanca, Rusça ve Arapça hizmet veriyordu. Türkiye'ye gelen yabancı turistleri de hedefliyordu.

## Neden kapandı?

Şirket kapanış için kamuya açık bir gerekçe paylaşmadı. Webrazzi'ye göre platform bir süre ilanları kaldırdıktan sonra 2020 başında resmen kapandı ve alan adı, yatırımcısı HomeAway'in çatı şirketi Expedia'ya ait Hotels.com'a yönlendirildi. Girişim, Airbnb'nin öncülük ettiği ve Rocket Internet'in Wimdu'su gibi küresel oyuncuların da bulunduğu bir pazarda yerli bir alternatif olmaya çalışmıştı. 2015'te rakip olarak görülebilecek HomeAway'den yatırım alması, bağımsız büyümeden stratejik bir ortaklığa yönelildiğine işaret ediyordu. Kapanışın ardından alan adının ana yatırımcının başka bir markasına bağlanması, bu ortaklığın girişimi ayakta tutmaya yetmediği şeklinde yorumlanabilir.

## Hikâyesi

Ocak 2012'de Webrazzi, Peak Games ortaklarından Remi Onur'un yeni projesini duyurdu: kısa süreli daire kiralama sitesi Hemenkiralik.com. Remi Onur, Mehmet Ülkü ve Alper Kaya'nın kurduğu girişimin ortakları arasında Rina Onur da vardı. Dünyada Airbnb'nin başını çektiği modeli Türkiye'ye uyarlayan site, 50 bin TL sermayeyle yola çıkmıştı. İlk iki ayda Türkiye'nin 23 ilinden 500'ü aşkın ilan topladı; ilk ay 100'ün üzerinde, ikinci ay 250'ye yakın kiralama gerçekleşti.

Yatırımcılar da hızlı geldi. 212 Capital Partners 2012'de iki tur yatırım yaptı; ikinci tura Japon Netprice'tan Teruhide Sato ve Sigma Partners'tan Fahri Diner da katıldı. Haziran 2013'te Hasan Aslanoba ve 212 ortaklığıyla 2,5 milyon dolar daha geldi ve toplam yatırım 3,5 milyon dolara ulaştı. Site İngilizce, Almanca, Rusça ve Arapça dillerinde de yayın yaparak Türkiye'ye gelen turistleri hedefledi.

Pazar ise kalabalıklaşıyordu. Webrazzi'nin 2014 derlemesine göre Rocket Internet'in Airbnb kopyası Wimdu da Türkiye'de Hemenkiralik.com ile aynı pastadan pay almaya çalışıyordu. 2015'te Hemen Kiralık, Expedia bünyesindeki tatil evi kiralama platformu HomeAway'den önemli bir yatırım aldığını duyurdu.

Bu stratejik ortaklık beklenen sıçramayı getirmedi. Şubat 2020'de Webrazzi, bir süredir platformdaki ilanları kaldıran Hemen Kiralık'ın sekiz yıllık yolculuğun ardından resmen kapandığını yazdı. Aktarılan bilgilere göre çalışanlar tazminatlarını sorunsuz almıştı. Hemenkiralik.com adresi ise HomeAway'in çatı şirketi Expedia'nın bir başka markası olan Hotels.com'a yönlendiriliyordu.

Hemen Kiralık, Türkiye'de paylaşım ekonomisinin erken örneklerinden biriydi. Hızlı başlangıç, güçlü yatırımcılar ve çok dilli bir ürün, küresel devlerin bulunduğu bir pazarda bağımsız kalmaya yetmedi.

## Dersler

- Küresel bir oyuncunun kopyalandığı pazarda yerel avantajını net tanımlamazsan, sermaye yarışını büyük olan kazanır.
- Stratejik yatırımcı kapı açar, ama önceliklerini de belirler; çıkış senaryonu baştan konuş.
- Turist trafiği mevsimseldir; yıl boyu talep yaratan bir kullanıcı kitlesi olmadan büyüme sürdürülemez.

## Kaynaklar

- [Kısa süreli daire kiralama girişimi Hemen Kiralık kapandı](https://webrazzi.com/2020/02/27/kisa-sureli-daire-kiralama-girisimi-hemen-kiralik-kapandi/)
- [212 Capital Partners'tan Hemenkiralik.com'a İkinci Tur Yatırımı](https://sosyalmedya.co/212-capital-hemenkiralik/)
- [Türkiye'de en çok yatırım alan 15 girişim](https://egirisim.com/2014/08/20/turkiyede-en-cok-yatirim-alan-15-girisim/)
- [HemenKiralik.com: Peak Games ortağından kısa dönemli daire kiralama sitesi](https://webrazzi.com/2012/01/18/hemenkiralik-com-kisa-donemli-daire-kiralama/)
- [Rocket Internet'in Türkiye pazarında aktif olan 4 girişimi](https://webrazzi.com/2014/08/11/rocket-internetin-turkiye-pazarinda-aktif-olan-4-girisimi/)

---

# Honestbee (2015 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/honestbee/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Singapur
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Honestbee, müşteriler adına süpermarket ve özel mağazalardan ürün toplayıp teslim eden kişisel alışveriş elemanlarıyla çalışan bir çevrim içi market ve teslimat servisiydi. Şirket zamanla yemek teslimatı, çamaşır toplama ve sinema bileti gibi hizmetler ekledi ve Singapur'da habitat adlı teknoloji destekli bir fiziksel market açtı.

## Neden kapandı?

Şirket kısa sürede Asya'da sekiz pazara ve birbirinden farklı hizmetlere yayıldı, ancak bu yapıyı taşıyacak nakdi bulamadı. 2019 başında alıcı arayışına girdi; Nisan ve Mayıs 2019'da yurt dışı operasyonlarını askıya aldı, yemek ve çamaşır hizmetlerini durdurdu. Kurucuların hepsi 2019 içinde şirketten ayrıldı ve şirket borç erteleme koruması altında yeniden yapılanmaya çalıştı. COVID-19 salgınıyla habitat marketi kapandı, Mart 2020'de çalışanların yüzde 80'i çıkarıldı ve maaşlar gecikti. Bir alacaklının başvurusu üzerine şirket hakkında Temmuz 2020'de tasfiye kararı verildi.

## Hikâyesi

Singapur'daki habitat, Ekim 2018'de açıldığında şirketin “taç mücevheri” olarak tanıtıldı: çevrim içi ve fiziksel alışverişi birleştiren, teknoloji destekli bir market ve yemek alanı. İki yıl sonra aynı mekân, rakip RedMart'ın teslimat merkezi olarak kullanılıyordu.

Honestbee, 23 Temmuz 2015'te Singapur'da Joel Sng, Isaac Tay ve Jonathan Low tarafından hayata geçirildi. Model basitti: müşteri uygulamadan sipariş veriyor, kişisel alışveriş elemanı FairPrice, Tesco ya da Jones the Grocer gibi mağazalardan ürünleri toplayıp kapıya getiriyordu. Asya ve ABD'den girişim sermayesi alan şirket hızla Hong Kong, Tayvan, Tayland, Endonezya, Malezya, Filipinler ve Japonya'ya açıldı. Market teslimatının yanına 2016'da çamaşır toplama, 2017'de yemek teslimatı ve sinema bileti satışı eklendi. 2019'da şirketin 860 çalışanı vardı.

2019'un başında şirketin mali durumunun kritik olduğu konuşulmaya başlandı; Grab ve Gojek gibi şirketlerle satın alma görüşmeleri yapıldığı iddia edildi. Nisan ve Mayıs 2019'da Tayland, Filipinler, Hong Kong, Japonya ve Endonezya'daki operasyonlar askıya alındı, yemek teslimatı durduruldu, çamaşır hizmeti askıya alındı. CEO Joel Sng Mayıs 2019'da ayrıldı; yerine önce yatırımcı Brian Koo, ardından Ong Lay Ann geçti. Temmuz 2019'da son kurucu Jonathan Low da şirketten ayrıldı. Şirket borç ertelemesi alarak yeniden yapılanmaya çalıştı.

Ocak 2020'de Koo'nun liderliğindeki FLK Holdings yeni bir kurtarma planıyla yatırım yaptı, ancak COVID-19 salgını habitat'ın kapanmasına yol açtı. Mart 2020'de çalışanların yüzde 80'i çıkarıldı, maaşlar ve emeklilik katkıları gecikti. Nisan 2020'de bir alacaklı şirketin tasfiyesi için başvurdu ve Temmuz 2020'de tasfiye kararı verildi. Honestbee, Mart 2020'de eski CEO Sng'ye şirket fonlarıyla özel mülk satın almak da dahil olmak üzere güven görevini ihlal ettiği iddiasıyla dava açmıştı. 2023'te tasfiye memuru, şirketten yalnızca 720 Singapur doları geri kazanabildiğini bildirdi.

Honestbee, hızlı coğrafi genişlemenin ve her yıl yeni bir hizmet eklemenin bir teslimat şirketini nasıl dağıtabileceğini gösteriyor. Her yeni pazar ve hizmet ayrı bir operasyon ekibi ve sabit gider demekti; ana iş kâra geçmeden kurulan bu yapı, sermaye akışı durduğunda tek tek sökülmek zorunda kaldı.

## Dersler

- Tek bir şehirde birim ekonomisi oturmadan yeni ülkelere ve yeni hizmet dikeylerine açılmayın; her yeni hat sabit maliyet ekler.
- Parlak bir fiziksel mağaza, dijital işin sorunlarını çözmez; büyük sabit giderli projeleri nakit akışı pozitifken başlatın.
- Yatırım parasının nasıl harcandığını yönetim kurulunun düzenli denetleyebileceği bir raporlama düzeni kurun.

## Kaynaklar

- [Honestbee](https://en.wikipedia.org/wiki/Honestbee)
- [Grocery delivery startup Honestbee is running out of money and trying to sell](https://techcrunch.com/2019/04/25/time-maybee-running-out-for-honestbee/)
- [Honestbee retrenches 80% of staff, delays payment of salaries and CPF contributions](https://www.straitstimes.com/business/companies-markets/honestbee-terminates-80-of-staff-delays-payment-of-salaries-and-cpf)
- [Honestbee says suspending some overseas operations, cutting global headcount all part of ongoing review](https://www.straitstimes.com/business/honestbee-says-suspending-some-overseas-operations-cutting-global-headcount-all-part-of)

---

# Jet.com (2014 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/jet-com/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 820 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Jet.com, gerçek zamanlı bir fiyatlandırma algoritmasıyla müşterilerin sepetini ucuzlatmayı hedefleyen bir e-ticaret sitesiydi. Daha fazla ürünü tek seferde almak ya da aynı dağıtım merkezindeki ürünleri seçmek gibi tercihler, siparişi şirket için ucuzlattığı ölçüde müşteriye indirim olarak yansıyordu. Site Temmuz 2015'te 4,5 milyon ürünle açıldı.

## Neden kapandı?

Jet, fiyat avantajı için zarar etmeyi göze alan bir modelle büyüdü ve bunu 820 milyon dolarlık girişim sermayesiyle finanse etti; The Wall Street Journal'ın deneme alışverişinde site tek bir siparişte 242,91 dolar zarar etmişti. 2016'da Walmart şirketi 3,3 milyar dolara satın aldı ve Marc Lore Walmart'ın ABD e-ticaret işini yönetmeye başladı. Satın almanın ardından Jet.com üzerinden yapılan satışlar geriledi; Haziran 2019'da çalışanların çoğu Walmart.com'a kaydırıldı ve Jet'in başkanı görevi bıraktı. Walmart Mayıs 2020'de siteyi kapatacağını açıkladı ve 4 Haziran 2020'de ziyaretçileri Walmart.com'a yönlendirdi.

## Hikâyesi

Temmuz 2015'te The Wall Street Journal, yeni açılan bir e-ticaret sitesinden deneme alışverişi yaptı: 12 ürün için 275,55 dolar ödedi. Aynı ürünler siteye 518,46 dolara mal olmuştu; Jet.com bu tek siparişte 242,91 dolar zarar etmişti. Sitenin stratejisi, Amazon'la fiyat üzerinden rekabet ederek müşteri kazanmaktı.

Jet'in kurucusu Marc Lore bu pazarı iyi tanıyordu: Diapers.com'u Kasım 2010'da Amazon'a satmıştı. Lore'a göre mevcut internet perakendecileri kolaylığı fiyata tercih eden varlıklı müşterilere hizmet ediyordu; oysa pek çok kullanıcı biraz daha beklemeye razı olursa daha ucuza alışveriş yapmak isterdi. Lore, Mike Hanrahan ve Nate Faust ile 2014'te Jet.com'u kurdu. Accel'den tohum sermayesi aldı; sistemin kalbinde, bir ürünü müşteriye ulaştırmanın gerçek maliyetini hesaplayan gerçek zamanlı bir fiyatlandırma algoritması vardı. Başlangıçta yıllık 50 dolarlık üyelik ücretinin tek kâr kaynağı olması, ürünlerin başa baş fiyatla satılması planlanıyordu. Şubat 2015'e kadar yaklaşık 352 bin kişi erken üyeliğe kaydoldu.

Site Temmuz 2015'te 4,5 milyon ürünle resmen açıldı. Kasım 2015'te Fidelity liderliğinde 350 milyon dolar toplandı; Mayıs 2016'daki son turda şirket 1,3 milyar dolar değerlendi. Toplamda GV, Goldman Sachs, Bain Capital Ventures, Accel, Alibaba Group ve Fidelity'nin de aralarında bulunduğu yatırımcılardan dört turda 820 milyon dolar toplandı.

8 Ağustos 2016'da Walmart, Jet.com'u 3 milyar doları nakit olmak üzere 3,3 milyar dolara satın alacağını açıkladı; Lore, Walmart'ın ABD e-ticaret işinin başına geçti. Ancak satın almanın ardından Jet.com üzerinden yapılan satışlar geriledi. Haziran 2019'da çalışanların çoğu Walmart.com'da çalışmak üzere kaydırıldı ve Jet'in başkanı Simon Belsham görevi bıraktı. 19 Mayıs 2020'de Walmart siteyi kapatacağını duyurdu; 4 Haziran 2020'de Jet.com ziyaretçileri Walmart.com'a yönlendirilmeye başladı.

Jet.com'un hikâyesi bir başarısızlık mı, başarılı bir çıkış mı sorusunu açık bırakıyor. Kurucular ve yatırımcılar için 3,3 milyar dolarlık bir satış gerçekleşti; ama marka, alıcının ana sitesini güçlendirme stratejisinin ara durağı oldu. Zarar eden siparişlerle büyüyen bir modelin bağımsız olarak ayakta kalıp kalamayacağı hiçbir zaman sınanmadı.

## Dersler

- Fiyat avantajıyla büyüyen bir e-ticaret girişiminde her siparişin katkı payını izleyin; kayıpla alınan pazar payı sermaye durduğunda kaybolur.
- Satın alınmak başarılı bir çıkış olabilir, ama markanın yaşayıp yaşamayacağı alıcının stratejisine bağlıdır; bunu pazarlıkta açıkça konuşun.
- Ekip ve teknoloji alıcının ana markasına taşındığında bağımsız sitenin trafiği hızla düşer; bu geçişi önceden planlayın.

## Kaynaklar

- [Jet.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Jet.com)
- [Walmart winds down Jet.com four years after $3.3 billion acquisition of e-commerce company](https://www.cnbc.com/2020/05/19/walmart-winds-down-jetcom-four-years-after-3point3-billion-acquisition.html)
- [Jet's president will step down as Walmart overhauls the site it acquired for $3.3 billion](https://www.businessinsider.com/walmart-overhauls-jet-president-will-step-down-2019-6)
- [Behind the Numbers of Jet.com's Audacious Plan to Attack Amazon](https://blogs.wsj.com/digits/2015/07/20/behind-the-numbers-of-jet-coms-audacious-plan-to-attack-amazon/)

---

# ofo (2014 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ofo/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Çin
- Toplam yatırım: 2,1 milyar $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

ofo, Pekin merkezli, istasyonsuz bir bisiklet paylaşım şirketiydi. Kullanıcılar akıllı telefon uygulamasıyla yakındaki bisikleti bulup kilidini açıyor, kullanım sonrası bisikleti herhangi bir yere bırakıp kilitliyordu. Şirket saatlik ücret alıyor, konumunu uydu üzerinden bildiren sarı bisikletler kullanıyordu.

## Neden kapandı?

Filo büyüklüğüne dayalı model sürekli yüksek operasyon maliyeti ve yeni sermaye ihtiyacı doğurdu. Mobike ile birleşme fırsatı kaçtı, Didi ile satın alma görüşmeleri sonuçsuz kaldı; Mobike'ın Meituan-Dianping'den 2,7 milyar dolarlık yatırım almasının ardından ofo yurt içinde ve dışında küçülmeye başladı. Pek çok ülkedeki operasyon kapandı, ABD'de çalışanların yüzde 70'i çıkarıldı ve Singapur'da işletme lisansı askıya alındı. 2020'ye gelindiğinde ödenemeyecek büyüklükte bir borç yüküyle karşı karşıya olan şirket bisiklet kiralama hizmeti vermiyordu.

## Hikâyesi

Adını, yan yana yazıldığında bisiklet süren birine benzeyen üç harften alan ofo, 2014'te Pekin Üniversitesi bisiklet kulübünün beş üyesi tarafından kuruldu. İlk fikir bisikletle turizmdi; ekip kısa sürede istasyonsuz bisiklet paylaşımına yöneldi. Haziran 2015'te Pekin'de başlayan hizmet, bir üniversite mezununun yatırımıyla Ekim ayına kadar 20 bin kullanıcıya ve 2 bin bisiklete ulaştı.

Sonrasında Çin'in teknoloji devleri arasındaki sermaye yarışı ofo'yu olağanüstü bir hızla büyüttü. Eylül 2016'da Xiaomi ve Didi Chuxing'den 130 milyon dolar, Şubat 2017'de Didi ve Digital Sky Technologies liderliğinde 1 milyar dolar değerlemeyle 450 milyon dolar, Temmuz 2017'de Alibaba, Hony Capital ve CITIC PE liderliğinde 700 milyon dolar, Mart 2018'de yine Alibaba liderliğinde 866 milyon dolar geldi. 2017'de şirket 20 ülkede 250 şehirde 10 milyonu aşkın bisiklete ve 62,7 milyonun üzerinde aylık aktif kullanıcıya ulaştı; değerlemesi 2 milyar dolara kadar çıktı. Singapur, Cambridge, Seattle ve Sidney kısa aralıklarla hizmete açıldı.

Ancak model, sürekli yüksek operasyon maliyeti ve bitmeyen sermaye ihtiyacı demekti. Mobike ile birleşme fırsatı kaçtı, Didi'yle satın alma görüşmeleri sonuçsuz kaldı. Mobike, Meituan-Dianping'den 2,7 milyar dolarlık yatırım alınca ofo hayatta kalmak için küçülmeye başladı. Nakit sıkışıklığında yılda 5 milyon bisiklet beklenirken yalnızca 80 bin sipariş verilebildi. Avustralya, Almanya, Hindistan, İsrail, İspanya ve Tayland'daki operasyonlar tamamen kapandı; ABD'de çalışanların yüzde 70'i çıkarıldı. Ağustos 2018'de Didi ile Ant Financial'ın ortak bir satın almayı değerlendirdiği konuşulurken kurucu Dai Wei'nin 10 milyar dolarlık bir teklife bile hayır diyeceğini söylediği aktarıldı.

Aralık 2018'de şirketin nakit akışı sorunları nedeniyle birkaç kez iflas başvurusunu değerlendirdiği bildirildi. Ocak 2019'da uluslararası birim dağıtıldı; eski çalışanlar Singapur'daki operasyonların personel kalmadığı için “pratikte durduğunu” söyledi ve ülkenin Kara Taşımacılığı Otoritesi ofo'nun lisansını askıya aldı. 2020'ye gelindiğinde ödenemeyecek büyüklükte bir borç yüküyle karşı karşıya olan ofo artık bisiklet kiralamıyordu.

ofo'nun dersi, sermayeyle satın alınan pazar payının kalıcı olmadığı. Fiziksel varlıklara dayanan bir modelde her yeni şehir, yeni bir bakım ve toplama yükü demektir; birim ekonomisi oturmadan yapılan genişleme, sermaye musluğu kapandığında şirketi en savunmasız anında yakalar.

## Dersler

- Fiziksel varlığa dayalı paylaşım modellerinde büyümeyi bisiklet ya da araç sayısıyla değil, varlık başına günlük kullanım ve bakım maliyetiyle ölçün.
- Sermaye bolken gelen satın alma ya da birleşme tekliflerini, bir sonraki turun her zaman geleceği varsayımıyla reddetmeyin.
- Yeni ülkeye açılmadan önce yerel düzenleme şartlarını karşılayacak ekip ve bütçeyi ayırın; lisans kaybı pazarı bir gecede kapatır.

## Kaynaklar

- [Ofo (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Ofo_(company))
- [ofo, Chinese bike-sharing firm, raises $450 million in latest funding round](https://www.reuters.com/article/us-china-ofo-fundraising/ofo-chinese-bike-sharing-firm-raises-450-million-in-latest-funding-round-idUSKBN1683C9)
- [Chinese bike-sharing firm Ofo raises $866 million led by Alibaba](https://www.cnbc.com/2018/03/13/chinese-bike-sharing-firm-ofo-raises-866-million-led-by-alibaba.html)
- [Chinese Bike-Share Startup Ofo Lays Off Majority Of US Staff As It Scales Back Global Ambitions](https://www.forbes.com/sites/bizcarson/2018/07/18/ofo-bikes-us/)

---

# OtoParlat (2018 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/otoparlat/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

OtoParlat, mobil uygulama ya da web sitesi üzerinden alınan siparişle müşterinin bulunduğu yere giden ve aracı su kullanmadan temizleyen bir hizmetti. Müşteri hizmeti, aracını, konumu ve saati seçiyor, standart temizliklerde bir temizlik profesyoneli yönlendiriliyordu. Girişim, araç başına ortalama 90 litre su tasarrufu sağladığını söylüyordu.

## Neden kapandı?

Kurucu Akif Can Tuncel'in egirişim'e anlattığına göre girişim, çevreden bulunan 400 bin lira ile başladı ve zamanla 170 bin lira daha topladı. Elde edilen 200 bin liraya yakın gelirle birlikte OtoParlat, 700 bin liradan fazla para harcadı; egirişim Haziran 2020'de faaliyetlerin geçtiğimiz aylarda sonlandırıldığını duyurdu. egirişim, daha 2019'da girişimi yeni bir pazar yaratmanın güçlükleri ve geleneksel oto yıkamacılarla rekabet gibi zorlukların beklediğini yazmıştı. Pazar yeri modeline geçiş ve diğer büyük şehirlere açılma planlarının hayata geçtiğine dair bir bilgi yayımlanmadı. Hizmetin sahada insan emeğiyle verilmesi, her siparişin maliyetini yüksek tutan bir yapı olarak okunabilir (yorum).

## Hikâyesi

OtoParlat, Akif Can Tuncel'in 2018'de İstanbul'da hayata geçirdiği bir mobil oto yıkama girişimiydi. Fikir basitti: müşteri uygulamadan hizmeti, aracını, konumunu ve saati seçiyor, bir temizlik profesyoneli aracın bulunduğu yere gelip onu su kullanmadan temizliyordu. Girişim, yüzde 80'i organik olduğunu belirttiği bir ürün kullandığını ve araç başına ortalama 90 litre su tasarrufu sağladığını söylüyordu.

Tuncel işe dokuz arkadaşından aldığı maddi destekle başladı. İlk satış, kuruluş ayı olan Haziran 2018'de geldi; mobil uygulama ise sonbaharda yayına alındı. OtoParlat, İş Bankası'nın ana destekçisi olduğu Workup Girişimcilik Programı'nın dördüncü dönemine seçilen 12 girişimden biri oldu. Webrazzi'nin Mart 2019'da aktardığına göre uygulama 5 bin 450 kez indirilmişti ve kullanıcıların yüzde 20'si hizmet satın alıyordu. Fiyatlar 35 ile 60 TL arasındaydı ve ödemeler yalnızca online alınıyordu. Mayıs 2019'da egirişim, sistemde 6 bin 200 kayıtlı kullanıcı bulunduğunu ve sipariş sayısının her ay yüzde 50 arttığını yazıyordu.

Planlar büyüktü: pazar yeri modeline geçmek, 2020'de Türkiye'nin diğer büyük şehirlerine, 2021'de ise yurt dışına açılmak. egirişim ise aynı yazıda girişimi zorlu bir pazarın beklediğini, yeni bir pazar yaratmanın güçlüklerinin yanında geleneksel oto yıkamacılarla da mücadele etmesi gerekeceğini not etmişti.

Haziran 2020'de egirişim, Tuncel'in OtoParlat'ın faaliyetlerini geçtiğimiz aylarda sonlandırdığını ve yeni bir girişime odaklandığını duyurdu. Tuncel'in paylaştığı rakamlar, hikâyenin finansal tarafını özetliyordu: girişim çevreden bulunan 400 bin lira ile başlamış, zamanla 170 bin lira daha toplamıştı. Kazandığı 200 bin liraya yakın gelirle birlikte OtoParlat, toplamda 700 bin liradan fazla para harcamıştı.

OtoParlat'ın hikâyesi, hizmetin ancak saha ekibiyle verilebildiği bir modelde birim ekonominin ne kadar belirleyici olduğunu hatırlatıyor. Talep büyürken bile her siparişi karşılayan emek ve lojistik maliyeti, sınırlı sermayeyle kurulan bir girişimin nefesini hızla tüketebiliyor.

## Dersler

- Saha ekibiyle verilen bir hizmette, büyümeden önce sipariş başına kârlılığı kanıtla.
- Nakit yakma hızını erken ölç; çevreden toplanan sınırlı sermaye, yavaş gelen yatırımı bekleyemez.
- Yeni bir alışkanlık yaratmaya çalışıyorsan, pazarı eğitmenin maliyetini planına ekle.

## Kaynaklar

- [Su kullanmadan aracınızı bulunduğu yerde temizleyen OtoParlat'ın 700 bin TL yaktığı batış hikayesi](https://egirisim.com/2020/06/29/su-kullanmadan-aracinizi-bulundugu-yerde-temizleyen-otoparlatin-700-bin-tl-yaktigi-batis-hikayesi/)
- [Online oto yıkama servisi: OtoParlat](https://webrazzi.com/2019/03/27/online-oto-yikama-servisi-otoparlat/)
- [OtoParlat: Su kullanmadan aracınızı bulunduğu yerde temizleyen girişim](https://egirisim.com/2019/05/07/otoparlat-su-kullanmadan-aracinizi-bulundugu-yerde-temizleyen-girisim/)

---

# Proteus Digital Health (2001 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/proteus/
- Sektör: Sağlık
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 500 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Proteus Digital Health, ilaçların içine yerleştirilen yutulabilir sensörlerle hastanın ilacını alıp almadığını izleyen Redwood City merkezli bir dijital tıp şirketiydi. Sensör verisi vücuda yapıştırılan bir bant aracılığıyla mobil cihaza ve hekime ulaşıyordu. Otsuka ile geliştirdiği Abilify MyCite, 2017'de FDA onayı alan ilk sensörlü ilaç oldu.

## Neden kapandı?

Sistem pahalı ve kullanımı zahmetliydi; sigortacılar ve hastalar ek maliyeti karşılamaya ikna olmadı ve ürünün uyumu artırdığına dair güçlü kanıt sunulamadı. 2019 sonunda beklenen 100 milyon dolarlık yatırım turu kapanmadı ve şirket çalışanlarını iki hafta izne çıkardı. Ocak 2020'de Otsuka ile lisans anlaşması erken bitince önemli bir gelir kaynağı kayboldu. Haziran 2020'de iflas başvurusu yapan şirketin varlıkları Ağustos'ta 15 milyon dolara Otsuka'ya satıldı.

## Hikâyesi

Kasım 2017'de ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), içine sensör yerleştirilmiş ilk ilaca onay verdi. Otsuka'nın antipsikotik ilacı Abilify, Proteus Digital Health'in geliştirdiği yutulabilir sensörle birleştirilmiş ve Abilify MyCite adını almıştı. Hasta hapı yuttuğunda sensörün sinyali, vücuda yapıştırılan bir bant aracılığıyla bir mobil cihaza aktarılıyordu. Hekim, hastanın izniyle ilacın gerçekten alınıp alınmadığını görebilecekti.

Redwood City merkezli Proteus 2001'de kurulmuştu ve kurucu ortak ve CEO Andrew Thompson'ın yönetiminde, ilaçların reçete edildiği gibi kullanılmamasının sağlık sistemine yılda 100 ile 300 milyar dolar arasında maliyet yüklediği tezine yaslanıyordu. Şirket, Novartis ve Otsuka gibi ilaç devlerinin de aralarında bulunduğu yatırımcılardan yaklaşık 500 milyon dolar topladı ve 1,5 milyar dolar değerlemeye ulaştı. 2019'da onkolojiye açılarak kemoterapi hastaları için dijital bir ilaç sürümü de başlattı.

Pratikte sistem karmaşık ve pahalıydı. Abilify MyCite'ın fiyatının yaklaşık 1.650 dolar, yani markalı ilacın en az iki katı olduğu bildirildi; hastaların sürekli bir bant takması gerekiyordu ve sigortacılar ek ödemenin neden yapılması gerektiğine ikna olmadı. Bazı psikiyatristler, izlendiği korkusu yaşayabilen şizofreni hastalarına takip edilen bir antipsikotik yazma konusunda tereddüt ettiklerini dile getirdi. 2019 sonunda şirket beklediği 100 milyon dolarlık turu kapatamadı ve çalışanlarını iki haftalık zorunlu izne çıkardı. Ocak 2020'de Otsuka ile lisans anlaşması erken sona erdi ve önemli bir gelir kaynağı da ortadan kalktı.

Haziran 2020'de Proteus Chapter 11 iflas başvurusu yaptı. Bir yıl önce yaklaşık 300 olan çalışan sayısı 93'e inmişti. Ağustos 2020'de Delaware'deki iflas mahkemesi, Novartis'in de aralarında bulunduğu bir yatırımcı grubunun itirazlarına rağmen şirketin varlıklarının 15 milyon dolara Otsuka'ya satışını onayladı; Otsuka tek teklif veren olmuştu.

Proteus, teknik olarak çığır açan bir ürünün, hastanın gündelik deneyimini ve ödeyicinin hesabını ikna etmeden ticari başarıya dönüşemeyeceğini gösteren pahalı bir ders oldu.

## Dersler

- Teknolojiniz tıbben mümkün olsa bile, hastanın her gün ek bir cihaz taşımasını gerektiriyorsa kullanım oranını pilotlarda ayrıca ölçün.
- Ödeyiciye ürünün tasarruf sağladığını gösteren sağlık ekonomisi verisini, ürün pazara çıkmadan önce toplamaya başlayın.
- Gelirinizi tek bir ilaç şirketi ortaklığına bağlamayın; o ortak çekildiği anda şirketin nefesi kesilir.

## Kaynaklar

- [Smart pill maker Proteus files for bankruptcy, reveals it has held acquisition talks with Otsuka](https://www.statnews.com/2020/06/16/proteus-files-bankruptcy-otsuka/)
- [Proteus files for bankruptcy: Where did it falter?](https://medcitynews.com/2020/06/proteus-files-for-bankruptcy-where-did-it-falter/)
- [Otsuka approved to buy bankrupt smart-pill maker Proteus’ assets, overcoming opposition from Novartis](https://www.statnews.com/2020/08/19/otsuka-approved-proteus-sale-abilify-mycite/)
- [Proteus Digital Health CEO talks about significance of FDA’s digital pill approval](https://medcitynews.com/2017/11/proteus-digital-health-ceo-on-fda-approval/)

---

# Quibi (2018 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/quibi/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 1,8 milyar $
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Quibi, yalnızca mobil cihazlarda izlenmek üzere tasarlanmış kısa bölümlerden oluşan diziler, filmler ve haber programları sunan ücretli bir yayın platformuydu. Şirket içeriklerini Hollywood'un tanınmış yapımcı ve oyuncularıyla ürettirdi ve ilk yılında 175'ten fazla programa bir milyar doların üzerinde harcama yaptı.

## Neden kapandı?

Nisan 2020'deki lansman COVID-19 salgınının günlük rutinleri altüst ettiği döneme denk geldi; Katzenberg sorunları salgına bağladı. İndirmeler ücretli aboneliğe beklenen ölçüde dönüşmedi; servis ilk yıl için öngörülen 7,4 milyon abonenin çok altında, 2 milyon abone yolundaydı. Paylaşım ve televizyonda izleme gibi özellikler sonradan eklendi. Alıcı bulma çabaları sonuçsuz kalınca şirket Ekim 2020'de kapanma kararı aldı ve servis Aralık 2020'de sona erdi.

## Hikâyesi

1,75 milyar dolar. Bir kısa video servisinin ilk bölümü yayına girmeden ve ardından geçen aylarda topladığı para buydu. Quibi, içeriklerini “quick bite”, yani hızlı lokma videolar olarak tanımlıyordu ve Jeffrey Katzenberg'in fikriydi.

Şirket Ağustos 2018'de Los Angeles'ta NewTV adıyla kuruldu; CEO koltuğuna Meg Whitman oturdu. Aynı yıl Disney, 21st Century Fox, NBCUniversal, Sony Pictures, WarnerMedia ve Viacom gibi stüdyolardan, Goldman Sachs ve JPMorgan Chase gibi bankalardan ve Alibaba Group gibi teknoloji şirketlerinden 1 milyar dolar toplandı. 2019 sonunda ilk yılın 150 milyon dolarlık reklam envanterinin tamamen satıldığı açıklandı. Quibi, ilk yılında 175'ten fazla programı kapsayan 8.500 kısa bölüme bir milyar doların üzerinde harcadı.

Servis Nisan 2020'de, COVID-19 salgınının günlük rutinleri altüst ettiği günlerde açıldı. İlk hafta 1,7 milyon indirme geldi, ama bu ilgi abonelere dönüşmedi. Katzenberg performansın istedikleri gibi olmadığını kabul ederek sorunların tamamını koronavirüse bağladı. Paylaşım özelliği ve televizyonda izleme olanağı sonradan eklendi. Haziran ortasına kadar 750 milyon dolar daha toplandı, fakat servis ilk yıl için öngörülen 7,4 milyon abonenin çok gerisinde, yaklaşık 2 milyon abone yolundaydı. Eylül 2020'de şirketin alıcı aradığı haberleri çıktı.

21 Ekim 2020'de, açılıştan yalnızca altı ay sonra, The Wall Street Journal servisin kapanacağını duyurdu. Katzenberg Deadline Hollywood'a verdiği röportajda, devam etmenin “farklı bir sonuç getirmeyeceğini” ve yalnızca değer yaratmadan çok daha fazla para harcamak anlamına geleceğini söyledi. Karar açıklandığında Quibi'nin yaklaşık 500 bin abonesi vardı. Servis Aralık 2020'de kapandı. Ocak 2021'de Roku, içerik kütüphanesini 100 milyon doların altında bir bedelle satın aldı ve dizileri Roku Originals adıyla yayınladı.

Quibi, sermayenin ve yıldız isimlerin kullanıcı talebinin yerini tutamayacağını gösteren belki de en pahalı örnek. Ürün yalnızca telefonda izlenecek kısa bölümler üzerine kurulmuştu; paylaşım ve televizyonda izleme gibi kullanıcıların alıştığı özellikler ancak sonradan eklenebildi. Talep küçük ölçekte sınanmadan harcanan milyarlar, ödeme yapmaya istekli yeterli abone bulunmadığında geri dönmedi.

## Dersler

- Büyük bütçe, kullanıcının davranışını değiştirmez; yeni bir izleme alışkanlığı önerecekseniz önce küçük bir pilotla talebi ölçün.
- Ürününüzü tek bir kullanım anına (ör. yolda geçen kısa süre) bağlıyorsanız, o an ortadan kalktığında ne olacağını planlayın.
- Kullanıcıların alıştığı paylaşım ve ekran özelliklerini sonradan eklemek yerine lansmanda sunun.

## Kaynaklar

- [Quibi](https://en.wikipedia.org/wiki/Quibi)
- [Quibi's Jeffrey Katzenberg & Meg Whitman Detail "Clear-Eyed" Decision To Shut It Down & What's Next](https://deadline.com/2020/10/quibi-shuts-down-jeffrey-katzenberg-meg-whitman-interview-exclusive-1234601254/)
- [Quibi Is Officially Dead](https://variety.com/2020/digital/news/quibi-officially-shuts-down-1234842926/)
- [Roku Acquires Global Rights to 75-Plus Quibi Shows, Will Stream Them for Free](https://variety.com/2021/digital/news/roku-acquires-quibi-shows-free-streaming-1234881238/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q65073105](https://www.wikidata.org/wiki/Q65073105)

---

# Smopin (? – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/smopin/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Smopin, aynı konu hakkında konuşmak isteyen kişileri eşleştiren bir mobil sohbet uygulamasıydı. Kullanıcılar Facebook hesabıyla giriş yapıp müzik gibi bir kategori ve kısa bir konu seçiyor, aynı konuyu seçenleri Tinder benzeri kaydırma ile eleyip sohbet isteği gönderiyordu. Uygulama arkadaşlık uygulamalarında görünmek istemeyen, sadece kaliteli sohbet arayanları hedefliyordu.

## Neden kapandı?

Webrazzi'nin 2018'deki haberine göre Smopin tamamen ücretsizdi ve üyelik sistemini devreye almak ile global kullanıma ulaşmak hedefleri arasındaydı. Kurucu ortak Emir Emanetoğlu, aynı yıl egirişim'e verdiği röportajda girişimciliğin en zor yanlarından birinin iyi bir takım kurmak olduğunu söylemişti. egirişim'in Mart 2020'deki haberine göre uygulama aylık 500 bin aktif kullanıcıya ulaşmış olmasına rağmen ekip istediği sonuçları elde edemedi ve girişimi daha fazla uzatmamaya karar verdi. Kaynaklarda gelir modelinin hayata geçtiğine dair bir bilgi yer almıyor; bu da kullanıcı büyümesinin gelire dönüşmediğini düşündürüyor (yorum).

## Hikâyesi

Smopin, sosyal medyanın kalabalığı içinde bir konu hakkında gerçekten konuşacak birini bulmanın zorluğundan doğdu. Emir Emanetoğlu, Gökhan Çınar, Tuna B. Urut, Ali Can Demiralp ve Alp D. Urut'un kurduğu uygulama, aynı konuyu konuşmak isteyen yabancıları buluşturuyordu. Kullanıcı Facebook hesabıyla giriş yapıyor, bir kategori seçip kısa bir not yazıyordu; örneğin müzik kategorisine konserler yazdığında, aynı konuda sohbet arayanlar listeleniyordu.

Arayüz, dönemin popüler flört uygulamalarından ödünç alınmıştı. İstemediğin kişiyi sola kaydırıp geçiyor, ilgini çeken kişiye el sallayarak sohbet isteği gönderiyordun. Hedef kitle ise flört değil, arkadaşlık, tavsiye ya da kaliteli bir sohbet arayanlardı. Webrazzi'nin Nisan 2018'de Webrazzi Dijital konferansında tanıttığı haberine göre Smopin'in 25 bin kullanıcısı vardı, her hafta 2 bin 500 yeni kullanıcı katılıyor ve haftada 50 bin mesaj gönderiliyordu. Uygulama tamamen ücretsizdi; ekip daha fazla kullanıcıya ulaşmayı, üyelik sistemini devreye almayı ve global kullanıma açılmayı hedefliyordu.

Aynı dönemde egirişim'e konuşan Emanetoğlu, girişimciliğin en zor tarafının iyi bir takım kurmak olduğunu söylüyordu. Uygulama büyümeye devam etti ve egirişim'in aktardığına göre aylık 500 bin aktif kullanıcıya kadar ulaştı.

Ancak bu rakam ekibin aradığı başarı değildi. Mart 2020'de egirişim, yaklaşık üç yıllık geçmişi olan Smopin'in faaliyetlerini sonlandırdığını duyurdu. Emanetoğlu kapanış hikâyesini anlatırken başarının nasıl tanımladığına bağlı olduğunu vurguladı. Ekip, istediği sonuçları elde edemeyince girişimi daha fazla uzatmama kararı aldı.

Smopin'in hikâyesi, kâğıt üzerinde etkileyici görünen bir kullanıcı sayısının tek başına bir şirketi ayakta tutmadığını hatırlatıyor. Kaynaklarda uygulamanın bir gelir modelini hayata geçirdiğine dair bilgi yok. Ücretsiz sosyal uygulamalar için büyüme ile para kazanma arasındaki köprü kurulamadığında, kurucular için en dürüst seçenek bazen kapatmak oluyor.

## Dersler

- Kullanıcı sayısı başarı değil; başarıyı ölçeceğin metriği baştan tanımla.
- Ücretsiz bir sosyal uygulamada gelir modelini ertelemek, büyüme sürdükçe maliyeti de büyütür.
- Sonuç gelmiyorsa girişimi uzatmak yerine zamanında kapatmak da bir karardır.

## Kaynaklar

- [Ortak konuda konuşmak isteyenleri eşleştiren uygulama Smopin'in kapanış hikayesi](https://egirisim.com/2020/03/30/ortak-konuda-konusmak-isteyenleri-eslestiren-uygulama-smopinin-kapanis-hikayesi/)
- [Benzer konularda konuşmak isteyen kişileri buluşturan uygulama: Smopin](https://webrazzi.com/2018/04/11/benzer-konularda-konusmak-isteyen-kisileri-bulusturan-uygulama-smopin/)
- [Emir Emanetoğlu, Smopin "En büyük zorluk iyi bir takım bulmak"](https://egirisim.com/2018/03/14/emir-emanetoglu-smopin-en-buyuk-zorluk-iyi-bir-takim-bulmak/)

---

# Starsky Robotics (2016 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/starsky-robotics/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 21,5 milyon $
- Kapanış nedeni: Zamanlama hatası

## Ne yapıyordu?

Starsky Robotics, otoyolda otonom sürüşü, zorlu manevralar ve ilk ile son kilometreler için uzaktan insan kontrolüyle birleştiren hibrit bir sürücüsüz tır sistemi geliştirdi. Deneyimli tır şoförleri kabin yerine bir ofisten, uzaktan araçları yönetiyordu. Şirket, kabininde kimse olmayan bir tırla kamuya açık yolda ilk testi yapan girişim olarak tanındı.

## Neden kapandı?

Şirket 2018'deki A serisinden sonra yeni finansman bulamadı. FreightWaves'e konuşan eski bir yöneticiye göre Kasım 2019'da kilit bir yatırımcı yeni turdan son anda çekildi ve nakit sorunu başladı. Aynı ay çalışanların yüzde 85'inden fazlası çıkarıldı ve otonom çalışmaları finanse etmek için kurulan kamyon filosu kapatıldı. Rakiplerle yürütülen satış görüşmeleri de sonuç vermedi. Kurucu ortak Seltz-Axmacher kapanışı, yatırımcıların otonom araçlara ilgisinin azalmasına, yüksek sermaye ihtiyacına ve sektör genelinde beklenenden yavaş teknik ilerlemeye bağladı.

## Hikâyesi

Haziran 2019'da bir tır, kabininde tek bir kişi olmadan kamuya açık otoyolun 9,4 millik bölümünü kat etti. Yolculuğun yaklaşık üç yüz metrelik ilk ve son bölümlerini 200 mil uzakta, Florida'nın Jacksonville kentinde oturan bir operatör uzaktan sürdü. Starsky Robotics, bu yolculukla sürücüsüz bir kamyonun insansız yapılan ilk kamu yolu testini gerçekleştiren girişim olarak kayda geçti.

Şirket 2016'da San Francisco'da Stefan Seltz-Axmacher ve Kartik Tiwari tarafından kuruldu. Yaklaşımı rakiplerinden farklıydı: tır otoyolda kendi kendine gidecek, karmaşık manevralar ile ilk ve son kilometreler ise ofiste oturan deneyimli şoförler tarafından uzaktan yönetilecekti. Seltz-Axmacher, FreightWaves'e süper bilgisayarın bir tır şoföründen daha akıllı olabileceğine inanmadığını söylemişti. 2017'de Y Combinator, Sam Altman, Trucks VC ve Data Collective'ten 5 milyon dolar, Mart 2018'de Shasta Ventures liderliğinde 16,5 milyon dolarlık A serisi geldi. Şirket teknolojisini finanse etmek için kendi kamyon filosuyla yük taşımacılığı da yaptı ve 2019'da dijital yük aracısı Loadsmart ile Teksas'ta tam otonom sevkiyatlar üzerinde çalıştı.

Kırılma Kasım 2019'da geldi. Eski üst düzey yönetici Paul Schlegel'in FreightWaves'e anlattığına göre kilit bir yatırımcı yeni turdan son anda çekildi. Aynı ay çalışanların yüzde 85'inden fazlası çıkarıldı ve kamyon filosu kapatıldı; yatırımcılar yük taşıma kolunun mali sürdürülebilirliğinden endişe ediyordu. Aralık ortasındaki bir iç yazışma, paranın yalnızca Ocak sonuna yeteceğini söylüyordu. Embark, Cruise, Waymo ve TuSimple gibi rakiplerle satış görüşmeleri yapıldı, ama alıcı çıkmadı. Mart 2020'ye gelindiğinde şirket, uzaktan araç kullanımına ilişkin patentler de dahil kalan varlıklarını satmıştı.

Seltz-Axmacher kapanışı Medium'da yayımladığı ve geniş ilgi gören bir yazıyla duyurdu. Kapanışı; yatırımcıların otonom araçlara ilgisinin azalmasına, sektörün yüksek sermaye ihtiyacına ve tüm sektörde beklenenden yavaş ilerleyen teknik gelişmeye bağladı. Starsky vakası, derin teknoloji geliştirme takvimleri ile girişim sermayesi döngüleri arasındaki uyumsuzluğun sık anılan bir örneği oldu.

Bu hikâyeden çıkan ders, doğru bir tezin de doğru zamanda finanse edilmesi gerektiği. Teknoloji hazır olmadan sermaye iştahı sönerse, en özgün yaklaşım bile bir sonraki tura yetişemez.

## Dersler

- Derin teknoloji geliştiriyorsanız ürün takvimini girişim sermayesi döngüleriyle karşılaştırın; tek bir turun gecikmesine dayanacak nakdi elde tutun.
- Tek bir yatırımcının kararına bağlı bir tur planlamayın; son anda çekilme ihtimaline karşı paralel görüşmeleri sürdürün.
- Ana teknolojiyi finanse etmek için kurulan yan iş kendi başına kâr etmiyorsa yükü artırır; bunu erken ölçün.

## Kaynaklar

- [Starsky Robotics](https://en.wikipedia.org/wiki/Starsky_Robotics)
- [Starsky Robotics Downsizes](https://www.freightwaves.com/news/exclusive-mass-layoffs-reported-after-starsky-robotics-fails-to-find-buyer-investors)
- [Starsky Robotics raises a $16.5 million Series A for its self-driving trucks](https://techcrunch.com/2018/03/08/starsky-robotics-raises-a-16-5-million-series-a-for-its-self-driving-trucks/)
- [Starsky Robotics Unleashes Its Truly Driverless Truck in Florida](https://www.wired.com/story/starsky-robotics-truck-self-driving-florida-test/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q48970715](https://www.wikidata.org/wiki/Q48970715)

---

# Wirecard (1999 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/wirecard/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Almanya
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Dolandırıcılık

## Ne yapıyordu?

Wirecard, çevrim içi satıcılar için kart ödemelerini işleyen, fiziksel ve sanal kartlar çıkaran ve risk yönetimi hizmeti sunan bir Alman ödeme şirketiydi. Frankfurt Borsası'nda işlem gören şirket Eylül 2018'de Almanya'nın öncü endeksi DAX'a girdi. Asya, Amerika ve Avrupa'da çok sayıda iştirakle faaliyet gösteriyordu.

## Neden kapandı?

Şirketin muhasebe uygulamaları yıllarca Financial Times haberleri, açığa satış yapan yatırımcıların raporları ve ihbarcı belgeleriyle sorgulandı; Wirecard bu iddiaları reddetti ve eleştirenlere karşı hukuki yollara başvurdu. Haziran 2020'de denetçi Ernst & Young'ın incelemesinin ardından şirket 1,9 milyar euronun kayıp olduğunu açıkladı, yönetim kurulu birkaç gün sonra bu paranın büyük olasılıkla hiç var olmadığını kabul etti. Hisseler yüzde 72'den fazla düştü, CEO Markus Braun istifa etti ve 25 Haziran 2020'de şirket aşırı borçluluk gerekçesiyle iflas başvurusu yaptı. Ana iş Kasım 2020'de Santander'e 100 milyon euroya satıldı. Braun hakkında Mart 2022'de dolandırıcılık suçlamasıyla dava açıldı; Braun suçlamaları reddediyor.

## Hikâyesi

18 Haziran 2020'de Wirecard, Almanya'nın öncü borsa endeksi DAX'ta yer alan bir şirketin yapabileceği en ağır açıklamalardan birini yaptı: denetçi Ernst & Young'ın incelemesinin ardından hesaplarındaki 1,9 milyar euro nakit kayıptı. Birkaç gün sonra yönetim kurulu, bu paranın büyük olasılıkla hiç var olmadığını kabul etti. Paranın tutulduğu sanılan Filipinler'deki iki banka, böyle bir tutarı hiç tutmadıklarını açıklamıştı.

Wirecard 1999'da çevrim içi satıcıların kredi kartı ödemelerini işleyen bir şirket olarak kuruldu. Dotcom balonunun sonunda kapanmanın eşiğine geldiği 2002'de Markus Braun şirkete sermaye koydu ve CEO oldu. Sonraki yıllarda Singapur'dan Brezilya'ya, ABD'den Türkiye'ye uzanan satın alma ve iştiraklerle büyüdü. 2018'de 125 milyar dolarlık işlem hacmine ulaştı; aynı yıl Commerzbank'ın yerine DAX'a girdi; piyasa değeri zirvede 24 milyar euroya ulaştı.

Oysa soru işaretleri yıllardır vardı. Financial Times 2015'ten itibaren şirketin muhasebesini sorgulayan yazılar yayımladı; 2016'daki Zatarra Raporu dolandırıcılık ve kara para aklama iddiaları ortaya koydu. Wirecard'ın ısrarı üzerine BaFin ve Bavyera savcılığı açığa satış yapanları piyasa manipülasyonu şüphesiyle soruşturdu; Ocak 2019'daki FT haberlerinin ardından BaFin iki ay boyunca Wirecard hisselerinde açığa satışı yasakladı. FT'ye belgeleri sağlayan ihbarcı, Singapur'daki hukuk müşaviri Pav Gill'di.

Şirket 25 Haziran 2020'de aşırı borçluluk gerekçesiyle iflas başvurusu yaptı ve ana işini Kasım 2020'de Santander'e 100 milyon euroya sattı. Braun Haziran 2020'de tutuklandı. Münih savcılığı Mart 2022'de onu dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma ve muhasebe manipülasyonuyla suçladı; Aralık 2022'de başlayan davada Braun suçlamaları reddediyor ve dava devam ediyor. Eski operasyon yöneticisi Jan Marsalek ise firari ve Avrupa'nın en çok arananlar listesinde. Singapur'da mahkemeler Haziran 2023'te iki eski finans yöneticisine, Ocak 2026'da da Wirecard için düzenlenen 1,1 milyar euroluk sahte bakiye teyitleriyle bağlantılı iki kişiye hesap tahrifatından sırasıyla 10 ve 6,5 yıl hapis cezası verdi.

Wirecard, büyüme hikâyesinin ve ulusal şampiyon algısının denetimin yerini tuttuğu bir vakaydı. Düzenleyici eleştirmenleri soruştururken şirketin kendi rakamları yeterince sorgulanmadı.

## Dersler

- Hızlı büyüyen bir şirkette nakdin önemli kısmı üçüncü taraf emanet hesaplarında görünüyorsa, bu hesapları doğrudan bankadan teyit ettirmeden rakamlara güvenmeyin.
- Eleştirel haberlere ve ihbarcılara hukuki baskıyla yanıt vermek sorunu çözmez; iç denetimi bağımsız bir ekiple derinleştirin.
- Bir ortak ya da müşteri olarak, düzenleyicinin bir şirketi koruması o şirketin rakamlarının doğru olduğu anlamına gelmez; kendi durum tespitinizi yapın.

## Kaynaklar

- [Wirecard](https://en.wikipedia.org/wiki/Wirecard)
- [Wirecard: Scandal-hit firm files for insolvency](https://www.bbc.co.uk/news/business-53176003)
- [Former Wirecard chief executive charged with fraud](https://www.ft.com/content/c0bcaaab-546a-4e37-861e-2a29f28e1998)
- [Wirecard trial of executives opens in German fraud scandal](https://www.bbc.com/news/world-europe-63893933)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q587325](https://www.wikidata.org/wiki/Q587325)

---

# Wunderlist (2010 – 2020)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/wunderlist/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Almanya
- Toplam yatırım: 23,9 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Wunderlist, kullanıcıların telefon, tablet, bilgisayar ve akıllı saatten görev listeleri oluşturup yönetmesini sağlayan bulut tabanlı bir yapılacaklar listesi uygulamasıydı. Temel kullanım ücretsizdi; ekip çalışmasına yönelik ek özellikler Wunderlist Pro adlı ücretli sürümde sunuluyordu. Uygulamayı Berlinli girişim 6Wunderkinder geliştirdi.

## Neden kapandı?

Microsoft, 6Wunderkinder'i Haziran 2015'te satın aldı. Nisan 2017'de Wunderlist ekibinin geliştirdiği ve Office 365 ile entegre çalışan Microsoft To Do tanıtıldı ve Wunderlist'in zamanla kapatılacağı açıklandı. To Do'nun altyapısı Amazon Web Services yerine Microsoft Azure üzerinde yeniden yazıldığı için geçiş yıllar sürdü. Aralık 2019'da Microsoft, Wunderlist'i 6 Mayıs 2020'de kapatacağını duyurdu.

## Hikâyesi

Eylül 2019'da Christian Reber, Twitter'da Microsoft'a bağlı hesaplara alışılmadık bir soru yöneltti: kurduğu uygulamayı geri satın alabilir miydi? Soru, dört yıl önce sattığı Wunderlist'in geleceğine dair belirsizliğe duyduğu hayal kırıklığından doğmuştu.

Hikâye 2009'da, Reber'in iş ağı platformu XING üzerinden yeni bir yapılacaklar uygulaması için ortak araması ile başladı. Frank Thelen bu çağrıya yanıt verdi ve ikili ilk konsepti birlikte geliştirdi. Berlinli girişim 6Wunderkinder, Wunderlist'in ilk sürümünü 9 Kasım 2010'da masaüstü için yayımladı. Aralık 2010'da High-Tech Gründerfonds 500 bin euro, Kasım 2011'de Atomico 4,2 milyon dolar yatırım yaptı. Aralık 2011'de iPhone sürümü geldi. Şirket bir süre Wunderkit adlı ikinci bir ürünü denedi, ancak Eylül 2012'de onu kapatıp tüm gücünü Wunderlist'e verdi.

Bu odaklanma işe yaradı. Aralık 2012'de Wunderlist 2 yayımlandı, Nisan 2013'te ücretli Pro sürümü geldi. Eylül 2013'te kullanıcı sayısı 5 milyonu geçti, Kasım 2013'te Sequoia Capital liderliğinde 19 milyon dolarlık B serisi toplandı. Gerçek zamanlı eşitleme mimarisiyle gelen Wunderlist 3'ün ardından kullanıcı sayısı Aralık 2014'te 10 milyona ulaştı. Uygulama Apple ve Google'ın yılın en iyileri listelerine girdi.

1 Haziran 2015'te Microsoft, 6Wunderkinder'i satın aldığını açıkladı; bedelin 100 ile 200 milyon dolar arasında olduğu bildirildi. O sırada Wunderlist'in 13 milyonu aşkın kullanıcısı vardı. Nisan 2017'de Microsoft, Wunderlist ekibinin geliştirdiği ve Office 365 ile entegre çalışan To Do'yu tanıttı ve Wunderlist'in zamanla kapatılacağını duyurdu. To Do'nun altyapısı Amazon Web Services yerine Microsoft Azure üzerinde baştan yazılmak zorunda kaldığı için Ocak 2019'da bile Wunderlist'in tüm özelliklerine ulaşamamıştı. Reber'in geri alma talebi sonuçsuz kaldı; Aralık 2019'da Microsoft, Wunderlist'i 6 Mayıs 2020'de kapatacağını açıkladı. Kullanıcılar içeriklerini To Do'ya aktarabildi.

Wunderlist'in hikâyesi, başarılı bir satışın ürünün sonu olabileceğini hatırlatıyor. Reber ve ekibi 2024 başında Superlist adlı yeni bir uygulamayla yeniden sahneye çıktı; kullanıcıların sevdiği ürün ise alıcının kendi ekosistemine uyum sağlamak için yeniden yazılırken ortadan kalktı.

## Dersler

- Büyük bir şirkete satarken ürünün ne kadar süre yaşayacağını ve kullanıcıların nasıl taşınacağını anlaşmada konuşun.
- Sevilen bir ürünü yeni bir ürünle değiştirirken, yenisi eskisinin temel özelliklerine ulaşmadan kapanış tarihi vermeyin.
- Ücretsiz bir üretkenlik uygulamasında ücretli sürüme geçişi erken ve net tasarlayın; kullanıcı sayısı tek başına bağımsız kalmayı sağlamaz.

## Kaynaklar

- [Wunderlist](https://en.wikipedia.org/wiki/Wunderlist)
- [Microsoft to finally shut down to-do list app Wunderlist on May 6, 2020](https://techcrunch.com/2019/12/09/microsoft-to-finally-shut-down-to-do-list-app-wunderlist-on-may-6-2020/)
- [Microsoft confirms acquisition of Wunderlist app maker 6Wunderkinder](https://venturebeat.com/2015/06/02/microsoft-confirms-its-acquisition-of-wunderlist-app-maker-6wunderkinder/)
- [Wunderlist founder wants to buy his app back from Microsoft](https://venturebeat.com/2019/09/06/wunderlist-founder-wants-to-buy-his-app-back-from-microsoft/)

---

# Anki (2010 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/anki/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 200 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Anki, yapay zekâ ve robotik teknolojisini çocuklara yönelik ürünlere taşıyan bir şirketti. Akıllı telefonla yönetilen yarış arabası seti Anki Drive ve Overdrive'ın ardından, çocuklara kodlama öğretmeyi de amaçlayan sevimli robot Cozmo'yu ve daha gelişmiş Vector'u çıkardı. Carnegie Mellon Üniversitesi'nde tanışan üç robotikçi tarafından kuruldu.

## Neden kapandı?

Donanım ve yazılımı birlikte geliştiren şirketin ürün yol haritası sürekli yeni sermaye gerektiriyordu. The Verge'ün aktardığına göre Anki 200 milyon doların üzerinde yatırım toplamış ve 1,5 milyon ürün satmıştı, ama bu gelir işi taşımaya yetmedi. Şirket sözcüsüne göre stratejik bir yatırımcıyla son aşamaya gelen önemli bir finansman anlaşması bozuldu. Nisan 2019'un sonunda CEO Boris Sofman yaklaşık 200 çalışana şirketin kapanacağını bildirdi ve faaliyetler Mayıs 2019'da sona erdi.

## Hikâyesi

Haziran 2013'te Apple'ın Dünya Geliştiriciler Konferansı'ndaki açılış konuşmasında sahneye henüz kimsenin tanımadığı bir girişim çıktı. Anki, akıllı telefonla yönetilen ve yapay zekâ ile kendi yolunu bulan oyuncak yarış arabalarını gösterdi. Aynı gün Andreessen Horowitz, Index Ventures ve Two Sigma'dan topladığı 50 milyon dolarlık yatırımı da duyurdu.

Şirketi Carnegie Mellon Üniversitesi'nde tanışan robotikçiler Boris Sofman, Mark Palatucci ve Hanns Tappeiner 2010'da San Francisco'da kurdu. Hedefleri, robotik ve yapay zekâyı gündelik ürünlere taşımaktı. 149,99 dolarlık Anki Drive seti, bir iOS uygulamasıyla fiziksel yarış arabalarını birleştiriyordu ve Anki kısa sürede Apple'ın perakende ortaklarından biri oldu. Eylül 2014'te JP Morgan liderliğinde 55 milyon dolarlık C serisi geldi; Eylül 2015'te mıknatısla birleşen pistleriyle Anki Overdrive çıktı.

Asıl atılım Ekim 2016'da Cozmo ile geldi. Pixar karakterlerini andıran bu küçük robot çevresini görebiliyor, oyun oynayabiliyor ve çocuklar tarafından programlanabiliyordu. Cozmo kısa sürede ABD'nin en popüler oyuncakları arasına girdi. 2018'de telefona ihtiyaç duymadan sesli komutlarla çalışan Vector, daha büyük yaştaki kullanıcıları hedefledi. Ağustos 2018'de şirket, oyuncak arabalar ve robotlar dahil 1,5 milyon ürün sattığını açıkladı.

Ancak donanım ile yazılımı birlikte geliştirmenin maliyeti yüksekti. The Verge'ün aktardığına göre Anki toplam 200 milyon doların üzerinde yatırım almıştı ve yeni ürün yol haritası için daha fazlasına ihtiyaç vardı. Şirket sözcüsüne göre stratejik bir yatırımcıyla son aşamaya gelen önemli bir finansman anlaşması bozuldu. 29 Nisan 2019'da Sofman yaklaşık 200 çalışana şirketin kapanacağını bildirdi; çalışanlara yalnızca bir haftalık kıdem tazminatı verilebildi. Cozmo'nun üretimi Mayıs 2019'da durdu.

Aralık 2019'da Anki'nin varlıklarını Digital Dream Labs satın aldı ve ürünlerin yeni sürümlerini çıkardı; bu şirket 2025'te adını yeniden Anki yaptı. Asıl şirketin hikâyesi ise tüketici robotiğinin ne kadar sermaye yoğun olduğunu gösteriyor: sevilen ürünler bile, tek bir yatırım anlaşmasına bağlı kalan bir şirketi kurtaramadı.

## Dersler

- Tüketici donanımında ürün başarısı ile şirket sürdürülebilirliği ayrı şeylerdir; her yeni ürünün geliştirme maliyetini satış gelirine bağlayın.
- Hayatta kalmayı tek bir büyük yatırım anlaşmasına bağlamayın; müzakereler sürerken alternatif finansman ve küçülme planı hazır olsun.
- Oyuncak pazarında satışların yılbaşı sezonuna yığıldığını nakit planınıza yansıtın.

## Kaynaklar

- [Anki (American company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Anki_(American_company))
- [Robot toy company Anki is going out of business](https://www.theverge.com/2019/4/29/18523124/anki-drive-robot-toy-company-out-of-business-shutting-down)
- [Anki Debuts Serious Robotics AI With Fun Racing Game At WWDC, Raises $50M Led By A16Z](https://techcrunch.com/2013/06/10/anki-debuts-at-wwdc-with-an-ai-car-racing-game-raises-50m-from-a16z-and-others/)

---

# Arivale (2014 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/arivale/
- Sektör: Sağlık
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 50 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Arivale, katılımcıların genetik, kan ve mikrobiyom testlerini yapıp sonuçlara göre kişiye özel beslenme ve sağlıklı yaşam koçluğu sunan Seattle merkezli bir sağlık girişimiydi. Genomik öncüsü Leroy Hood'un “bilimsel sağlıklı yaşam” fikrini bir tüketici programına dönüştürmeyi hedefliyordu. Program 2015'te başladı ve yaklaşık 5.000 kişiye ulaştı.

## Neden kapandı?

Testlerin maliyeti yüksekti ve program fiyatı yıllık 3.500 dolardan ayda 99 dolara indirilse de gelir giderleri karşılamadı. Şirket yönetimine göre müşteri kazanma maliyeti de yüksek kaldı. 2019 başında araştırma ortaklıklarına yönelme denemesi sonuç vermeden zararına faaliyet sürdürülemez hale geldi. Nisan 2019'da Arivale programı aniden durdurdu ve tüm çalışanlarını işten çıkardı.

## Hikâyesi

24 Nisan 2019'da öğle saatlerinde Seattle merkezli Arivale'in yaklaşık 120 çalışanının tamamı işsiz kalmıştı. Müşteriler ise aynı gün aldıkları bir mesajla, bağlı oldukları sağlık koçluğu programının derhal sona erdiğini öğrendi. Şirketin gerekçesi tek cümleydi: hizmeti sunmanın maliyeti, müşterilerin ödeyebileceğinin üzerindeydi.

Arivale, otomatik DNA dizileyiciyi geliştiren Caltech ekibine liderlik etmiş genomik öncüsü Leroy Hood'un “bilimsel sağlıklı yaşam” adını verdiği fikrin ticari ayağıydı. Şirket 2014'te Hood ve girişim sermayesi şirketi Maveron'dan gelen Clayton Lewis'in de aralarında bulunduğu bir ekip tarafından kuruldu. 2015'te başlayan program, katılımcıların genetik, kan ve mikrobiyom testlerini yapıyor, sonuçlara göre kişiye özel beslenme ve yaşam tarzı koçluğu veriyordu. Arivale, ARCH Venture Partners, Polaris ve Maveron gibi yatırımcılardan 50 milyon doların üzerinde yatırım topladı ve 2016'da GeekWire'ın Yılın Girişimi ödülünü aldı.

Sorun fiyattaydı. Program yıllık 3.500 dolarla başladı; zamanla fiyat düşürüldü ve kapanışta çoğu müşteri ana program için ayda 99 dolar ödüyordu. Şirket ömrü boyunca yaklaşık 5.000 kişiye hizmet verdi ve yaklaşık 2.500 katılımcının sağlık göstergelerindeki iyileşmeyi anlatan bir makalesi Scientific Reports dergisinde yayıma kabul edildi. Ancak testlerin maliyeti yüksek kaldı; CEO Lewis'e göre müşteri kazanmanın maliyeti de ciddi bir sorundu. MedCity News'e göre 2019 başında araştırma ortaklıklarıyla başka bir yöne dönme denemesi çok az ve çok geç kaldı.

Kapanış mesajında şirket, testlerin maliyetinin bir gün tüketiciye uygun fiyatla sunulabilecek düzeye ineceğine inandığını, ancak o güne kadar zararına faaliyet sürdüremeyeceğini yazdı. Arivale'in bazı çalışmaları, Hood'un kurucu ortağı olduğu kâr amacı gütmeyen Institute for Systems Biology bünyesinde devam etti.

Arivale örneği, bilimsel olarak etkileyici bir ürünün, maliyet eğrisi henüz aşağı inmemiş testlere dayandığında doğrudan tüketiciye satılarak ayakta kalamayacağını gösteriyor. Müşterilerin programı sevmesi, her müşterinin şirkete zarar ettirdiği gerçeğini değiştirmedi.

## Dersler

- Birim maliyetiniz bir tedarikçi fiyatına (ör. laboratuvar testleri) bağlıysa, o fiyatın ne zaman düşeceğini varsayımla değil sözleşmeyle planlayın.
- Doğrudan tüketiciye pahalı bir program satmadan önce işveren, sigorta ya da hastane gibi kurumsal ödeyicileri test edin.
- Müşteri memnuniyeti yüksek diye birim ekonominin kendiliğinden düzeleceğini varsaymayın; her müşteri zarar ettiriyorsa büyüme kaybı büyütür.

## Kaynaklar

- [Scientific wellness startup Arivale closes abruptly in 'tragic' end to vision to transform personal health](https://www.geekwire.com/2019/scientific-wellness-startup-arivale-closes-abruptly-tragic-end-vision-transform-personal-health/)
- [Personalized health coaching startup Arivale shuts down](https://medcitynews.com/2019/04/personalized-health-coaching-startup-arivale-shuts-down/)
- [Closure of high-tech medical firm Arivale stuns patients: 'I feel as if one of my arms was cut off'](https://www.seattletimes.com/business/technology/closure-of-high-tech-medical-firm-arivale-stuns-patients-i-feel-as-if-one-of-my-arms-was-cut-off/)

---

# Bilemezsin (2016 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bilemezsin/
- Sektör: Oyun
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

Bilemezsin, Mayıs 2016'da dört yazılımcı arkadaşın kurduğu, gündemdeki konular üzerine tahmin yapılan bir oyun platformuydu. Kullanıcılar 300 puanla başlıyor, doğru tahminlerle puan toplayıp uygulamanın mağazasındaki ödüllere dönüştürebiliyordu. Oyun tamamen ücretsizdi ve kullanıcıdan gerçek para istemiyordu.

## Neden kapandı?

Bilemezsin 2017'de hızlı büyüdü ve Demirören Ventures'ın ilk yatırımını aldı. 2017'deki haberlere göre uygulamanın kısa vadede gelir yaratır hale gelmesi planlanıyor, native reklam, premium içerik ve veri analizine dayalı bir B2B platform gibi modeller konuşuluyordu. Eylül 2018'de ekip ikinci yatırımını almaya hazırlanıyordu. Aralık 2019'da egirişim, kurucu ortak Berkan Cesur'un anlatımıyla girişimin batış hikâyesini yayımladı; Cesur burada kurucu ortaklar arasındaki sorunlardan ve girişimciliğin zorluklarından söz etti. Kapanışın kesin tarihi kamuya açıklanmadı; İnternet Arşivi kayıtları sitenin Ağustos 2019'a kadar yayında olduğunu gösteriyor.

## Hikâyesi

Bilemezsin fikri, kurucusu Berkan Cesur'un 19 yaşındayken gördüğü bir rüyadan doğdu: bir siyasetçi bir hafta içinde bıyıklarını keser mi? 2012'de bir Ekşi Sözlük eklentisi olarak ortaya çıkan fikir, dönemin en çok konuşulan başlıklarından biri üzerinden viral oldu, sonra rafa kalktı. Dört yıl sonra, Mayıs 2016'da Cesur fikre Koray Eymur, Ece Köprücü ve Can Ferman Gülmez ile birlikte geri döndü.

Platform, gündemdeki her konuyu bir tahmine çeviriyordu. Yarın yağmur yağacak mı, sevilen bir dizide ne olacak, bir ünlü ne yapacak? Kullanıcı 300 puanla başlıyor, doğru tahminlerle puanını artırıp uygulamanın mağazasından ödül alabiliyordu. Oyun tamamen ücretsizdi. Webrazzi'nin Mayıs 2017'deki haberine göre Bilemezsin günlük 40 bin aktif kullanıcıya ve 112 bin üyeye ulaşmıştı; her tahmin ortalama 7 bin kişi tarafından oynanıyordu. Girişim Uber Pitch yarışmasını kazanmış, reklam bütçesi olmadan App Store'da öne çıkanlar arasına girmişti.

Eylül 2017'de Demirören Ventures ilk yatırımını Bilemezsin'e yaptı: 1,5 milyon dolar değerleme üzerinden 1,2 milyon TL. Ekip, gelir modelini native reklamlar, premium içerik ve veriye dayalı bir B2B platformla netleştirmeyi planlıyordu. Eylül 2018'de ise ikinci yatırım turuna hazırlandıkları konuşuluyordu.

Beklenen ikinci adım gelmedi. Aralık 2019'da egirişim, Cesur'un anlatımıyla girişimin batış hikâyesini yayımladı. Cesur bu anlatımda özellikle kurucu ortaklar arasındaki sorunlardan ve girişimciliğin getirdiği zorluklardan söz etti. Kapanışın kesin tarihi kamuya duyurulmadı, ancak İnternet Arşivi kayıtları sitenin Ağustos 2019'a kadar yayında kaldığını gösteriyor.

Bilemezsin'in hikâyesi, hızlı büyüyen ve kullanıcısını eğlendirmeyi başaran bir ürünün bile ekip içi uyum ve net bir gelir modeli olmadan ayakta kalamayabileceğini hatırlatıyor.

## Dersler

- Kurucu ortaklar arasındaki rol ve beklenti uyumunu, ilk yatırımdan önce yazılı hale getir.
- Ücretsiz ve ödüllü bir oyunda gelir modelini ertelemek, büyüme hızlandıkça daha pahalıya gelir.
- Viral bir çıkış, kalıcı bir alışkanlık yaratmak için yetmez; tutundurma metriklerini izle.

## Kaynaklar

- [1.2 milyon TL yatırım alan bir girişimin batış hikayesi: Bilemezsin](https://egirisim.com/2019/12/08/1-2-milyon-tl-yatirim-alan-bir-girisimin-batis-hikayesi-bilemezsin/)
- [Popüler tahmin oyunu Bilemezsin, günlük aktif 40 bin kullanıcıya ulaştı](https://webrazzi.com/2017/05/09/bilemezsin/)
- [Bilemezsin, Demirören Ventures'tan 1.5 milyon dolar değerlemeyle yatırım aldı](https://egirisim.com/2017/09/07/bilemezsin-demiroren-venturestan-1-5-milyon-dolar-degerlemeyle-yatirim-aldi/)
- [İkinci yatırımını almaya hazırlanan Bilemezsin kurucu ortağı Berkan Cesur ile röportaj](https://egirisim.com/2018/09/09/ikinci-yatirimini-almaya-hazirlanan-bilemezsin-kurucu-ortagi-berkan-cesur-ile-roportaj/)

---

# Chariot (2014 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/chariot/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Chariot, yolcuların mobil uygulama üzerinden yer ayırtarak işe gidiş geliş saatlerinde ev ile iş arasında servis minibüsleriyle yolculuk yapmasını sağlayan bir ulaşım şirketiydi. Yeni hatlar demografik veriler ve kullanıcılardan toplanan taleplerle belirleniyordu. Şirket ABD'deki birçok şehirde ve Avrupa'da hizmet verdi.

## Neden kapandı?

Chariot 2016'da Ford'un mobilite yan kuruluşu tarafından satın alındıktan sonra hızla yeni şehirlere açıldı. Ancak bazı hatlarda talep çok düşük kaldı; Denver'daki bir pilot hat, belediyenin 250 bin dolarlık desteğine rağmen iki buçuk ayda yalnızca 110 yolculuk üretti. Şoförlü servis işletmek, yolcu yoğunluğu düşük hatlarda ekonomik olarak zorlayıcıydı. Ford Ocak 2019'da hizmeti kapatacağını açıkladı ve servis operasyonları Şubat 2019'da sona erdi.

## Hikâyesi

Mart 2014'te bir emlak girişimindeki işlerinden ayrılan Ali Vahabzadeh ve Romain Di Vuolo, San Francisco'da toplu taşımanın boşluklarını doldurmak için Chariot'u kurdu. Fikir, işe gidiş ve dönüş saatlerinde evle iş arasında çalışan, uygulamadan yer ayırtılan servis minibüsleriydi. Şirket yeni hatları demografik verilere ve kullanıcıların taleplerine göre belirliyor, hatta bazı güzergâhları açmadan önce yolcuları kitlesel fonlamayla önceden topluyordu.

Model, şehir içi ulaşımın geleceğini arayan otomobil üreticilerinin dikkatini çekti. 9 Eylül 2016'da Ford CEO'su Mark Fields, şirketin Ford Smart Mobility aracılığıyla Chariot Transit'i satın alacağını duyurdu; bedelin 65 milyon dolar olduğu bildirildi. Mayıs 2016 itibarıyla yolcular kullandıkça öde, önceden yüklenen krediler ya da 119 dolarlık aylık sınırsız geçiş arasında seçim yapabiliyordu. Ford çatısı altında Chariot hızla genişledi: ABD'de Austin, Chicago, Columbus, Denver, Detroit, Lake Tahoe, Los Angeles, New York, Seattle ve San Francisco Körfez Bölgesi'nde hizmet verdi, Ocak 2018'de Londra'da dört hatla Avrupa'ya açıldı.

Ancak her yeni şehir talep anlamına gelmiyordu. Denver'da belediye, iş dünyası ve Chariot'un birlikte başlattığı pilot uygulamada, şehir merkezi, Capitol Hill ve Cherry Creek arasındaki hat için belediye altı aylık ücretsiz yolculuğa 250 bin dolar ödedi; hat iki buçuk ayda yalnızca 110 yolculuk üretti. Şoförlü minibüsleri düşük dolulukla çalıştırmak, ölçek büyüdükçe maliyeti de büyütüyordu.

10 Ocak 2019'da Ford, Chariot'u kapatacağını açıkladı; servis operasyonları Şubat 2019'da sona erdi. The Telegraph, kararın satın almadan yalnızca iki yıl sonra geldiğine dikkat çekti. Denver'daki kısa ömürlü hat da şirketle birlikte kapandı.

Chariot'un hikâyesi, bir satın almanın girişime sermaye ve marka getirebileceğini, ama talebi kanıtlanmamış bir modeli ölçeklemenin riskini ortadan kaldırmadığını gösteriyor. Hat başına doluluğu kanıtlamadan yeni şehirlere açılmak, büyümeyi değil araç ve şoför maliyetini çoğaltır. Büyük bir şirketin stratejisi değiştiğinde ise kâra geçmemiş bir yan kuruluş, kapatılması en kolay kalem haline gelir.

## Dersler

- Servis tipi ulaşımda yeni bir hatta araç koymadan önce, önceden ödeme yapmış yeterli yolcu toplayarak talebi kanıtlayın.
- Büyük bir şirketin sermayesiyle çok sayıda şehre aynı anda açılmak yerine, hat başına doluluğu kanıtlanmış bir şehir modelini kopyalayın.
- Belediye desteği talebin yerini tutmaz; sübvansiyonlu pilotta bile gerçek kullanım verisini izleyin.

## Kaynaklar

- [Chariot (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Chariot_(company))
- [Ford is shutting down its Chariot shuttle service](https://techcrunch.com/2019/01/10/ford-is-shutting-down-chariot-shuttle-service/)
- [Ford axes e-shuttle service Chariot just two years after takeover](https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/01/11/ford-axes-e-shuttle-service-chariot-just-two-years-takeover/)

---

# Coolest Cooler (2014 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/coolest-cooler/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 13,3 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Coolest Cooler, buz kıran blender, su geçirmez Bluetooth hoparlör, USB şarj girişi, LED aydınlatma ve kesme tahtasını tek bir taşınabilir soğutucuda birleştiren bir üründü. Proje 2014'te Kickstarter'da 13 milyon doları aşan destek topladı. Ürünler Çin'de üretiliyordu.

## Neden kapandı?

Kampanyanın beklenmedik büyüklüğü üretimi, lojistiği ve sertifikasyonu planlanandan çok daha karmaşık hale getirdi ve teslimatlar ertelendi. Mart 2016'da üretim durdu; kurucu, bekleyen 36 bin sipariş için ek 15 milyon dolar aradığını açıkladı. Şirket kalan ödülleri perakende satışların kârıyla finanse etmeye çalıştı, ancak teslimat haftada birkaç düzine cihazla sınırlı kaldı. 2016'da Oregon Adalet Bakanlığı şikâyetler üzerine inceleme başlattı ve 2017'de şirketle teslimat planını düzenleyen bir anlaşma imzaladı. Şirket Aralık 2019'da kapandı; The Verge'e göre kapanışta gümrük tarifelerini de suçladı.

## Hikâyesi

Ryan Grepper'ın ilk denemesi başarısız oldu. Portland'lı ürün geliştirici, Kasım 2013'te çok işlevli bir soğutucu için Kickstarter'da 125 bin dolar toplamaya çalıştı ama hedefe ulaşamadı. 8 Temmuz 2014'te aynı fikirle yeniden kampanya açtığında sonuç bambaşkaydı.

Coolest Cooler kampanyası Ağustos 2014'te 62.642 destekçiden toplanan 13.285.226 dolarla kapandı ve Pebble akıllı saatinin rekorunu geride bırakarak yılın en çok fon toplayan Kickstarter projesi oldu. Buz kıran blender, Bluetooth hoparlör, USB şarj, LED aydınlatma ve kesme tahtasını tek kutuda toplayan soğutucu, destekçilere Şubat 2015'te teslim edilecekti.

Başarı kısa sürede yüke dönüştü. Talebin büyüklüğü Çin'deki üretimi, lojistiği ve sertifikasyonu çok daha karmaşık hale getirdi; teslimat önce Temmuz 2015'e ertelendi. İlk soğutucular o ay yola çıktı ve Kasım 2015'e kadar on binlerce destekçi ürününe kavuştu. Ancak Mart 2016'daki canlı yayında Grepper, üretimin durduğunu ve 36 bin bekleyen sipariş için ek 15 milyon dolar aradığını kabul etti. Şirket beklemeyi kısaltmak isteyenlere 97 dolarlık hızlandırılmış kargo seçeneği sundu ve kalan ödülleri perakende satışlardan gelen kârla karşılayacağını açıkladı. 2016'da 315 tüketici şikâyeti alan Oregon Adalet Bakanlığı şirketi eyaletin haksız ticari uygulamalar yasası kapsamında incelemeye aldı; Haziran 2017'de taraflar kalan ödüllerin nasıl teslim edileceğini düzenleyen bir anlaşma imzaladı. Şubat 2017'de şirket, internet satışlarından gelen parayla haftada 30 ile 50 arası destekçiye cihaz göndereceğini söylüyordu.

Aralık 2019'da Grepper ve Coolest LLC faaliyetlerini sonlandırdıklarını duyurdu. The Verge'ün haberine göre şirket çöküşte gümrük tarifelerini de suçladı. Soğutucusunu hiç alamayan 20 binden fazla destekçiye, yaklaşık 200 dolar ödedikleri ürün için yalnızca 20 dolar geri talep edebilecekleri bildirildi. Proje, Kickstarter tarihinin en büyük başarısızlığı olarak anılır oldu.

Coolest Cooler'ın dersi basit ama acı: kampanyanın büyüklüğü bir başarı göstergesi değil, bir üretim taahhüdüdür. Maliyeti ve üretim kapasitesini doğrulamadan toplanan her yeni destek, teslim edilemeyecek bir sözü büyütür.

## Dersler

- Kitlesel fonlamada ürün fiyatını belirlemeden önce üretim, kargo ve sertifikasyon maliyetini fabrika teklifleriyle doğrulayın.
- Beklenenden büyük bir kampanya, üretim planını baştan yazmanızı gerektirir; teslim tarihini buna göre gerçekçi biçimde güncelleyin.
- Destekçilere borcunuz dururken ürünü perakendede satmak, topluluğun güvenini hızla tüketir.

## Kaynaklar

- [Coolest Cooler](https://en.wikipedia.org/wiki/Coolest_Cooler)
- [Coolest Cooler shuts down after 5-year saga, leaving 20,000 backers without Kickstarter reward](https://www.geekwire.com/2019/coolest-cooler-shuts-5-year-saga-leaving-20000-backers-without-kickstarter-reward/)
- [Trouble on Kickstarter as two massive projects hit the rocks](https://www.theguardian.com/technology/2015/nov/19/trouble-kickstarter-massive-projects-hit-rocks-coolest-zano)
- [$13 million Kickstarter project for a cooler continues to be a disaster](https://www.theverge.com/2016/4/13/11424924/coolest-cooler-kickstarter-disaster-delays)

---

# DAQRI (2010 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/daqri/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 275 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

DAQRI, Los Angeles merkezli bir artırılmış gerçeklik şirketiydi. En bilinen ürünü, sanayi ve inşaat çalışanlarına görsel talimatlar, anlık uyarılar ve 3B haritalama sunan Android tabanlı Smart Helmet idi. Şirket daha sonra endüstri için DAQRI Smart Glasses adlı giyilebilir gözlüğe yöneldi.

## Neden kapandı?

Şirket donanıma geçtikten sonra satın almalar ve Dublin'deki Avrupa merkeziyle hızla büyüdü, ancak kurumsal artırılmış gerçeklik pazarı bu yapıyı taşıyacak ölçeğe ulaşmadı. 2017'de çalışanların yaklaşık dörtte biri çıkarıldı, kurucu CEO Brian Mullins görevi bıraktı ve kurucu ortak Gaia Dempsey ayrıldı. Yeni yönetim yıllarca yatırım yapılan akıllı kaskı geri plana itip gözlüklere yöneldi. Eylül 2019'da şirketin genel merkezini kapattığı, çalışanların çoğunu çıkardığı ve kapanış öncesinde varlıklarını sattığı bildirildi.

## Hikâyesi

DAQRI'nin hikâyesi bir baretle özetlenebilir: Android ile çalışan, kameralar ve sensörlerle donatılmış, sanayi işçisinin görüş alanına talimatlar, anlık uyarılar ve 3B haritalar yansıtan bir artırılmış gerçeklik kaskı. 2010'da kurulan Los Angeles merkezli şirket, bu kaskla artırılmış gerçekliği reklam kampanyalarından fabrika sahasına taşımayı hedefledi.

Şirket ilk yıllarında QR kodlarını artırılmış gerçeklikle birleştiren uygulamalarıyla tanındı ve Haziran 2013'te 15 milyon dolarlık yeni bir yatırım aldı. 2014'te giyilebilir donanıma geçti ve endüstri ile inşaat sektörü için akıllı kask geliştirmeye başladı. Ardından bir satın alma dizisi geldi: 2015'te EEG başlığı üreten Melon ve açık kaynak ARToolKit kütüphaneleriyle bilinen ARToolworks, 2016'da başa takılan ekran üreticisi 1066 Labs ile Birleşik Krallık'taki holografik teknoloji şirketi Two Trees Photonics. Dublin'de bir Avrupa merkezi açıldı. Akıllı kask CES 2016'da Intel'in açılış konuşmasında sahneye çıktı. Temmuz 2017'de toplam finansmanın, Tarsadia Investments liderliğinde 275 milyon dolara ulaştığı bildirildi.

Kırılma aynı yıl geldi. Çalışanların yaklaşık dörtte birinin çıkarıldığı haberlerinin ardından, Ekim 2017'de kurucu ortak ve CEO Brian Mullins görevi bıraktı; yerine ürün sorumlusu Roy Ashok geçti. İki ay sonra kurucu ortak Gaia Dempsey de ayrıldı. Yeni yönetim akıllı kaskın artık odak olmayacağını, şirketin donanım teklifinin daha hafif ve daha uygun fiyatlı gözlükler olacağını açıkladı. Ashok'a göre müşteriler kask programlarıyla inovasyon projelerini tamamlamış, şimdi bu teknolojiyi kurumlarına nasıl yayacaklarına bakıyordu.

Bu geçiş beklenen ölçeği getirmedi. Eylül 2019'da eski çalışanlar ve şirkete yakın kaynaklar, DAQRI'nin genel merkezini kapattığını, çalışanlarının çoğunu çıkardığını ve kapanış öncesinde varlıklarını sattığını aktardı. TechCrunch haberi, yüksek finansmanlı bir artırılmış gerçeklik başlığı girişiminin daha kapandığını vurgulayarak verdi.

DAQRI'nin dersi, pilot projelerle dolu bir müşteri listesinin kalıcı gelir anlamına gelmediği. Kurumsal müşterilerin denemeden yaygın kullanıma geçmesi yıllar sürebilir; bu süre boyunca satın almalarla büyüyen bir maliyet yapısı, en iyi finanse edilmiş şirketi bile nakitsiz bırakabilir.

## Dersler

- Kurumsal donanımda pilot projeleri gelir sanmayın; müşterinin pilottan yaygın kullanıma geçme oranını ayrı bir metrik olarak izleyin.
- Ürün henüz pazar bulmadan satın almalarla teknoloji yığını büyütmek, maliyet tabanını gelirden hızlı büyütür.
- Amiral ürün değişecekse bunu nakit tükenmeden, müşteri verisine dayanarak yapın.

## Kaynaklar

- [Daqri](https://en.wikipedia.org/wiki/Daqri)
- [Augmented reality headset company Daqri is reportedly shutting down](https://www.theverge.com/2019/9/13/20864556/daqri-ar-headset-smart-glasses-startup-shutdown-asset-sale-layoffs)
- [Another high-flying, heavily funded AR headset startup is shutting down](https://techcrunch.com/2019/09/12/another-high-flying-heavily-funded-ar-headset-startup-is-shutting-down/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q22080784](https://www.wikidata.org/wiki/Q22080784)

---

# Evtiko Türkiye (2016 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/evtiko-turkiye/
- Sektör: Emlak ve inşaat
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 8,3 milyon $
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

Evtiko, Markafoni'nin kurucusu Sina Afra'nın 2016'da İstanbul'da kurduğu bir gayrimenkul girişimiydi. Evini satmak isteyenlere 48 saat içinde, 15 gün geçerli bir satın alma teklifi veriyor, evi alıp bakımdan geçirdikten sonra yeniden satıyordu. Ev daha yüksek fiyata satılırsa kârın yüzde 20'si eski sahibine ödeniyordu.

## Neden kapandı?

Evtiko Mayıs 2019'da Türkiye'deki alım satım faaliyetlerini durdurdu ve Tiko markasıyla İspanya'da devam edeceğini açıkladı. Webrazzi, kararın arkasında büyük olasılıkla inşaat sektörünün durumunun ve TÜİK verilerindeki konut satışı gerilemesinin olduğunu yazdı. egirişim de yurt içi gayrimenkul krizine ve konut kredisi faizlerinin yüksekliğine dikkat çekti. Para Dergisi'nin aktardığına göre değerleme yapıp satın alma teklifi sunan sistem Türkiye'de ilerleme sağlayamadı. Evin kendisini bilançoya alan bu model, fiyatların ve talebin öngörülemez olduğu bir pazarda şirketi doğrudan makro riske açık bırakıyordu.

## Hikâyesi

Sina Afra, Türk internet tarihinin en bilinen çıkışlarından birini Markafoni ile yapmıştı. 2014'te bu şirketten ayrıldıktan sonra rotasını beklenmedik bir alana, konuta çevirdi. 2016'da İstanbul'da kurduğu Evtiko, Eylül ayında Webrazzi'nin haberiyle perdeyi araladı. Yatırımcılar arasında Rocket Internet ve Oliver Samwer da vardı.

Fikir, ev satmanın yavaş ve belirsiz sürecini kısaltmaktı. Evini satmak isteyen kişi formu dolduruyor, Evtiko 48 saat içinde 15 gün geçerli bir teklif veriyordu. Teklif kabul edilirse ödemenin büyük kısmı taşınma günü yapılıyordu. Evtiko evi bakıma alıp yeniden satıyor, daha yüksek bir fiyat bulursa kârın yüzde 20'sini eski sahibine geri ödüyordu. Şirketin sitesindeki verilere göre Türkiye'de geleneksel yolla ev satışı ortalama 109 gün sürüyordu.

Bu modelde şirket, evlerin kendisini bilançosuna alıyordu. Konut piyasası canlı olduğu sürece bu bir avantajdı; talep düştüğünde ise ciddi bir riske dönüştü. 2019'un ilk aylarında konut satışları bir önceki yılın aynı dönemine göre gerilemişti ve konut kredisi faizleri yüksekti.

27 Mayıs 2019'da Evtiko, Twitter hesabından Türkiye'deki faaliyetlerini sonlandırdığını duyurdu. Açıklamaya göre gayrimenkul alım satımı bundan sonra Tiko markasıyla İspanya'da sürecek, teknoloji desteği ise Türkiye'den verilecekti. Webrazzi'ye göre şirket o güne kadar 8,3 milyon dolar yatırım toplamıştı ve kararın arkasında büyük olasılıkla konut satışlarındaki düşüş vardı. Para Dergisi ise sistemin Türkiye'de ilerleme sağlayamadığını yazdı.

Hikâyenin devamı ilginç. Tiko İspanya'da hızla büyüdü; Webrazzi'nin aktardığına göre 2021'de 65 milyon dolar yatırım aldı ve 2024'te Madrid merkezli Housell'i satın aldı. Afra'nın İstanbul ofisi ise bir süre kodlama mutfağı olarak çalışmaya devam etti. Evtiko'nun Türkiye macerası, aynı ürünün yanlış zamanda ve yanlış makro koşullarda nasıl tıkanabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Stok tutan bir iş modeli kuruyorsan, makroekonomik dalgalanma doğrudan senin bilançona yansır.
- Aynı teknoloji farklı bir pazarda işleyebilir; pazarı değiştirmek bazen ürünü değiştirmekten daha doğru karardır.
- Kredi faizine bağımlı bir sektörde talep, senin kontrolün dışındaki tek bir değişkenle çökebilir.

## Kaynaklar

- [Sina Afra'nın gayrimenkul girişimi Evtiko Türkiye faaliyetlerini sonlandırdı, İspanya'da yoluna devam ediyor](https://webrazzi.com/2019/05/27/sina-afra-evtiko-kapandi/)
- [Sina Afra'nın girişimi Evtiko, Türkiye faaliyetlerini sonlandırdı](https://egirisim.com/2019/05/28/sina-afranin-girisimi-evtiko-turkiye-faaliyetlerini-sonlandirdi/)
- [Sina Afra, Türkiye'de kapattı, o ülkede 5 kat talep geldi](https://www.patronlardunyasi.com/haber/Sina-Afra-Turkiye-de-kapatti-o-ulkede-5-kat-talep-geldi/229319)
- [Üstündeki perdeyi kaldıran Evtiko, ev satışında hızlı ve avantajlı bir yol öneriyor](https://webrazzi.com/2016/09/05/evtiko-ev-satisi-pazar-yeri/)
- [Sina Afra'nın gayrimenkul girişimi Tiko, İspanya merkezli Housell'i satın aldı](https://webrazzi.com/2024/02/20/tiko-ispanya-merkezli-housell-i-satin-aldi/)

---

# Juno (2016 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/juno/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Juno, New York'ta faaliyet gösteren bir araç çağırma uygulamasıydı. Rakiplerinden daha düşük komisyon alarak daha memnun sürücüler çekmeyi hedefledi ve kurucu hisselerinin yarısını 2026'ya kadar sürücülere vermeyi planladığını açıkladı. Şirketi mesajlaşma uygulaması Viber'in kurucusu Talmon Marco kurdu.

## Neden kapandı?

Juno, Uber ve Lyft'in hâkim olduğu bir pazara yalnızca New York'ta girdi ve 2017'de, faaliyete geçmesinden yaklaşık bir yıl sonra Gett'e satıldı. Satışla birlikte sürücülere hisse verme programı sona erdi ve sürücüler şirketlere toplu dava açtı. New York şehir meclisinin 2018'de araç lisanslarına sınır getirmesi ve 2019'da bu sınırı uzatıp yeni kurallar eklemesi, pazarın ekonomisini değiştirdi. Gett, 18 Kasım 2019'da bu düzenlemeleri gerekçe göstererek Juno'nun faaliyetlerini durdurdu ve kurumsal müşterileri için Lyft ile ortaklık kurdu. Juno ardından tasfiye amaçlı Chapter 11 sürecine girdi.

## Hikâyesi

Şubat 2016'da New York'ta 2.000 sürücüyle sessiz sedasız yürütülen bir beta testi basına sızdı. Kısa süre sonra girişimin arkasındaki isim ortaya çıktı: mesajlaşma uygulaması Viber'in kurucusu Talmon Marco. Yeni şirketin adı Juno'ydu ve iddiası netti: Uber'den daha iyi davranarak sürücüleri kazanmak.

Juno, rakiplerinden daha düşük komisyon almayı ve kurucu hisselerinin yarısını 2026'ya kadar sürücülere dağıtmayı vaat etti. CNN haberi, sürücülerin şirketin sahibi olacağını söyleyen bir Uber rakibi olarak duyurdu. Pando'ya konuşan Marco, görüştükleri sürücülerin Uber'e büyük bir öfke duyduğunu anlatıyordu. Şirket 2016'da New York'ta hizmete başladı. The Verge, uygulamanın Uber sürücülerini daha etik bir modelle cezbetmeye çalıştığını yazıyordu.

Ancak bağımsız yolculuk kısa sürdü. 2017'de Juno, Volkswagen destekli Gett tarafından satın alındı; Wikipedia bedeli 200 milyon dolar, TechCrunch yaklaşık 250 milyon dolar olarak veriyor. Satışla birlikte sürücülere hisse verme programı sona erdi. Haziran 2017'de The Verge, sürücü dostu olarak tanıtılan Gett ve Juno'ya sürücülerin dava açtığını yazdı. Ağustos 2017'de Gett, ABD uygulama mağazalarından kendi uygulamasını kaldırıp New York'ta Juno markasıyla devam etti. Gett'in CEO'su Dave Waiser şirketi, Uber ve Lyft'in ardından pazarın sağlam üçüncüsü olarak tanımlıyordu; ancak TechCrunch'a göre Gett ABD'de New York dışına hiç açılamamıştı.

New York'taki kurallar ise değişiyordu. Şehir meclisi 2018'de yolculuk uygulamalarındaki araç lisanslarına sınır getirdi, Ağustos 2019'da bu sınırı bir yıl uzattı ve yeni kurallar ekledi. 18 Kasım 2019'da Gett, New York'ta yürürlüğe giren ve kendisinin yanlış bulduğu düzenlemeleri gerekçe göstererek Juno'yu o gün itibarıyla kapattı. Sürücülere tamamlanan yolculukların ücretinin tam ödeneceği, yolcuların Lyft'e davet edileceği açıklandı. Gett ayrıca kurumsal müşterileri için Lyft ile stratejik ortaklık kurdu. Juno iki gün sonra tasfiye amaçlı Chapter 11 sürecine girdi.

Juno'nun hikâyesi, sürücü dostu bir konumlanmanın dev rakiplere karşı ölçek ve düzenleme riskini ortadan kaldırmadığını gösteriyor.

## Dersler

- Sürücüye hisse gibi farklılaştırıcı vaatler, şirket satıldığında korunamıyorsa güveni zedeler; bu taahhütleri hukuken bağlayıcı kurun.
- Tek şehirde faaliyet gösteren bir iş, o şehrin düzenleyici kararlarına tamamen açıktır; İstanbul gibi büyük pazarlarda da UKOME ve belediye kararlarını risk planına alın.
- Etik bir konumlanma, birim ekonomisi ve ölçek sorununu tek başına çözmez.

## Kaynaklar

- [Juno (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Juno_(company))
- [Juno shuts down its operations in NYC as owner Gett signs strategic partnership with Lyft](https://techcrunch.com/2019/11/18/juno-shuts-down-its-operations-in-nyc-as-owner-gett-signs-strategic-partnership-with-lyft/)
- [Gett's Juno ends NYC ride-hailing services, citing regulation](https://www.reuters.com/article/us-gett-juno-idUSKBN1XS2JZ)

---

# Ligatus Türkiye (2013 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ligatus-turkiye/
- Sektör: Reklam ve pazarlama
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Ligatus, Köln merkezli bir doğal reklamcılık şirketiydi ve 2013'ten itibaren İstanbul ofisiyle Türkiye pazarında faaliyet gösterdi. Yayıncılara yerel bir arz yönlü platform (SSP) ve danışmanlık, reklamverenlere de haber sitelerinin içerik akışına uyan reklam formatları sunuyordu. Hem programatik hem de rezervasyonlu satış kanallarında çalışıyordu.

## Neden kapandı?

Ligatus, Ocak 2019'da Türkiye'den çekilme kararını stratejik bir iş kararı olarak duyurdu ve ayrıntılı bir gerekçe paylaşmadı (Webrazzi, egirişim, 2019). Açıklamaya göre şirketin yeni önceliği, Avrupa kıtasındaki genişlemeyi en rekabetçi şekilde tamamlamaktı. Yani Türkiye, ana şirketin kaynaklarını yoğunlaştırmak istediği pazarlar arasında yer almadı. Kararın Türk lirasının sert değer kaybettiği 2018'in hemen ardından gelmesi dikkat çekiyor; ancak kaynaklar bu bağlantıyı kurmuyor, bu bir yorumdur.

## Hikâyesi

Ligatus, doğal reklamcılık alanında Avrupa'nın önde gelen şirketlerinden biriydi. Köln merkezli şirket, Bertelsmann'a ait yayın grubu Gruner + Jahr'ın yüzde 100 iştirakiydi ve haber sitelerinin sayfalarında, okunan içeriğin devamı gibi görünen reklamlar yayınlıyordu. Yayıncılara yerel bir arz yönlü platform ve uzman danışmanlık hizmeti sunuyordu. Avrupa'daki ofislerinde 180'in üzerinde çalışanı vardı.

İstanbul ofisi 2012'nin sonlarında açılan şirket, Türkiye pazarındaki faaliyetlerine 2013'te başladı. Nisan 2017'de, önceki ülke müdürü Murat Kalafat'ın yerine, Hürriyet'te dijital deneyim ve reklam çözümlerinden sorumlu grup koordinatörü olarak çalışan Emre Faks getirildi; Faks aynı zamanda MENA bölgesindeki gelişim çalışmalarını da üstlendi. Şirket bundan önce, 2016'da AppNexus ve Criteo gibi reklam teknolojisi şirketleriyle ortaklıklar kurmuştu.

Ekim 2017'de İstanbul ofisinin beşinci yılını Harbiye'de bir etkinlikle kutlayan şirket, Marketing Türkiye'nin aktardığına göre bu sürede Türkiye'nin önde gelen 200'den fazla yayıncısıyla birlikte 1.000'e yakın reklamveren markanın işine katkı sağlamıştı. Webrazzi de Ligatus'u Türkiye pazarında lider konumdaki şirketlerden biri olarak tanımlıyordu.

Ocak 2019'da ise beklenmedik bir duyuru geldi. Ligatus, stratejik bir iş kararıyla Türkiye'deki faaliyetlerini durdurduğunu ve Türkiye yatırımlarını 1 Şubat 2019 itibarıyla sonlandıracağını açıkladı. Şirketin yeni büyüme stratejisinde öncelik, Avrupa'daki genişlemeyi en rekabetçi şekilde tamamlamaktı. Emre Faks yaptığı kısa açıklamada Türkiye'ye güvenlerinin sürdüğünü, pazarı yakından izlemeye devam edeceklerini söyledi ve altı yıl boyunca birlikte çalıştıkları ortaklarına teşekkür etti.

Ligatus Türkiye'nin hikâyesi bir girişimin iflası değil, çok uluslu bir reklam teknolojisi şirketinin portföy kararıdır. Yine de sonuç, bu ağ üzerinden reklam geliri elde eden yerli yayıncılar için aynıydı: altı yılın sonunda önemli bir gelir kanalı pazardan çekildi.

## Dersler

- Çok uluslu bir şirketin yerel kolu olarak ne kadar büyürsen büyü, kaderin merkezdeki portföy kararına bağlıdır.
- Yayıncı gelirini tek bir reklam ağına bağlamak, o ağ çekildiğinde gelir boşluğu yaratır.
- Bir pazardan çıkış kararı ne kadar kısa açıklanırsa, ortakların güveni o kadar sarsılır; geçişi planlı yönet.

## Kaynaklar

- [Native reklam şirketi Ligatus, Türkiye'den çekilme kararı aldı](https://webrazzi.com/2019/01/15/native-reklam-sirketi-ligatus-turkiyeden-cekilme-karari-aldi/)
- [Native reklam şirketi Ligatus, Türkiye'deki faaliyetlerini durduruyor](https://egirisim.com/2019/01/14/native-reklam-sirketi-ligatus-turkiyedeki-faaliyetlerini-durduruyor/)
- [Ligatus İstanbul ofisi 5.yaşını kutladı](https://www.marketingturkiye.com.tr/haberler/ligatus-istanbul-ofisi-5-yasini-kutladi/)
- [Ligatus Türkiye Ülke Müdürü Emre Faks oldu](https://webrazzi.com/2017/04/10/ligatus-turkiye-ulke-muduru-emre-faks-oldu/)
- [Ligatus Türkiye'deki faaliyetlerini durduruyor](https://digitalage.com.tr/ligatus-turkiyedeki-faaliyetlerini-durduruyor/)

---

# Markafoni (2008 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/markafoni/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Markafoni, 2008'de kurulan ve başlangıçta yalnızca davetle üye kabul eden bir özel alışveriş sitesiydi. Markalı giyim ve aksesuar ürünlerini kısa süreli kampanyalarla indirimli satıyordu. Zamanla ayakkabı için Zizigo, kozmetik için Miss Pera adlı kardeş sitelere, yurt dışı versiyonlarına ve fiziksel mağazalara açıldı.

## Neden kapandı?

Bloomberg HT'nin aktardığına göre Naspers, Markafoni'yi sezon içi alışveriş noktasına dönüştürmek istedi; ancak model tüketiciye daha az cazip geldikçe gelir gider dengesi sürdürülebilir olmaktan çıktı. Naspers satın almadan bu yana zararları karşılamış, maliyet düşürmüş ve satışı da düşünmüştü. Tüketiciler kısa süreli indirimler yerine geniş ürün seçeneği sunan sitelere yöneldi; 2017 başında rakip Trendyol'un gerçek kullanıcı sayısı Markafoni'nin iki katına ulaşmıştı. Kurucuların Naspers'ın tam kontrolünden sonra ayrılması da kayıp olarak değerlendirildi. Markayı 2017'de satın alan Cafer Mahiroğlu'nun yeniden başlatma denemesi ise yaklaşık bir buçuk yıl sonra kapanışla bitti.

## Hikâyesi

2008'de Sina Afra, Ahmet Emre Sarı ve Tolga Tatari, Türkiye'de pek bilinmeyen bir modeli denemeye karar verdi: yalnızca davetle üye olunabilen, markalı ürünlerin kısa süreli kampanyalarla indirimli satıldığı bir özel alışveriş sitesi. Bloomberg HT'ye göre Markafoni 300 bin dolarla yola çıktı. 2009 başında kampanya başına yaklaşık 500 parça satılıyordu ve ilk yabancı yatırımcı yüzde 15 hisseyle ortak olmuştu. Webrazzi'nin derlemesine göre site Mart 2010'da 870 bin üyeye ulaştı ve 11 milyon TL yatırım aldı.

Büyüme uluslararası sermayeyi de çekti. Naspers'a bağlı MIH Allegro 2011'de, şirketin 200 ile 210 milyon dolar arasında değerlendiği konuşulurken yüzde 71,2'sini, 2014'te kalan yüzde 28,8'ini satın aldı. Markafoni bu dönemde ayakkabı için Zizigo'yu, kozmetik için Miss Pera'yı kurdu, Avustralya'da BrandsExclusive adıyla bir kardeş site açtı. 2014'te yaklaşık 7 milyon üyesi, ayda 20 milyon ziyaretçisi ve 600 civarında çalışanı vardı. 2016'da Zorlu Center'da ilk fiziksel mağazası açıldı.

Ancak rüzgâr dönmüştü. Tüketiciler kısa süreli indirimler yerine her an geniş ürün yelpazesi sunan sitelere yöneliyordu. Kurucular Naspers'ın tam kontrolü almasının ardından şirketten ayrılmıştı. Zizigo ve Miss Pera 2016'da kapatılıp trafikleri ana siteye yönlendirildi. 1 Haziran 2017'de Markafoni, 30 Haziran itibarıyla faaliyetlerini sonlandıracağını duyurdu. Naspers'ın açıklamasına göre gelir gider dengesi, işin sürdürülebilir olmasına izin vermiyordu.

Hikâye burada bitmedi. İngiltere merkezli Select Fashion'ın sahibi Cafer Mahiroğlu, markayı 15 milyon dolara aldığını açıkladı ve site 22 Ağustos 2017'de yeniden açıldı. Mahiroğlu 15 milyon dolar daha yatırım ve Avrupa açılımı planlıyordu. Bu ikinci hayat uzun sürmedi: Patronlar Dünyası'nın Mart 2019 tarihli haberine göre site ikinci kez kapandı ve adres Selectmoda.com'a yönlendirilmeye başladı.

Markafoni, Türkiye'de özel alışverişi popüler yapan şirketti. Pazar genişleyip alışkanlıklar değiştiğinde ise aynı hızla dönüşemedi ve öncülük ettiği modelle birlikte sahneden çekildi.

## Dersler

- Modelin çekiciliği bir dönemin tüketici alışkanlığına bağlıysa, alışkanlık değişmeden dönüşüm planını hazırla.
- Satın alma sonrası kurucu ekibin çıkışı, şirketin yön bulma hızını ciddi biçimde düşürebilir.
- Tanınmış bir marka adı, arkasında çalışan bir iş modeli yoksa ikinci bir hayat için yetmez.

## Kaynaklar

- [Dünden bugüne Markafoni serüveni](https://webrazzi.com/2017/06/01/dunden-bugune-markafoni-servuveni/)
- [Markafoni neden kapandı?](https://www.bloomberght.com/markafoni-neden-kapandi-2018229)
- [İlker Baydar'dan Markafoni Grubu hakkında önemli rakamlar](https://webrazzi.com/2014/09/25/ilker-baydardan-markafoni-grubu-hakkinda-onemli-rakamlar/)
- [Artık resmi: Cafer Mahiroğlu, Markafoni'yi 15 milyon dolara satın aldı](https://webrazzi.com/2017/07/10/markafoni-cafer-mahiroglu/)
- [Markafoni'yi 15 Milyon Dolara almıştı, kapattı](https://www.patronlardunyasi.com/markafoniyi-15-milyon-dolara-almisti-kapatti)

---

# MoviePass (2011 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/moviepass/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

MoviePass, abonelerine aylık bir ücret karşılığında sinema bileti sunan bir abonelik servisiydi. Aboneye ön ödemeli bir banka kartı veriliyor, kullanıcı uygulamadan salona giriş yapıp filmi seçtiğinde bilet bedeli karta yükleniyordu. 2017'de sınırsız plan ayda 9,95 dolara indirildi ve kullanıcı günde bir film izleyebilir hale geldi.

## Neden kapandı?

Şirket her bilet için sinemaya tam ücret öderken abonelerden ayda yalnızca 9,95 dolar alıyordu; ayda birkaç filme giden her abone zararı büyütüyordu. Mayıs 2018'de nakit harcamalar gelirleri 40 milyon dolar aştı ve ana şirket sürekli yeni finansman aramak zorunda kaldı. Temmuz 2018'deki hizmet kesintisinin ardından büyük filmler kapsam dışı bırakıldı, sınırsız plan ayda üç filme indirildi ve abone kaybı hızlandı. Nisan 2019'da ödeme yapan abone sayısı zirvenin yüzde 90'ından fazla altına, 225 bine düştü. Sermaye bulma çabaları sonuçsuz kalınca hizmet Eylül 2019'da durduruldu.

## Hikâyesi

Ağustos 2017'de ABD'deki sinemaseverlerin dikkati tek bir fiyat etiketine kilitlendi: ayda 9,95 dolar karşılığında her gün bir film. MoviePass'in çoğunluk hissesini yeni alan veri analitiği şirketi Helios and Matheson Analytics (HMNY) ve Netflix'in kurucu ortaklarından Mitch Lowe yönetimindeki şirket, bu teklifle sinema biletini bir abonelik ürününe dönüştürmeyi hedefliyordu.

MoviePass aslında 2011'de Stacy Spikes ve Hamet Watt tarafından New York'ta kurulmuştu. Abonelere ön ödemeli bir banka kartı veriliyor, kullanıcı uygulamadan salona giriş yapıp seansı seçtiğinde bilet bedeli karta yükleniyordu. True Ventures ve AOL Ventures gibi yatırımcıların desteğiyle yıllarca farklı fiyat planları denendi, ancak Aralık 2016'da abone sayısı yalnızca 20 bindi. Yeni fiyat her şeyi değiştirdi: abone sayısı Eylül 2017'de 400 bine, Aralık'ta 1 milyona, Şubat 2018'de 2 milyona çıktı ve Haziran 2018'de 3 milyonu aştı.

Sorun, şirketin her bilet için sinemaya tam ücret ödemesiydi. Ayda birkaç kez sinemaya giden her abone, ödediği 9,95 doları kolayca aşan bir maliyet yaratıyordu. Mayıs 2018'de nakit harcamalar gelirleri 40 milyon dolar aştı ve şirket haziranda 45 milyon dolarlık açık öngördü. 26 Temmuz'daki hizmet kesintisinin ardından operasyonları sürdürmek için 5 milyon dolar borçlanıldı; denetçiler şirketin ayakta kalıp kalamayacağından şüphe ettiklerini belirtti. Ardından büyük vizyon filmleri kapsam dışına çıkarıldı, yoğun saat ücretleri getirildi ve sınırsız plan ayda üç filme indirildi. Nisan 2019'a gelindiğinde ödeme yapan abone sayısı yüzde 90'dan fazla düşerek 225 bine gerilemişti.

MoviePass 14 Eylül 2019'da, sermaye bulma çabalarının sonuçsuz kaldığını açıklayarak hizmeti durdurdu. Ana şirket HMNY 28 Ocak 2020'de Chapter 7 kapsamında iflas başvurusu yaptı ve tüm faaliyetlerini sonlandırdı. Haziran 2021'de servisin işletmecileri, ABD Federal Ticaret Komisyonu'nun kullanımı kısıtladıkları ve kullanıcı verilerini yeterince korumadıkları yönündeki iddialarını uzlaşmayla kapatmayı kabul etti. Marka ise Kasım 2021'de iflas mahkemesinin onayıyla kurucu ortak Stacy Spikes'a geçti ve 2022'de yeniden hizmete girdi.

MoviePass, kullanıcı sayısını parayla satın almanın büyüme olmadığını gösteren en çarpıcı örneklerden biri. Zarar eden birim ekonomisiyle ölçeklenen bir abonelik, başarılı göründüğü her ay kasadan daha fazla para çıkarır.

## Dersler

- Abonelik fiyatını belirlemeden önce en yoğun kullanıcının size maliyetini hesaplayın; sınırsız planı en çok kullanan müşteri zararı taşır.
- Kullanıcı sayısını sübvansiyonla satın almak büyüme değildir; her yeni abonenin katkı payını haftalık izleyin.
- Fiyatı ya da kuralları sık sık değiştirmek güveni yıpratır; plan değişikliğini tek seferde, açık bir takvimle duyurun.

## Kaynaklar

- [MoviePass](https://en.wikipedia.org/wiki/MoviePass)
- [MoviePass will shut down for good on Sept. 14](https://www.cnbc.com/2019/09/13/moviepass-will-shut-down-for-good-on-sept-14.html)
- [MoviePass Parent Company Files For Bankruptcy](https://variety.com/2020/digital/news/moviepass-bankruptcy-parent-helios-and-matheson-1203485327/)
- [MoviePass cofounder Stacy Spikes has bought the company back and is planning a relaunch](https://www.businessinsider.com/moviepass-cofounder-stacy-spikes-buys-back-company-and-plans-relaunch-2021-11)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q6926815](https://www.wikidata.org/wiki/Q6926815)

---

# Munchery (2010 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/munchery/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 125 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Munchery, sürekli değişen menüler hazırlayan şeflerin yemeklerini çevrim içi siparişle eve teslim eden bir servisti. Yemekler aynı gün akşam altıya kadar ya da birkaç gün önceden sipariş edilebiliyor, 17.00 ile 21.00 arasında seçilen bir saatlik aralıkta soğutulmuş olarak teslim ediliyordu. Şirket San Francisco, Seattle ve New York gibi şehirlerde hizmet verdi.

## Neden kapandı?

Munchery 2015'te topladığı büyük turla yaklaşık 300 milyon dolar değerlemeye ulaştığı konuşulsa da isteğe bağlı yemek teslimatında kârlılığa ulaşamadı. Şirket hazır yemekten yemek kitlerine, aylık 8,95 dolarlık üyelikten bir tren istasyonundaki satış noktasına kadar birçok model denedi. Mayıs 2018'de Seattle, Los Angeles ve New York operasyonlarını kapatıp 257 kişiyi, yani çalışanlarının yüzde 30'unu çıkardı. San Francisco'da kâra geçme planı tutmadı ve şirket 21 Ocak 2019'da faaliyetlerini aniden durdurdu. Mart 2019'daki iflas beyanında borçları varlıklarının çok üzerindeydi.

## Hikâyesi

21 Ocak 2019, pazartesi. Munchery müşterileri, şirketin faaliyetlerini derhal durdurduğunu bildiren bir e-posta aldı. Dokuz yıl önce San Francisco'da kurulan ve 125 milyon dolar yatırım toplayan girişim bir gün içinde sahneden çekildi.

Tri Tran ve Conrad Chu'nun 2010'da kurduğu Munchery, restoran yemeğiyle ev yemeği arasında bir yer tanımlamaya çalışıyordu. Şefler sürekli değişen menüler hazırlıyor, malzemeleri kendileri seçiyor, kullanıcılar da yemekleri puanlayıp şeflere doğrudan mesaj atabiliyordu. Siparişler aynı gün akşam altıya kadar verilebiliyor, soğutulmuş yemekler 17.00 ile 21.00 arasında seçilen bir saatlik aralıkta kapıya geliyor, evde ısıtılıyordu. 2015'te şirket 85 milyon dolarlık C serisini kapattı ve değerinin 300 milyon dolar olduğu konuşuldu; şirket sözcüsü bu rakamı doğrulamadı. Greycroft, Sherpa Capital, Menlo Ventures, e.ventures ve Cota Capital yatırımcılar arasındaydı.

Sonraki yıllar bir arayışla geçti. 2016'da kurumsal öğle yemeği programı başlatıldı ve kurucu ortak Tri Tran'ın yerine James Beriker CEO oldu. TechCrunch'ın aktardığına göre şirket ayakta kalmak için hazır yemekten yemek kitlerine, aylık 8,95 dolarlık bir üyelik planından San Francisco'daki bir BART istasyonunda açılan satış noktasına kadar pek çok formatı denedi. Mayıs 2018'de Seattle, Los Angeles ve New York operasyonları kapatıldı, 257 kişi, yani çalışanların yüzde 30'u işten çıkarıldı. Plan, en büyük pazar olan San Francisco'da kısa sürede kâra geçmekti.

Bu plan tutmadı. Mart 2019'daki iflas beyanında şirket 1 ile 10 milyon dolar arasında varlık bildirirken kredi verenlere 28,5 milyon dolar teminatlı, 230 tedarikçiye de 6 milyon dolar teminatsız borcu vardı. Mayıs 2019'da South San Francisco'daki yaklaşık 6.500 metrekarelik merkez 5 milyon dolara satıldı. Munchery adı 2020'de başka bir şirket tarafından yalnızca tarif yayımlayan bir site olarak yeniden kullanıldı.

Munchery, isteğe bağlı yemek teslimatının zorluklarını gösteren örneklerden biri. Her sipariş hem mutfak hem lojistik maliyeti taşıyordu ve sermaye bolken ertelenen kârlılık sorusu, para bittiğinde ani bir kapanışa dönüştü.

## Dersler

- Taze yemek teslimatında her siparişin mutfak, soğuk zincir ve kurye maliyetini tek tek hesaplayın; hacim artışı bu maliyetleri kendiliğinden düşürmez.
- Sık model değişikliği bir arayış işaretidir; her yeni formatı yeni şehirlere taşımadan önce tek pazarda kârlılıkla doğrulayın.
- Tedarikçilerinize ve çalışanlarınıza karşı yükümlülüklerinizi nakit planında önceliklendirin; ani kapanışlar itibar hasarını büyütür.

## Kaynaklar

- [Munchery](https://en.wikipedia.org/wiki/Munchery)
- [After raising $125M, Munchery fails to deliver](https://techcrunch.com/2019/01/21/munchery-shuts-down/)
- [Meal-delivery startup Munchery shuts down](https://www.marketwatch.com/story/meal-delivery-startup-munchery-shuts-down-2019-01-21)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q22907109](https://www.wikidata.org/wiki/Q22907109)

---

# QuadrigaCX (2013 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/quadrigacx/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Kanada
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

QuadrigaCX, Kanada'nın en büyük kripto para borsası olarak bilinen bir platformdu ve Quadriga Fintech Solutions tarafından işletiliyordu. Müşteriler platformda Kanada doları karşılığında bitcoin ve diğer kripto paraları alıp satıyordu. Şirket müşteri varlıklarının önemli bölümünü çevrim dışı soğuk cüzdanlarda tuttuğunu söylüyordu.

## Neden kapandı?

Aralık 2018'de kurucu ve CEO Gerald Cotten Hindistan'da hayatını kaybetti; soğuk cüzdanların şifresinin yalnızca onda olduğu açıklandı. Yaklaşık 115 bin müşterinin 250 milyon Kanada doları alacağı erişilemez hale geldi ve şirket Ocak 2019'da alacaklılara karşı koruma istedi. Ernst & Young, bulunan beş soğuk cüzdanın Nisan 2018'den beri boş olduğunu tespit etti. Şirket Nisan 2019'da iflas sürecine girdi. Haziran 2020'de Ontario Menkul Kıymetler Komisyonu, Quadriga'nın bir dolandırıcılık ve Ponzi düzeni olduğu ve Cotten'ın sahte hesaplarla müşterilere karşı işlem yaptığı sonucuna vardı.

## Hikâyesi

Ocak 2019'un sonunda Kanada'nın en büyük kripto para borsası olarak bilinen QuadrigaCX, dünyanın dört bir yanında manşet olan bir açıklama yaptı: kurucu ve CEO Gerald Cotten, Aralık 2018'de Hindistan'da hayatını kaybetmişti ve müşterilere ait kripto paraların tutulduğu çevrim dışı cüzdanların şifresi yalnızca ondaydı. Yaklaşık 115 bin müşterinin 250 milyon Kanada doları (190 milyon ABD doları) alacağı bir anda erişilemez hale gelmişti.

Cotten, Quadriga'yı Kasım 2013'te Michael Patryn ile Vancouver'da kurdu. 2014'te platformda 7,4 milyon Kanada doları değerinde bitcoin işlem gördü. Şirket 850 bin Kanada doları topladı, ancak borsada işlem görme planından 2016 başında vazgeçti. 2015'te dört çalışanı olan şirketin Haziran 2015'te parası tükenmişti; sonrasında birkaç sözleşmeli çalışan dışında ne çalışanı, ne ofisi ne de banka hesabı vardı. İş, Cotten'ın Nova Scotia'daki evinden, şifreli dizüstü bilgisayarı üzerinden yürütülüyordu. 2017'deki kripto çılgınlığında platformda yaklaşık 1,2 milyar Kanada doları değerinde bitcoin el değiştirdi ve kayıtlı kullanıcı sayısı 363 bine ulaştı.

Uyarı işaretleri 2018'de belirginleşti. Bitcoin fiyatları düşerken müşteriler para çekme taleplerinde gecikmeler yaşadıklarını bildirdi; bir ödeme aracısında tutulan 28 milyon Kanada doları Ocak 2018'de bir banka tarafından donduruldu. Cotten'ın ölümünün ardından şirket alacaklılara karşı koruma istedi ve Ernst & Young bağımsız gözetmen olarak atandı. Ernst & Young'ın bulduğu beş soğuk cüzdan Nisan 2018'den beri boştu. 8 Nisan 2019'da şirket iflas sürecine girdi. Aralık 2019'da müşterileri temsil eden avukatlar, kimliğin ve ölüm nedeninin doğrulanması için Cotten'ın mezarının açılmasını istedi.

Haziran 2020'de Ontario Menkul Kıymetler Komisyonu, Quadriga'nın bir dolandırıcılık ve Ponzi düzeni olduğu sonucuna vardı. Komisyona göre Cotten sahte isimlerle hesaplar açmış, kendine gerçekte olmayan para ve kripto bakiyeleri tanımlamış ve bunlarla habersiz müşterilere karşı işlem yapmıştı. Komisyon yaşananları “modern teknolojiye sarılmış eski usul bir dolandırıcılık” olarak tanımladı. Bu, bir mahkeme kararı değil idari bir tespitti; Cotten hayatta olmadığı için hakkında yargılama yapılamadı. Mart 2023'te iflas kayyumu Ernst & Young, kanıtlanmış alacakların her doları için 13 sent oranında ilk ara ödemeyi ilan etti.

Quadriga, müşteri parasını tutan bir kurumda denetimsiz tek kişilik kontrolün ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren bir vaka. Bağımsız saklama ve rezerv doğrulaması olmadan büyüyen bir platform, müşterilerinin güvenini ancak sorunlar ortaya çıkana kadar koruyabilir.

## Dersler

- Müşteri varlıklarını tutan bir finans girişimindeyseniz, tek bir kişinin erişim anahtarlarına sahip olduğu bir yapı kurmayın; çoklu imza ve bağımsız saklama şarttır.
- Kullanıcı olarak, para çekme gecikmeleri ve belirsiz ödeme yöntemleri bir platformun iç sorunlarının ilk işaretidir; bunları görmezden gelmeyin.
- Bağımsız denetim ve rezerv doğrulaması olmadan müşteri fonu toplayan bir işletme, iyi niyetli olsa bile güven üretemez.

## Kaynaklar

- [Quadriga (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Quadriga_(company))
- [Controversial QuadrigaCX cryptocurrency exchange placed in bankruptcy](https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/quadrigacx-cryptocurrency-exchange-bankruptcy-1.5089539)
- [Crypto exchange Quadriga files for creditor protection](https://www.theglobeandmail.com/business/article-crypto-exchange-quadriga-files-for-creditor-protection/)
- [Unable to Retrieve Money, Cryptocurrency Investors Want Dead Executive Exhumed](https://www.nytimes.com/2019/12/17/business/gerald-cotten-death-cryptocurrency.html)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q55841490](https://www.wikidata.org/wiki/Q55841490)

---

# Scotty Yemek (2018 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/scotty-yemek/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Scotty Yemek, 2017'de İstanbul'da motosikletli yolculuk hizmetiyle yola çıkan Scotty'nin Ocak 2018'de başlattığı yemek teslimat servisiydi. Kullanıcı uygulamadan sipariş veriyor, en yakın motosikletli sürücü yemeği restorandan alıp tek siparişle doğrudan teslim ediyordu. Paket servisi olmayan restoranlardan da sipariş verilebiliyor, teslimat gerçek zamanlı takip edilebiliyordu.

## Neden kapandı?

Scotty, Aralık 2019'da yemek hizmetini durdurduğunu duyurdu ve uygulamadaki yemek bölümünü kaldırdı. Şirketin açıklamasına göre 2020 için belirlenen verimli büyüme stratejisi, yemek hizmetini bırakıp yolculuk ve kurye hizmetlerine odaklanmaktı. Servis hızlı bir başlangıç yapmış ve kısa sürede 300 binden fazla siparişe ulaşmıştı. Buna rağmen yemek teslimatı, Scotty'nin çekirdek işi olan motorlu yolculuğun yanında ikinci bir cephe olarak kaldı. Yemeksepeti gibi köklü oyuncuların bulunduğu bir pazarda bu cepheyi sürdürmenin maliyetli olduğu yorumu yapılabilir.

## Hikâyesi

Scotty, Nisan 2017'de İstanbul trafiğine motosikletle çözüm bulma iddiasıyla yola çıktı. Kurucu Tarkan Anlar'ın fikri, tek kişilik yolculukları motosikletli sürücülerle yapmaktı. Sürücü ağı yeterli büyüklüğe ulaşınca şirket, aynı motosikletlerin başka bir işe de yarayabileceğini düşündü: yemek taşımak.

Scotty Yemek, Ocak 2018'de Üsküdar, Kadıköy, Bağdat Caddesi ve Bostancı'da hizmete başladı. Uzak Rota'nın o günlerdeki haberine göre servis ilk 10 günde 5 binden fazla sipariş teslim etti ve ortalama teslim süresi 20 dakika civarındaydı. Model, siparişleri toplu taşımak yerine her birini tek tek götürmeye dayanıyordu. Kullanıcı kuryeyi haritada takip edebiliyor, paket servisi olmayan restoranlardan da yemek isteyebiliyordu.

Kasım 2018'de Tarkan Anlar, Marketing Türkiye'ye kısa sürede tüm İstanbul'da 300 binden fazla sipariş aldıklarını anlattı. Anlar'a göre amaç, saatlerce yemek beklemeyi ortadan kaldırmak ve restoranlara yeni müşterilere ulaşmanın kolay bir yolunu sunmaktı. Webrazzi'nin Eylül 2019'daki haberine göre Scotty bu dönemde yolculuk, yemek teslimatı ve kurye olmak üzere üç ayrı pazarda faaliyet gösteriyordu.

Üç cephede aynı anda savaşmak kolay değildi. 10 Aralık 2019'da Scotty, uygulama güncellemesiyle yemek bölümünü kaldırdı. egirişim'in aktardığı açıklamada şirket, 2020'deki verimli büyüme stratejisinin yemek hizmetini durdurmak ve "Yolculuk-Kurye hizmetlerimize daha fazla odaklanarak kendimizi daha da güçlendirmek" olduğunu yazdı.

Scotty Yemek'in hikâyesi, elindeki varlığı yeni bir pazara taşımanın cazibesini ve sınırlarını birlikte gösteriyor. Motosikletler ve sürücüler hazırdı, talep de vardı. Ama yemek teslimatı, Yemeksepeti gibi köklü bir oyuncunun hâkim olduğu, ayrı bir rekabet gerektiren bir alandı. Şirket sonunda kaynaklarını çekirdek işine geri çekmeyi seçti.

## Dersler

- Mevcut sürücü ağını yeni bir hizmette kullanmak kolay görünür, ama her yeni dikey ayrı bir rekabet ve operasyon demektir.
- Sınırlı kaynakla büyürken odak, yeni ürün eklemekten daha değerli olabilir.
- Sipariş sayısı tek başına başarı ölçütü değildir; hizmetin çekirdek işe katkısını ayrıca hesapla.

## Kaynaklar

- [Scotty, yemek teslimat hizmetinin faaliyetlerini sonlandırdı](https://egirisim.com/2019/12/10/scotty-yemek-teslimat-hizmetinin-faaliyetlerini-sonlandirdi/)
- [Scotty, artık yemek siparişlerinizi de teslim edecek](https://www.uzakrota.com/scotty-artik-yemek-siparislerinizi-de-teslim-edecek/)
- [Scotty, kullanıcılarımızın cebindeki kurtarıcı dostu](https://www.marketingturkiye.com.tr/soylesiler/scottyyi-kullanicilarimizin-cebindeki-kurtarici-dostu/)
- [Scotty: Kaybettiğinde değil, vazgeçtiğinde yenilirsin](https://webrazzi.com/2019/09/12/scotty-kaybettiginde-degil-vazgectiginde-yenilirsin/)

---

# Sinemia (2015 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sinemia/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 2,5 milyon $
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Sinemia, 2015 başında Rıfat Oğuz tarafından İstanbul'da kurulan bir sinema abonelik servisiydi. Üyeler aylık sabit bir ücret ödeyip salon ya da seans ayrımı gözetmeden film izleyebiliyordu. Şirket sinemalardan toplu bilet alarak indirim sağlıyor, ödemeleri kart altyapısı üzerinden yürütüyordu. Türkiye'nin ardından ABD, İngiltere, Kanada ve Avustralya'ya açıldı.

## Neden kapandı?

Şirketin açıklamasına göre ABD'ye girişinden kısa süre sonra rakibi 300 milyon doların üzerinde kaynak buldu ve fiyatları agresif biçimde düşürdü. Aynı rakibin açtığı davalarda dava başına savunma maliyeti 1 milyon dolara ulaştı, bu da yeni yatırım bulmayı zorlaştırdı. Nisan 2019'da artan kullanıcı şikâyetlerinin ardından ABD'de bireysel üyelik modeli sonlandırıldı. Türkiye'de ise 7163 sayılı kanun, sinemaların toplu bilet indirimlerini ortadan kaldırarak şirketin temel iş modelini çökertti. Katkı payı gibi ara çözümler de yeni kurallar karşısında sonuç vermedi ve Sinemia 1 Temmuz 2019'da faaliyetlerini durdurdu.

## Hikâyesi

Rıfat Oğuz'un 2015 başında İstanbul'da hayata geçirdiği Sinemia, sinemaya gitmeyi bir abonelik alışkanlığına çevirmeyi hedefliyordu. Üyeler aylık sabit bir ücret ödüyor, seans ya da salon ayrımı yapmadan istedikleri filme gidebiliyordu. Webrazzi'nin 2015 sonunda aktardığına göre servis ilk yılında 50'den fazla şehirde üye edinmiş, davetiye talebi 100 bini geçmişti. Aynı dönemde Aslanoba Capital'dan ilk yatırımını aldı.

Sonraki yıllarda 500 Startups, Revo Capital ve Social Capital gibi yatırımcılar da şirkete katıldı. Sinemia ABD'ye, ardından İngiltere, Kanada ve Avustralya'ya açıldı. egirişim'in 2019 başındaki haberine göre şirket bir önceki yıl gelirini 38 kat artırmış, satışlarının yüzde 93'ünü yurt dışından elde etmeye başlamıştı.

Fakat ABD, beklenenden çok daha sert bir sahne oldu. Şirketin kapanış açıklamasına göre, kendisinden küçük olan rakibi Sinemia'nın ABD'ye girmesinden kısa süre sonra halka açık bir şirkete satılarak 300 milyon doların üzerinde kaynağa kavuştu ve üyelikleri çok ucuza satmaya başladı. Rakibin açtığı davalarda savunma maliyeti dava başına 1 milyon dolara yaklaştı. Toplam 2,5 milyon dolar yatırım almış bir şirket için bu yük taşınabilir değildi. Nisan 2019'da, gizli ücretler ve iptal sorunlarıyla ilgili şikâyetler artınca ABD'de bireysel üyelik modeli durduruldu.

Asıl darbe Türkiye'den geldi. 7163 sayılı kanun, sinema salonlarının toplu bilet alımlarına indirim yapmasının önünü kapattı. Şirkete göre sektör bu indirimleri yasa yürürlüğe girmeden aylar önce kaldırmaya başlamıştı. Katkı payı gibi ara modeller denense de indirimli abonelik ayakta tutulamadı. Sinemia 1 Temmuz 2019'da faaliyetlerini durdurdu, ödeme yapıp hizmet alamayan üyelere bankaları üzerinden iade talep etmelerini önerdi.

Sinemia'nın hikâyesi, bir fikrin küresel ölçekte ilgi görmesinin tek başına yetmediğini gösteriyor. Rakibin sermayesi, dava maliyetleri ve iş modelinin dayandığı indirimi bitiren bir düzenleme aynı dönemde üst üste bindi.

## Dersler

- İş modelin tek bir tedarikçi indirimine dayanıyorsa, o indirimi bitirecek bir düzenleme seni bir gecede bitirebilir.
- Kat kat fazla sermayesi olan bir rakiple fiyat savaşına girmeden önce kaç ay dayanabileceğini hesapla.
- Hızlı büyüme, destek ve teknoloji altyapısı hazır değilse şikâyet dalgasına dönüşür.

## Kaynaklar

- [Sinemia kapandı [Son Dakika]](https://webrazzi.com/2019/07/12/sinemia-kapandi/)
- [Yerli girişim Sinemia kapandı](https://egirisim.com/2019/07/12/yerli-girisim-sinemia-kapandi/)
- [Özel sinema kulübü Sinemia Aslanoba Capital'dan yatırım aldı](https://webrazzi.com/2015/12/30/ozel-sinema-kulubu-sinemia-aslanoba-capitaldan-yatirim-aldi/)
- [Sinemia, ABD pazarında bireysel üyelik modelini neden sonlandırdı?](https://egirisim.com/2019/04/27/sinemia-abd-pazarinda-bireysel-uyelik-modelini-neden-sonlandirdi/)
- [Sinemia gelirlerinin yüzde 93'ünü yurtdışı pazarlardan elde ediyor](https://egirisim.com/2019/01/02/sinemia-gelirlerinin-yuzde-93unu-yurtdisi-pazarlardan-elde-ediyor/)

---

# uBiome (2012 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ubiome/
- Sektör: Sağlık
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

uBiome, bağırsak, ağız, burun, cilt ve genital bölgeden evde alınan örneklerle insan mikrobiyomunu dizileyen bir biyoteknoloji şirketiydi. Müşteriler test kiti satın alıyor, şirketin makine öğrenmesi algoritmaları sonuçları kendi mikrobiyom veri tabanıyla karşılaştırıyordu. Şirket daha sonra SmartGut ve SmartJane gibi, sağlık sigortalarına fatura edilen klinik testlere yöneldi.

## Neden kapandı?

Nisan 2019'da FBI, Medicare'i de kapsayan olası sigorta dolandırıcılığı soruşturması kapsamında şirketin ofisinde arama yaptı ve klinik test işi askıya alındı. Kurucu ortaklar Richman ve Apte yönetim kurulunca idari izne çıkarıldı. Şirket Eylül 2019'da Chapter 11 kapsamında yeniden yapılanma başvurusu yaptı, bir ay dolmadan Chapter 7 tasfiyesine geçerek kapandı. 2021'de SEC, iki kurucu ortağı yatırımcıları 60 milyon dolar dolandırmakla suçladı; paralel olarak federal savcılık da ceza davası açtı. FBI, 2021'den beri iki kurucuyu firari olarak kabul ediyor.

## Hikâyesi

Nisan 2019'da FBI ajanları San Francisco'daki bir girişimin ofisine girdi. Hedefteki şirket, insan vücudunda yaşayan mikroorganizmaları, yani mikrobiyomu dizileyen uBiome'du. Soruşturmanın konusu, ABD'nin kamu sağlık sigortası Medicare'i de kapsayan olası sigorta dolandırıcılığıydı.

uBiome, 2012'de California Kantitatif Biyobilimler Enstitüsü'nde çalışan bilim insanları Jessica Richman, Zachary Apte ve Will Ludington tarafından kuruldu. Kasım 2012'de kitlesel fonlamayla 350 bin dolar toplayan şirket, “vatandaş bilimi” yaklaşımıyla dikkat çekti: müşteriler bağırsak, ağız, burun ya da cilt örneklerini evde alıp gönderiyor, şirket bu örneklerle hem kişiye rapor sunuyor hem de kendi veri tabanını büyütüyordu. Y Combinator'ın ardından Andreessen Horowitz ve 8VC yatırım yaptı. Business Insider'ın aktardığına göre şirket değerlemesi 600 milyon dolara ulaştı. uBiome zamanla doktorların istediği ve sağlık sigortalarına fatura edilen klinik testlere yöneldi.

FBI aramasının ardından klinik operasyonlar askıya alındı ve kurucu ortaklar Richman ile Apte yönetim kurulunca idari izne çıkarıldı. Şirket Eylül 2019'da Chapter 11 kapsamında yeniden yapılanma başvurusu yaptı; bir aydan kısa süre sonra Chapter 7 tasfiyesine geçerek kapandı.

Mart 2021'de ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), Richman ve Apte'yi yatırımcıları 60 milyon dolar dolandırmakla suçladı. SEC'in şikâyetine göre ikili, uBiome'u sağlam bir iş modeline sahip, hızla büyüyen bir şirket gibi gösterirken bu başarı doktorları gereksiz testler istemeye yönlendirmek gibi uygunsuz uygulamalara dayanıyordu; sigortacılara geriye tarihli ve yanıltıcı tıbbi kayıtlar sunulması da suçlamalar arasındaydı. Aynı gün federal savcılık da ikili hakkında dolandırıcılık için suç ortaklığı ve kara para aklama dahil federal suçlamalarla ceza davası açtığını duyurdu. Bu suçlamalar mahkemede sonuçlanmadı: FBI, 2021'den bu yana iki kurucuyu firari olarak kabul ediyor.

uBiome'un hikâyesi, tüketiciye yönelik bir veri ürününden sigorta geri ödemesine dayanan klinik bir işe geçişin ne kadar farklı bir risk alanı olduğunu gösteriyor. Büyüme rakamları, arkasındaki gelirin nasıl üretildiğini açıklamadıkça yatırımcı için güvence sayılmaz.

## Dersler

- Geliri sigorta geri ödemesine dayanan bir sağlık ürününde, faturalama uygulamalarını bağımsız bir uyum ekibine düzenli olarak denetletin.
- Yatırımcılara sunulan büyüme rakamlarının hangi gelir kalemine dayandığını ve o kalemin düzenleyici riskini açıkça yazın.
- Tüketiciye doğrudan test satışından klinik teste geçmek, tamamen farklı bir düzenleme ve sorumluluk alanına girmek demektir; bunu ekip ve süreçle hazırlayın.

## Kaynaklar

- [UBiome](https://en.wikipedia.org/wiki/UBiome)
- [SEC Charges Co-Founders of San Francisco Biotech Company With $60 Million Fraud](https://www.sec.gov/news/press-release/2021-49)
- [Health tech start-up uBiome suspends clinical operations following FBI raid](https://www.cnbc.com/2019/05/06/ubiome-suspends-clinical-operations-after-fbi-raid.html)
- [Everything we know about uBiome, the startup that convinced Silicon Valley that testing poop was worth $600 million, and then filed for bankruptcy amid an FBI investigation](https://www.businessinsider.com/ubiome-what-we-know-microbiome-startup-fbi-raid-ceos-resigned-2019-7)

---

# ŞefGibi (2017 – 2019)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sefgibi/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

ŞefGibi, evde yemek pişirmek isteyenlere haftalık abonelikle yemek pişirme paketi gönderen bir girişimdi. Her pakette resimli tarif kartları ve tarif için gereken tüm malzemeler doğru porsiyonlarda yer alıyordu. Haftada altı farklı tarif sunuluyor, yemekler 30 ile 35 dakikada hazırlanabiliyordu. Hizmet İstanbul'un merkezi semtlerine teslimat yapıyordu.

## Neden kapandı?

Kurucuların anlattığına göre ŞefGibi sayısal olarak büyüyordu, ancak iş modeli kendini taşımıyordu. Gıda fiyatları yükseldikçe paket fiyatı 180 TL civarına çıktı ve bu seviyede siparişler azaldı. İşi sürdürmek için fiyatı 250 TL dolayına çıkarmak gerekiyordu, bu da müşterileri kaçırma riski taşıyordu. Nakit akışı ölçeklenmeye yetmediği için kurucular Temmuz 2019'da abonelik operasyonunu durdurdu. Ardından ekip sağlıklı yaşam içerikleri üreten bir platforma pivot etti.

## Hikâyesi

Orçun Seviğ ve Korgün Koyunpınar, yoğun iş temposu içinde mutfakta yeni şeyler denemeye vakit bulamayan iki arkadaştı. Tarif aramak, alışveriş yapmak, malzemeyi porsiyonlamak yemek pişirmenin keyfini kaçırıyordu. 2017 baharında bu derdi bir işe dönüştürmeye karar verdiler, yaz boyunca hazırlık yaptılar ve sonbaharda ŞefGibi'yi hizmete açtılar.

Model basitti. Abone her hafta altı tarif arasından seçim yapıyor, kapısına resimli tarif kartları ve tam ölçülü malzemeler geliyordu. Kırmızı et, tavuk, balık ve sebze ağırlıklı tarifler 30 ile 35 dakikada hazırlanabiliyordu. egirişim'in Şubat 2018'deki haberine göre girişim haftalık yüzde 10 civarında büyüyordu. Webrazzi'nin Ekim 2018'deki haberinde ise iki kişilik paketlerin 120 ile 130 TL arasında olduğu, 100'den fazla hanenin 1.000'i aşkın öğün pişirdiği ve ekibin altı kişiden oluştuğu yazıyordu. Kurucular yatırım almayı, önce İstanbul'un tamamına, sonra Ankara ve İzmir'e açılmayı planlıyordu.

Ancak yükselen gıda fiyatları hesabı bozdu. Paket fiyatları 180 TL civarına çıktığında siparişler azalmaya başladı. Kurucuların hesabına göre işi sürdürmek için fiyatı 250 TL dolayına çıkarmak gerekiyordu. egirişim'in Temmuz 2019'daki haberine göre ekip, fiyatı daha da artırıp pazarı zorlamak yerine vazgeçmeyi seçti ve ŞefGibi faaliyetlerini sonlandırdı.

İki hafta sonra Koyunpınar, egirişim'e abonelik operasyonunu kapatıp sağlıklı yaşam platformuna yöneldiklerini anlattı. Ona göre aylık abone büyümesi yüzde 20 ile 30 arasındaydı, ama maliyetler müşteriye yansıtılabilecek seviyeyi aşmıştı ve nakit akışı ölçeklenmeye yetmiyordu.

ŞefGibi'nin hikâyesi, büyüyen bir müşteri tabanının kârsız bir modeli kurtaramayacağını açıkça gösteriyor. Malzeme maliyeti fiyatın büyük kısmını oluşturan bir işte, enflasyon her hafta marjı biraz daha eritti.

## Dersler

- Yemek kiti gibi malzeme yoğun işlerde enflasyon marjı hızla eritir; fiyat esnekliğini erkenden test et.
- Büyüme oranı, birim ekonomi negatifken seni kurtarmaz; her siparişin kârlılığını izle.
- Zamanında durmak da bir karardır; kaynak tükenmeden yönünü değiştirebilirsin.

## Kaynaklar

- [Yemek pişirme paketi gönderen girişim ŞefGibi, faaliyetlerini sonlandırdı](https://egirisim.com/2019/07/13/yemek-pisirme-paketi-gonderen-girisim-sefgibi-faaliyetlerini-sonlandirdi/)
- [Abonelik modelinde yemek gönderen ŞefGibi, kâr etmediği için pivot etti](https://egirisim.com/2019/07/30/abonelik-modelinde-yemek-gonderen-sefgibi-kar-etmedigi-icin-pivot-etti/)
- [Evde yemek yapmayı kolaylaştıran haftalık yemek paketi girişimi: ŞefGibi](https://webrazzi.com/2018/10/25/evde-yemek-yapmayi-kolaylastiran-haftalik-yemek-paketi-girisimi-sefgibi/)
- [ŞefGibi: Yemek pişirme paketi teslimatı sağlayan bir girişim](https://egirisim.com/2018/02/02/sefgibi-yemek-pisirme-paketi-teslimati-saglayan-bir-girisim/)

---

# 1V1Y (Bir Varmış Bir Yokmuş) (2011 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/1v1y/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

1V1Y, Kiğılı, Hotiç, İpekyol, Koton ve Derimod'un da aralarında bulunduğu 16 perakende markasının ortaklığıyla 2011'de kurulan bir e-ticaret sitesiydi. Adını Bir Varmış Bir Yokmuş'tan alan site, sezonluk ve sınırlı sayıda ürünleri kampanyalarla satan bir özel alışveriş modeliyle başladı. 2015'te Morhipo ile özel markaları karşılıklı satma anlaşması yaptı.

## Neden kapandı?

İpekyol'un patronu ve kurucu ortaklardan Yalçın Ayaydın, Patronlar Dünyası'na tasfiye kararının yaşanan ekonomik olaylar nedeniyle alındığını, e-ticaret sitelerinin sürekli sermaye istediğini söyledi. Webrazzi'nin aktardığına göre kapanıştan önce ortak markaların bir kısmı ekonomik olarak zorlanmış, bazıları mağaza kapatmıştı. Ayaydın şirketin kimseye borcu olmadığını ve konkordato ilan edilmeyeceğini vurguladı. Güçlü markaların ortaklığı ürün tedariki sağlasa da, ortakların kendi çekirdek işleri sarsıldığında dijital kanalı finanse etmeye devam etme istekleri azaldı; bu son cümle bir yorumdur.

## Hikâyesi

Ekim 2011'de Türk perakendesinin tanıdık isimleri alışılmadık bir işe girişti. Kiğılı, Hotiç, Desa, İpekyol, Koton, Derimod, Zeki Triko, Saat&Saat ve Diesel'in Türkiye tarafı gibi 16 marka, ortak bir online mağaza kurdu. Adı masal girişinden geliyordu: Bir Varmış Bir Yokmuş, kısaca 1V1Y. Patronlar Dünyası, projenin en dikkat çekici yanının kurucuları olduğunu yazıyordu; Abdullah Kiğılı'dan Mehmet Hotiç'e sektörün duayenleri aynı yönetim kurulunda buluşmuştu.

1V1Y, özel alışveriş modelinin en popüler olduğu dönemde doğdu. Webrazzi'nin 2011 tarihli pazar değerlendirmesinde, büyük perakende şirketlerinin ortak platformu olarak sezonluk ve sınırlı sayıda ürünlere odaklanan en yeni oyuncu diye anılıyordu. 2013'e gelindiğinde şirketin kurucu genel müdürü Gizem Burteçin'in yönettiği ekip 110 kişiye ulaşmıştı. 2015'te 1V1Y ve Boyner'in sitesi Morhipo, 60'tan fazla markayı kapsayan bir anlaşmayla birbirlerinin özel markalarını satmaya başladı.

Ancak 2018 geldiğinde tablo değişmişti. Webrazzi'nin aktardığına göre ortakların bir kısmı ekonomik olarak zor durumdaydı ve bazıları mağazalarını kapatmıştı. Sitede satılacak ürün neredeyse kalmamıştı. Ekim 2018'in sonunda 51 milyon TL sermayeli şirketin tasfiye kararı kamuoyuna yansıdı. İpekyol'un patronu Yalçın Ayaydın, Patronlar Dünyası'na yaptığı açıklamada kararı ekonomik gelişmelere bağladı ve durumu kısa bir cümleyle özetledi: “E-ticaret siteleri devamlı sermaye isteyen şirketler.” Ayaydın, şirketin kimseye borcu olmadığını da vurguladı.

Kasım 2018'de siteye girenleri, 2011'den beri sürdürülen faaliyetlerin bir süreliğine durdurulduğunu bildiren bir mesaj karşılıyordu. Bu süre hiç bitmedi. 1V1Y'nin hikâyesi, güçlü markaların bir araya gelmesinin tek başına yeterli olmadığını gösteriyor: ortakların kendi çekirdek işleri sarsıldığında, ortak kurulan dijital kanal da ayakta kalamadı.

## Dersler

- Ortaklık modeli, ortakların kendi işleri zorlandığında en zayıf halkadan kopar; bağımsız bir finansman planın olsun.
- E-ticaret sürekli sermaye ister; tek seferlik bir ortak sermaye ile uzun soluklu bir yarış kazanılmaz.
- Kapanıyorsan borçsuz ve düzenli bir tasfiye, markaların itibarını korur.

## Kaynaklar

- [Moda markalarının e-ticaret koalisyonu 1V1Y kapanıyor](https://webrazzi.com/2018/11/02/1v1y-kapaniyor/)
- [16 ünlü patronun biraraya gelerek kurduğu 1V1Y.com tasfiye ediliyor...](https://www.patronlardunyasi.com/16-unlu-patronun-biraraya-gelerek-kurdugu-1v1ycom-tasfiye-ediliyor)
- [Son Dakika: 1V1Y kapanıyor mu? 1V1Y tasfiye sürecine girdi](https://www.haberturk.com/son-dakika-1v1y-kapaniyor-mu-1v1y-tasfiye-surecine-girdi-2203456-ekonomi)
- [2011'den beri faaliyet gösteren eticaret sitesi 1v1y.com operasyonlarını durdurdu](https://www.egirisim.com/2018/11/19/2011den-beri-faaliyet-gosteren-eticaret-sitesi-1v1y-com-operasyonlarini-durdurdu/)
- [Girişim Ofisleri'nde bu hafta 1V1Y.com'un ofisini ziyaret ettik](https://webrazzi.com/2013/05/23/girisim-ofisleri-1v1y/)

---

# Airware (2011 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/airware/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 118 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Airware, işletmelerin insansız hava araçlarını kullanarak havadan veri toplamasını ve analiz etmesini sağlayan donanım, yazılım ve bulut hizmetleri geliştiriyordu. İnşaat, madencilik ve sigorta gibi sektörler çatı hasarı, maden çıkışı ya da şantiye ilerlemesini helikopter veya iskele yerine drone ile ölçebiliyordu.

## Neden kapandı?

Şirket, piyasadaki drone'lar ihtiyaç duyduğu veriyi üretemediği için kendi donanımını tasarlamaya girişti, ancak DJI ve eBee'nin ürünleri yetişince bu projeler rafa kalktı. Zamanla diğer üreticilerin drone'larıyla gelen yazılım yeterince iyi hale geldi ve Airware'in sunduğu fark azaldı. Şirket danışmanlık odaklı bir modele döndü, ancak son iki yılında işten çıkarmalar birbirini izledi. Şirketin açıklamasına göre pazar beklenenden geç olgunlaştı ve gerekli dönüşümler sürerken nakit tükendi. Airware 14 Eylül 2018'de faaliyetlerini durdurdu.

## Hikâyesi

14 Eylül 2018 sabahı Airware çalışanları, şirketin o gün itibarıyla faaliyetlerini durduracağını öğrendi. Karar o kadar ani geldi ki şirket yalnızca dört gün önce Mitsubishi'nin yatırımı ve ortaklığıyla Tokyo'da bir merkez açmıştı.

Jonathan Downey, Airware'i 2011'de Kaliforniya'nın Newport Beach kentinde, insansız hava araçları için var olan otopilot sistemlerinin esnek olmaması ve pahalılığından duyduğu rahatsızlıkla kurdu. Şirket önce drone'ların belirli rotaları izleyerek veri toplamasını sağlayan bir otopilot ve işletim sistemi geliştirdi, Ocak 2014'te San Francisco'ya taşındı. Hedef kitle çatı hasarını ölçen sigortacılar, maden sahaları ve şantiyelerdi. Andreessen Horowitz, GV ve Kleiner Perkins gibi yatırımcılardan toplam 118 milyon dolar toplandı; Mart 2016'daki 30 milyon dolarlık C serisine Cisco'nun eski CEO'su John Chambers da katıldı. Airware 2015'te ticari drone girişimlerine yatırım yapan bir fon kurdu, 2016'da drone analitiği şirketi Redbird'ü satın aldı; çalışan sayısı bir dönem 140'a ulaştı.

Sorun, Airware'in pazardan önde koşmasıydı. TechCrunch'a konuşan eski bir çalışana göre piyasadaki drone'lar şirketin yazılımına gereken ayrıntıda veri üretemediği için Airware biri çok rotorlu, biri sabit kanatlı iki drone'u kendisi tasarladı. DJI ve eBee'nin donanımları ihtiyaca yetişince iki proje de rafa kalktı; geriye harcanmış mühendislik zamanı ve üretim masrafı kaldı. Zamanla diğer üreticilerin drone'larıyla birlikte gelen yazılım da yeterince iyi hale geldi ve Airware'in farkı eridi. Şirket müşterilere drone kullanımında danışmanlık vermeye yöneldi, ancak son iki yılında işten çıkarmalar birbirini izledi.

Şirketin kapanış açıklaması durumu tek cümleyle özetliyordu: pazar “beklediğimizden daha geç olgunlaştı” ve gerekli dönüşümler sürerken finansal pist tükendi. Kalan varlıkları, Toulouse merkezli Fransız drone üreticisi Delair satın aldı.

Airware'in dersi, erken gelmenin bir avantaj olduğu kadar pahalı bir yük de olabileceği. Bir altyapı eksikliğini kendi başınıza kapatmaya çalışırsanız, o eksik büyük bir oyuncu tarafından kapatıldığında yatırımınız bir gecede değer kaybedebilir.

## Dersler

- Yazılım şirketiyseniz donanım üretmeye girmeden önce, pazardaki donanımın bir iki yıl içinde yetişip yetişmeyeceğini değerlendirin.
- Büyük üreticilerin ücretsiz verdiği yazılımla rekabet ediyorsanız, müşteriye ölçülebilir iş sonucu satan bir katman kurun.
- Pazarın olgunlaşma süresini iyimser değil kötümser senaryoya göre planlayın ve nakit pistini buna göre ayarlayın.

## Kaynaklar

- [Airware](https://en.wikipedia.org/wiki/Airware)
- [Drone startup Airware crashes, will shut down after burning $118M](https://techcrunch.com/2018/09/14/airware-shuts-down/)
- [Drone Startup Airware Raises $30 Million, Adds Cisco's John Chambers To Board](https://www.forbes.com/sites/ryanmac/2016/03/31/drone-startup-airware-makes-larger-enterprise-push-adds-former-cisco-ceo-to-board/#649ec235aac4)

---

# BuldumBuldum.com (2006 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/buldumbuldum/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 6 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

BuldumBuldum.com, Güçlü Gökozan'ın kurduğu ve kişiye özel ürünlerle hediyelik eşya satan bir e-ticaret sitesiydi. İnternet sitesinin yanında fiziki satış noktaları da vardı. Türkiye'nin tanınmış melek yatırımcılarından dört tur yatırım aldı ve yurt dışına açılmayı hedefledi.

## Neden kapandı?

Kurucu Güçlü Gökozan'ın açıklamasına göre şirket bir süredir maddi sıkıntı içindeydi; Bloomberg HT'nin aktardığına göre 2018'de döviz kurlarındaki artış bu tabloyu daha da kötüleştirdi. Egirişim'in haberine göre maddi sıkıntılara ek olarak bazı isimlerin sürece farklı biçimde dahil olması işleri daha da zorlaştırdı. Son yatırım turunun amacı yurt dışı açılımını hızlandırmaktı, ancak bu hedef gerçekleşmeden kaynaklar tükendi. Gökozan, Twitter'da yaptığı açıklamada artık boşuna uğraştıkları noktaya geldiklerini söyledi ve 28 Eylül 2018'de tüm operasyonları kapattı.

## Hikâyesi

BuldumBuldum.com, adını tam da yaptığı işten alıyordu: başka yerde kolay bulunmayan, ilginç ve kişiye özel ürünler. Güçlü Gökozan'ın 2006 civarında kurduğu site, hediye arayanların uğrak noktalarından biri haline geldi. Zamanla internetin dışına da taştı ve fiziki satış noktaları açtı.

Şirket Türk girişim ekosisteminin tanınmış isimlerinin ilgisini çekti. Hasan Aslanoba, Nevzat Aydın, Melih Ödemiş, Bedii Can Yücaoğlu ve Birol Yücel ortaklar arasındaydı. Bloomberg HT'nin aktardığına göre BuldumBuldum dört turda 6 milyon doların üzerinde yatırım aldı; 2015'teki tur 60 milyon TL değerleme üzerinden yapılmıştı. Webrazzi'ye göre Mart 2017'de bir yatırım turu daha tamamlandı ve bu turun yurt dışı açılımını hızlandırması bekleniyordu.

Ancak kapanıştan önceki aylarda şirketin zor bir süreçten geçtiği ekosistemde uzun süredir konuşuluyordu. 2018'de Türk lirasının hızla değer kaybetmesi, zaten var olan mali sıkıntıları derinleştirdi. 28 Eylül 2018'de Gökozan, Twitter'dan yaptığı açıklamayla BuldumBuldum.com'u ve tüm operasyonları o günden itibaren kapattığını duyurdu. Açıklamasında vardığı noktayı şöyle anlatıyordu: “bunca zorlukla bir hiç uğruna uğraşıyormuşuz noktasına geldim.”

Gökozan, 12 yıl boyunca siparişleriyle kendilerini mutlu eden müşterilere, yatırımcılara ve tedarikçilere teşekkür etti. Siparişi ulaşmamış ya da iade bekleyen tüm müşterilerin paralarının geri ödeneceğini söyledi. Böylece 12 yıllık marka, yeni bir yatırım turunun üzerinden yalnızca bir buçuk yıl geçmişken tarihe karıştı.

BuldumBuldum'un kapanışı, 2018'in kur şokunun yalnızca büyük şirketleri değil, orta ölçekli e-ticaret girişimlerini de nasıl vurduğunu gösteren örneklerden biri oldu. Aynı dönemde 1V1Y gibi başka e-ticaret siteleri de kepenk kapattı.

## Dersler

- Maliyetlerin döviz kuruna bağlıysa kur riski varoluşsal olabilir; fiyatlama ve stok politikanı buna göre kur.
- Yeni yatırım turu bir çözüm değil, zaman kazandırır; o zamanı birim ekonomiyi düzeltmek için kullan.
- Kapatma kararını verirsen müşteri iadelerini önceliklendir, itibarın sonraki girişimine taşınır.

## Kaynaklar

- [BuldumBuldum.com kapanıyor](https://webrazzi.com/2018/09/28/buldumbuldum-com-kapaniyor/)
- [12 yıldır faaliyette olan Buldumbuldum.com kapanıyor](https://www.bloomberght.com/12-yildir-faaliyette-olan-buldumbuldumcom-kapaniyor-2160346)
- [12 yıllık bir serüvene sahip olan girişim BuldumBuldum kapanıyor](https://egirisim.com/2018/09/29/12-yillik-bir-seruvene-sahip-olan-girisim-buldumbuldum-kapaniyor/)

---

# Path (2010 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/path/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 66 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Path, kullanıcıların fotoğraflarını ve anlarını yalnızca yakın arkadaşları ve ailesiyle paylaştığı bir mobil sosyal ağdı. Başlangıçta her kullanıcının en fazla 50 kişilik bir çevresi olabiliyordu; bu sınır sonra 150'ye çıkarıldı, ardından tamamen kaldırıldı. Uygulama, Facebook'a rakip bir merkezden çok onun samimi bir tamamlayıcısı olarak konumlandı.

## Neden kapandı?

Path, Google'ın 2011'deki 100 milyon dolarlık satın alma teklifini reddetti ve bağımsız büyümeyi seçti. Şubat 2012'de kullanıcıların telefon rehberlerini onların bilgisi olmadan sakladığının ortaya çıkması büyük tepki çekti. Şubat 2013'te FTC, reşit olmayan kullanıcıların verilerini sakladığı gerekçesiyle şirkete 800.000 dolar ceza verdi. En büyük kullanıcı tabanı Endonezya'da oluştu ve şirket Mayıs 2015'te açıklanmayan bir bedelle Kakao'ya satıldı. Kakao Eylül 2018'de hizmeti sonlandıracağını duyurdu.

## Hikâyesi

Şubat 2011'de Google, henüz üç aylık olan Path'i 100 milyon doların üzerinde bir bedelle satın almak istedi. Dave Morin teklifi geri çevirdi. Facebook'un eski yöneticisi, Napster'ın kurucusu Shawn Fanning ile birlikte kurduğu uygulamanın çok daha büyük bir şeye dönüşeceğine inanıyordu.

Path 14 Kasım 2010'da, kalabalık sosyal ağlardan yorulanlar için bir sığınak olarak yayına girdi. Kullanıcılar fotoğraflarını ve anlarını en fazla 50 kişilik yakın bir çevreyle paylaşıyordu; uygulama bir buluşma noktası olmaktan çok Facebook'un samimi bir tamamlayıcısı olarak tasarlanmıştı. Arkadaş sınırı zamanla 150'ye çıkarıldı, sonra tamamen kaldırıldı. İlk 2,5 milyon dolarlık turda Ron Conway, Index Ventures ve First Round Capital vardı; Şubat 2011'de Kleiner Perkins ve Index Ventures'ın katıldığı 8,5 milyon dolarlık tur geldi. Kasım 2011'de yenilenen sürümün ardından Redpoint Ventures'tan 30 milyon dolar, Ocak 2014'te de 25 milyon dolarlık bir tur daha alındı.

Yol düz değildi. Şubat 2012'de uygulamanın kullanıcıların telefon rehberlerini onların bilgisi olmadan sakladığı ortaya çıktı; Morin özür diledi ve bu verilerin silindiğini açıkladı. ABD Kongresi'nden iki temsilci, Path ve 33 başka uygulama geliştiricisinden hangi verileri topladıklarını açıklamalarını istedi. Şubat 2013'te FTC, reşit olmayan kullanıcıların verilerini sakladığı için şirkete 800.000 dolar ceza verdi. Aynı yıl kullanıcıların rehberindeki kişilere istenmeyen SMS davetleri gittiğine dair şikâyetler çıktı; TechCrunch'a göre Facebook da Path'in arkadaş bulma erişimini kesti.

Path'in en güçlü olduğu yer, başlangıçta hedeflediği pazar olmadı: 2014'te en büyük kullanıcı tabanı, 4 milyonu aşkın kullanıcıyla Endonezya'daydı. Mayıs 2015'te popüler bir mesajlaşma uygulamasının sahibi Kakao, Path'i açıklanmayan bir bedelle satın aldı. 17 Eylül 2018'de hizmetin sona ereceği duyuruldu ve 18 Ekim 2018'den itibaren kullanıcılar uygulamaya erişemez oldu.

Path'in hikâyesi, kullanıcı güvenini sarsan veri skandallarının küçük bir sosyal ağı büyük rakipler karşısında ne kadar savunmasız bıraktığını gösteriyor. Google'ın teklifini reddetmek cesur bir karardı; ama bu kararı haklı çıkaracak büyüme hiçbir zaman gelmedi.

## Dersler

- Büyük bir satın alma teklifini reddederken, o değeri hangi metrikle ve ne kadar sürede aşacağınızı yazılı bir plana bağlayın.
- Kullanıcı verisine erişen her özellikte açık rıza alın; Türkiye'de KVKK ihlalleri itibarı ve bütçeyi aynı anda vurur.
- Ürününüz beklenmedik bir ülkede tutunursa, gelir modelini ve ekibi o pazara göre yeniden kurmayı erkenden değerlendirin.

## Kaynaklar

- [Path (social network)](https://en.wikipedia.org/wiki/Path_(social_network))
- [Google Tried To Buy Path For $100+ Million. Path Said No.](https://techcrunch.com/2011/02/02/google-tried-to-buy-path-for-100-million-path-said-no/)
- [Path acquired by the makers of a popular messaging app](http://www.businessinsider.com/kakao-talk-buys-path-2015-5)

---

# Pondr (2014 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/pondr/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 1 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Pondr, yurt dışında teknoloji odaklı bir yatırım fonunda çalışmış Aziz Akgül'ün kurduğu bir sosyal ağ uygulamasıydı. Instagram'a benzer bir tasarıma sahipti. En önemli özelliği, kullanıcıların iki görseli yan yana koyarak ağdaki kişilerden hangisinin daha iyi olduğuna dair fikir alabilmesiydi.

## Neden kapandı?

Digital Age'in Hürriyet'e dayandırdığı habere göre Pondr'ın ayırt edici özelliği olan görsel anket, zamanla Facebook, Twitter ve Instagram'da da benzer anket özellikleri olarak yer almaya başladı. Kullanıcıların zaten vakit geçirdiği dev platformlar aynı işlevi sununca Pondr'a gitmek için bir neden kalmadı. Uygulamanın trafiği giderek azaldı. Sonunda uygulama mağazalarından kaldırıldı ve 2018'de kapandığı duyuruldu. Tek bir özelliğe dayanan ürünün, bu özellik büyük rakiplerce kopyalandığında savunmasız kaldığı görülüyor (yorum).

## Hikâyesi

Aziz Akgül, girişimciliğe adım atmadan önce yurt dışında teknoloji odaklı bir yatırım fonunda çalışıyordu. 2014'te bu deneyimle kendi ürününü kurdu: Pondr. Adını İngilizcede derin düşünmek anlamına gelen kelimeden alan uygulama, Instagram'a benzer bir tasarımla geliyordu. Webrazzi'nin Şubat 2014'te yayımladığı Sosyal Garaj programında Akgül, fon yöneticiliğinden girişimciliğe geçişini ve Pondr'ı anlatmıştı.

Pondr'ın vaat ettiği şey basitti. Kullanıcı iki görseli yan yana koyuyor, ağdaki diğer kişilerden hangisinin daha iyi olduğuna dair fikir istiyordu. Böylece gündelik bir tercih, takipçilerin katıldığı küçük bir oylamaya dönüşebiliyordu.

Girişimin en dikkat çeken destekçisi, Akgül'ün akrabası olan oyuncu Halit Ergenç'ti. Hürriyet'in haberine göre Ergenç uygulamaya 1 milyon dolar yatırım yaptı. 2014'teki lansman toplantısında Facebook, Twitter ve Instagram gibi ağların eksiklerini sıralayan Ergenç, Pondr'ın bu boşlukları doldurduğunu ve kısa sürede tüm dünyada kullanılan bir ağa dönüşeceğini söyledi. Ergenç'in iddiası netti: "Dünya devleriyle yarışacak."

Ancak dünya devleri beklemedi. Zamanla Facebook, Twitter ve Instagram'a benzer anket özellikleri eklendi. Pondr'ı farklı kılan özellik, kullanıcıların zaten her gün açtığı uygulamaların içine girmiş oldu. Digital Age'in aktardığına göre bunun ardından Pondr'ın trafiği giderek azaldı ve uygulama mağazalarından kaldırıldı. Nisan 2018'de uygulamanın kapandığı haberi geldi.

Pondr'ın dört yıllık hikâyesi, tek bir akıllı özellik üzerine kurulan sosyal ağların kırılganlığını gösteriyor. Büyük platformlar bir fikri beğendiğinde onu birkaç ayda kendi ürünlerine ekleyebiliyor ve milyonlarca kullanıcıya bir güncellemeyle ulaştırabiliyor.

## Dersler

- Ürünün tek bir özellikten ibaretse, dev platformların onu kopyalaması an meselesidir.
- Ünlü bir yatırımcının desteği ilgi getirir ama kullanıcıyı tutan ürünün kendisidir.
- Dünya devleriyle yarışmayı hedeflemeden önce, onların sana neden alan bırakacağını düşün.

## Kaynaklar

- [Halit Ergenç'in yatırım yaptığı sosyal ağ uygulaması kapandı](https://digitalage.com.tr/halit-ergencin-yatirim-yaptigi-sosyal-ag-uygulamasi-kapandi/)
- [Sosyal Garaj'da bu haftaki konuğumuz: Yatırım fonu yöneticiliğinden girişimciliğe adım atan Aziz Akgül](https://webrazzi.com/2014/02/04/sosyal-garaj-aziz-akgul-pondr/)

---

# Rethink Robotics (2008 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/rethink-robotics/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Rethink Robotics, fabrikalarda insanların yanında güvenle çalışabilen, uzman bilgisi gerektirmeden programlanabilen düşük maliyetli işbirlikçi robotlar (cobot) üretiyordu. Baxter ve daha küçük ve hızlı kardeşi Sawyer, ekrandaki canlandırılmış yüzleriyle çalışanlarla iletişim kuruyor, kolları elle yönlendirilerek yeni görevler öğreniyordu.

## Neden kapandı?

Robotlar kolay kullanımları sayesinde araştırma laboratuvarlarında ilgi gördü, ancak fabrikalardaki satışlar beklentinin altında kaldı. Danimarkalı Universal Robots daha geniş bir donanım ekosistemiyle güçlü bir rakip olarak öne çıktı. Nakdi azalan şirket kendini başka bir firmaya satmak için görüştü, ancak anlaşma son anda bozuldu. Ekim 2018'de faaliyetlerini aniden durdurdu, 91 çalışanını çıkardı ve fikri mülkiyetini satışa çıkardı.

## Hikâyesi

2008'de Boston'da Rodney Brooks ve Ann Whittaker, ilk adı Heartland Robotics olan bir şirket kurdu. Amaç, fabrikalarda güvenlik kafeslerinin arkasına kapatılan pahalı endüstriyel robotların yerine, insanların hemen yanında çalışabilen ve uzman programcı gerektirmeyen düşük maliyetli robotlar üretmekti.

Şirketin ilk ürünü Baxter bu fikrin vitriniydi. Ekranda canlandırılan yüzüyle çalışma arkadaşlarına ne yapacağını gösteriyor, işçi kolunu tutup hareketi bir kez gösterdiğinde görevi öğreniyordu. 2015'te daha küçük, daha hızlı ve daha hassas işler için tasarlanan Sawyer geldi. Kolay kullanım ve güvenlik özellikleri robotları araştırma laboratuvarlarında popüler yaptı. Şirket “cobot” olarak anılan işbirlikçi robot kategorisinin öncülerinden sayıldı, ödüller aldı ve Edison Ödülleri finalisti oldu.

Ancak laboratuvardaki ilgi fabrikalarda satışa dönüşmedi. The Verge'ün Boston Globe'a dayandırdığı habere göre Baxter ve Sawyer satışları hayal kırıklığı yarattı ve şirketin nakdi azaldı. Pazarda Danimarkalı Universal Robots, farklı tutucu uçlar gibi daha geniş bir donanım ekosistemi sunan güçlü bir rakip olarak öne çıkmıştı. Rethink kendini başka bir şirkete satmak için görüşmeler yürüttü, ancak anlaşma son anda bozuldu. CEO Scott Eckert, Globe'a şirketin çok yenilikçi bir ürünle “biraz erken” çıktığını ve beklediği ticari başarıyı yakalayamadığını söyledi.

Ekim 2018'de Rethink faaliyetlerini aniden durdurdu, 91 çalışanını çıkardı ve fikri mülkiyetini satışa çıkardı. Patentlerin, markaların ve Intera 5 yazılım platformunun tamamını Alman otomasyon şirketi HAHN Group satın aldı; yaklaşık 100 Baxter robotu ve bunların Kuzey Amerika'daki satış hakları Çinli Hunan CoThink Robotics'e geçti. Marka HAHN bünyesinde Almanya'da bir süre daha yaşadı, ancak Rethink Robotics GmbH Ağustos 2024'te kapandı ve ardından denenen yeniden başlatma da ertesi yıl sona erdi.

Rethink'in hikâyesi, bir kategoriyi ilk yaratan şirketin o kategoriden para kazanan şirket olmayabileceğini gösteriyor. Öncülük, rakiplere öğrenme fırsatı da verir; satış ve ekosistem kurulmadan önce tükenen nakit ise en yenilikçi ürünü bile rafta bırakır.

## Dersler

- Yeni bir kategori yaratıyorsanız, laboratuvardaki beğeniyi değil üretim hattındaki tekrar siparişi başarı ölçütü yapın.
- Rakibiniz tamamlayıcı ürünlerden oluşan bir ekosistem sunuyorsa, tek başına iyi bir robot satın alma kararını kazandırmaz; entegrasyon ortakları bulun.
- Tek bir satın alma görüşmesine bel bağlamayın; nakit planınızda anlaşmanın bozulduğu senaryoyu da hazırlayın.

## Kaynaklar

- [Rethink Robotics](https://en.wikipedia.org/wiki/Rethink_Robotics)
- [Pioneering creator of collaborative ‘cobots’ Rethink Robotics shuts down](https://www.theverge.com/2018/10/4/17935820/rethink-robotics-shuts-down-baxter-sawyer-robot-cobots)
- [Rethink Robotics’ assets bought by Hahn, Universal Robots hires 20 employees from pioneering firm](https://venturebeat.com/ai/failed-rethink-robotics-assets-bought-by-hahn-but-universal-robots-hires-20-employees-from-pioneering-firm/)
- [One-armed factory robot Sawyer goes on sale](https://www.bbc.com/news/technology-34350234)

---

# Setmoda (2017 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/setmoda/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Setmoda, MNG Holding'in 2017 yazında açtığı bir moda e-ticaret sitesiydi. Kullanıcılara modlarına göre kıyafet öneriyor, farklı parçaları tek tıkla kombin haline getirip set olarak satın almaya yönlendiriyordu. Site 5 binden fazla ürün satıyordu ve yaklaşık 100 kişilik bir ekiple yola çıkmıştı.

## Neden kapandı?

Setmoda, açılışından yaklaşık 8 ay sonra, Şubat 2018'de sitesine koyduğu kısa bir duyuruyla faaliyetlerine son verdiğini bildirdi. MNG Holding kapanışın nedeni hakkında resmi bir açıklama yapmadı. Hürriyet yazarı Jale Özgentürk'ün aktardığı sektör yorumlarına göre holding, kargo ve turizmden gelen birikimini kendisine uzak bir alan olan tekstil ve perakendeye yatırmıştı. Aynı yorumlarda sitenin, ucuz moda dalgasıyla hızla büyüyen Instagram butikleriyle rekabet edemediği öne sürüldü. Kapanıştan önce siteyle ilgili müşteri şikayetlerinin de artmaya başladığı yazıldı.

## Hikâyesi

MNG Holding, 1980'lerde müteahhitlikle başlayıp turizm ve kargo işleriyle büyümüş bir şirketler topluluğuydu. Hürriyet'te Jale Özgentürk'ün yazdığına göre Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Nazif Günal, çocuklarının yeni bir sektör arayışına destek olmak için bir e-ticaret şirketi kurdu. Habertürk'ün aktardığına göre bu adım, grubun MNG Kargo'yu Dubai merkezli Mirage Cargo'ya satma kararının hemen ardından geldi. Böylece setmoda.com Haziran 2017'de yayına girdi.

Sitenin fikri basitti: kullanıcıya o anki moduna göre kıyafet önermek ve farklı parçaları tek tıkla bir kombine dönüştürüp set olarak satmak. Sloganı da bu fikri özetliyordu: "Modanı resetle". Habertürk'e göre CEO Tuğrul Çetintaş, lansmandan sonra online ticaretin yeni bakış açılarına ihtiyaç duyduğunu ve Setmoda'nın bu boşluğu dolduracağını söylemişti. Site 5 binden fazla ürün satıyordu, ekip ise yaklaşık 100 kişiydi. Hedef, sektörün büyükleri arasına hızla girmekti.

Plan tutmadı. Webrazzi, sitenin kapanacağına dair söylentilerin Ocak 2018'den beri dolaştığını yazdı. 17 Şubat 2018'de sitede yayınlanan duyuruda faaliyetlere son verildiği, gönderilmemiş siparişlerin ise teslim edileceği bildirildi. Webrazzi, şirketin sosyal medya hesaplarına en son 1 Şubat'ta içerik girildiğini de fark etmişti. Böylece site, açılışından yaklaşık 8 ay sonra kapanmış oldu.

MNG Holding kapanışın nedenini açıklamadı. Sektördeki yorumlar iki noktada birleşiyordu: holding, kendi uzmanlık alanından uzak bir işe, tekstil ve perakendeye girmişti; ayrıca ucuz moda satan ve hızla çoğalan Instagram butikleriyle rekabet etmekte zorlanmıştı. Setmoda'nın hikâyesi, sermaye ve lojistik gücünün tek başına bir moda markası yaratmaya yetmediğini gösteren kısa bir deneme olarak kaldı.

## Dersler

- Güçlü bir holdingin desteği, bilmediğin bir sektördeki tecrübe eksikliğini kapatmaz.
- Moda gibi kalabalık bir pazarda rakibin yalnızca büyük siteler değil, sosyal medyada satış yapan küçük butiklerdir.
- 100 kişilik bir ekiple başlamak sabit maliyeti büyütür; talebi görmeden ölçeklenme.

## Kaynaklar

- [MNG Holding'in e-ticaret girişimi Setmoda kapandı](https://webrazzi.com/2018/02/17/mng-holdingin-e-ticaret-girisimi-setmoda-kapandi/)
- [Büyük umutlarla açıldı, 'Setmoda' 8 ayda kapandı](https://www.haberturk.com/8-ayda-kapandi-1842864-ekonomi)
- [Alışveriş sitesi setmoda kapandı](https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/e-ticaret-sitesi-kapadi-40745480)
- [Alışveriş sitesi setmoda kapandı](https://digitalage.com.tr/alisveris-sitesi-setmoda-kapandi/)

---

# Shyp (2013 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/shyp/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 62,1 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Shyp, kullanıcıların bir uygulama üzerinden kapılarına kurye çağırdığı, kuryenin gönderiyi alıp paketlediği ve USPS ya da diğer büyük kargo şirketleriyle gönderdiği bir hizmetti. San Francisco'da kurulan şirket New York, Miami, Los Angeles, Chicago ve Philadelphia'ya da açıldı. 2015'te çevrim içi alışverişlerin iadesini kolaylaştıran Shyp Returns özelliğini ekledi.

## Neden kapandı?

Kurucu Kevin Gibbon'ın sonradan kabul ettiği gibi hizmet, birden fazla şehirde fiziksel operasyon kurmak için ciddi yatırım gerektiriyordu. Şirket 2015'te kuryelerini bağımsız yüklenici statüsünden tam zamanlı çalışana geçirdi; isteğe bağlı hizmet şirketleri arasında bunu yapan az sayıdaki örnekten biriydi. Temmuz 2017'de kârlılığa ulaşmak için çalışanlarının çoğunu çıkardı, New York, Los Angeles ve Chicago'dan çekildi ve küçük işletmelere odaklandı. Beklenen yeni yatırım ve kârlılık gelmeyince CEO Kevin Gibbon Mart 2018'de şirketi kapattı.

## Hikâyesi

Temmuz 2017'de Shyp'in müşterileri beklemedikleri bir e-posta aldı: şirket bundan sonra yalnızca San Francisco'da hizmet verecek, New York, Chicago ve Los Angeles'tan çekilecekti. CEO Kevin Gibbon aynı gün yayımladığı blog yazısında girişim sermayesi piyasasının değiştiğini, kârlılık çıtasının yükseldiğini yazdı. Business Insider'ın aktardığına göre bugünkü bilgisiyle neleri farklı yapacağını da sıraladı: "Kârlılığı en baştan işin içine yerleştirirdik."

Kevin Gibbon, Joshua Scott ve Jack Smith'in 2013'te San Francisco'da kurduğu Shyp, kargo göndermenin zahmetini ortadan kaldırmayı vaat ediyordu. Kullanıcı uygulamadan bir kurye çağırıyor, kurye gönderiyi kapıdan alıyor, paketliyor ve USPS ya da diğer büyük taşıyıcılarla yola çıkarıyordu. Şirket Eylül 2013'te 2,1 milyon dolar topladı. Eylül 2014'te New York'a, Kasım 2014'te Miami'ye, Mayıs 2015'te Los Angeles'a, Eylül 2015'te Chicago'ya açıldı. Mart 2015'te Amazon, Target ve Nordstrom gibi mağazalardan yapılan alışverişlerin iadesini kolaylaştıran Shyp Returns'ü başlattı. Nisan 2015'te 50 milyon dolar daha geldi; Kleiner Perkins'in liderlik ettiği B serisiyle toplam yatırım 62,1 milyon dolara ulaştı.

Shyp, isteğe bağlı hizmet şirketleri arasında farklı bir karar da aldı: 2015'te kuryelerini bağımsız yüklenici statüsünden tam zamanlı çalışana geçirdi. Chicago, ekibi baştan sona bordrolu çalışanlardan oluşan ilk şehir oldu. Şirket kısa sürede ABD'nin altı büyük şehrinde kurye, paketleme ve gönderim operasyonu yürütür hale geldi.

2017'deki küçülmede şirket çalışanlarının çoğunu çıkardı ve eBay entegrasyonuna da güvenerek küçük işletmelere ve yüksek hacimli göndericilere odaklanmaya karar verdi. Gibbon, fiziksel operasyonların birden fazla şehre yayıldığı bir işte önce tek bir pazarda başarıya ulaşmaları gerektiğini kabul etti. Ancak yeni plan beklenen sonucu vermedi. Mart 2018'de Gibbon şirketin kapanacağını ve tüm çalışanların işten çıkarılacağını duyurdu.

Shyp'in hikâyesi, isteğe bağlı lojistikte büyümenin kendisinin bir maliyet olduğunu gösteriyor. Her yeni şehir yeni bir depo, yeni kuryeler ve yeni bir zarar kaynağı demekti.

## Dersler

- Fiziksel operasyon gerektiren bir hizmette ikinci şehre geçmeden önce ilk şehirde sipariş başına kâr ettiğinizi kanıtlayın.
- Bireysel kullanıcı mı, yüksek hacimli işletme mi sorusunu erken yanıtlayın; gelir yoğunluğu çoğu zaman işletmelerdedir.
- Çalışan statüsü kararlarını maliyet modeline baştan yansıtın; sonradan yapılan geçişler birim ekonomisini bir anda değiştirir.

## Kaynaklar

- [Shyp](https://en.wikipedia.org/wiki/Shyp)
- [Shyp, a startup that wants to kill the post office, is scaling back operations and laying off employees](http://www.businessinsider.com/shyp-closes-new-york-los-angeles-chicago-layoffs-2017-7)
- [How Shyp Sunk: The Rise And Fall Of An On-Demand Startup](https://www.fastcompany.com/40549442/how-shyp-sunk-the-rise-and-fall-of-an-on-demand-startup)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q18157023](https://www.wikidata.org/wiki/Q18157023)

---

# Sobee (2000 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sobee/
- Sektör: Oyun
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Sobee, İngiltere'de oyun sektöründe 15 yıl çalışan Mevlüt Dinç'in 2000'de İstanbul'da Dinç İnteraktif adıyla kurduğu, 2004'te Sobee adını alan bir oyun stüdyosuydu. Game Boy Advance için Dual Blades'i, ilk Türk MMORPG'si İstanbul Kıyamet Vakti'ni ve çevrimiçi 11'e 11 futbol oyunu I Can Football'u geliştirdi. Oyunlarını Dinç'in geliştirdiği Actor oyun motoru üzerine kuruyordu.

## Neden kapandı?

Sobee 2009'da Türk Telekom tarafından satın alındı ve 2013'te TTNET ile birleşerek şirket vasfını yitirip bir departmana dönüştü. Şirketin ilk yatırımcılarından Emre Kurttepeli'ye göre stüdyonun iddialı ve yüksek bütçeli oyunu çok başarılı olamadı. Vikipedi'deki bilgilere göre Türk Telekom yönetimi Haziran 2017'de stüdyoyu kapatma kararı aldı ve İstanbul Kıyamet Vakti dışındaki tüm projeler sonlandırıldı. Mart 2018'de oyunun Karaköy genişleme paketi yayımlandıktan sonra stüdyo tamamen kapandı. Kurucunun ayrılması ve stüdyonun bir telekom şirketinin iç birimine dönüşmesi, bağımsız bir oyun şirketi olarak gelişme imkânını daralttı (yorum).

## Hikâyesi

Mevlüt Dinç, 1983'te yüksek lisans için gittiği İngiltere'de oyun sektörüne girdi ve orada 15 yıl çalıştı. Türkiye'ye döndükten sonra 2000'de İstanbul'da Dinç İnteraktif'i kurdu; şirket 2004'te Sobee adını aldı. Fast Company Türkiye'ye göre Mynet'in kurucusu Emre Kurttepeli de stüdyonun ilk yatırımcıları arasındaydı ve bu onun ilk girişim yatırımıydı.

Sobee, Türk oyun sektörünün birçok ilkine imza attı. Game Boy Advance için geliştirdiği Dual Blades, Nintendo platformundaki ilk Türk oyunu oldu. Ardından tamamen İstanbul'da geçen İstanbul Kıyamet Vakti geldi; Türkiye'nin ilk yerli devasa çevrimiçi rol yapma oyunu. Webrazzi'nin 2010'daki röportajında Dinç, oyunun 600 binden fazla üyesi olduğunu, çevrimiçi futbol oyunu I Can Football'un da 170 binden fazla aktif kullanıcıya ulaştığını anlatıyordu.

2009'da Sobee, Türk Telekom tarafından satın alındı. Dinç bir süre şirkette kaldı, sonra yeni girişimler için ayrıldı. Vikipedi'ye göre stüdyo 2013'te TTNET ile birleşerek şirket vasfını yitirdi ve bir departmana dönüştü. Kurttepeli geriye dönüp bakarken iddialı ve yüksek bütçeli oyunun çok başarılı olamadığını söylüyor.

Departman döneminde stüdyo 2016'da Kader Mühürleri adlı yeni bir çevrimiçi rol yapma oyununun açık betasını yayımladı. Ancak Haziran 2017'de Türk Telekom yönetimi stüdyoyu kapatma kararı aldı. İstanbul Kıyamet Vakti dışındaki tüm projeler sonlandırıldı ve Mart 2018'de oyunun Karaköy genişleme paketi yayımlandıktan sonra stüdyo tamamen kapandı.

Sobee'nin hikâyesi, Türkiye'de oyun geliştirmenin öncü döneminin hem cesaretini hem de sınırlarını gösteriyor. Stüdyo yerli yeteneklerle dünya çapında oyun yapılabileceğini kanıtlamaya çalıştı, ilk büyük çıkışlardan birini gerçekleştirdi. Fakat bir telekom şirketinin çatısı altında, oyunun kaderi yaratıcı ekibin değil kurumsal önceliklerin eline geçti. Bugün Türkiye'nin büyük oyun şirketleri mobil pazarda küresel başarı yakalarken, Sobee o yolculuğun ilk durağı olarak hatırlanıyor.

## Dersler

- Stüdyonu oyun dışı bir şirkete satarsan, yaratıcı kararlar o şirketin önceliklerine bağlanır.
- Kendi oyun motorunu geliştirmek avantajdır; ama onu geliştiren ekip giderse teknik borç hızla büyür.
- Yüksek bütçeli ilk oyun, küçük bir pazarda geri dönüşü uzun süren bir risktir.

## Kaynaklar

- [Sobee](https://tr.wikipedia.org/wiki/Sobee)
- [Büyük oyun](https://fastcompany.com.tr/teknoloji/buyuk-oyun/)
- [Röportaj: Mevlüt Dinç İle Türkiye Oyun Pazarını Konuştuk](https://webrazzi.com/2010/03/26/roportaj-mevlut-dinc-ile-turkiye-oyun-pazarini-konustuk/)

---

# Theranos (2003 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/theranos/
- Sektör: Sağlık
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 700 milyon $
- Kapanış nedeni: Dolandırıcılık

## Ne yapıyordu?

Theranos, parmak ucundan alınan birkaç damla kanla çok sayıda testi hızlı ve ucuz biçimde yapabildiğini iddia eden bir kan testi şirketiydi. Şirket kendi geliştirdiği kompakt cihazlarla laboratuvar sektörünü dönüştürmeyi vaat etti ve Walgreens mağazalarında test noktaları açtı.

## Neden kapandı?

Şirketin cihazları vaat edilen testlerin çoğunu güvenilir biçimde yapamıyordu. 2015'te The Wall Street Journal'ın haberleri teknolojiyi sorgulayınca düzenleyici kurumlar ve iş ortakları harekete geçti. CMS yaptırımları, Walgreens ortaklığının bitmesi ve art arda gelen davalar gelir kapılarını kapattı. SEC 2018'de şirketi ve iki üst yöneticisini yatırımcıları yanıltmakla suçladı; şirket aynı yıl dağıtıldı. Jüri Ocak 2022'de kurucu Elizabeth Holmes'u yatırımcıları dolandırmaktan suçlu buldu; ABD Dokuzuncu Daire Temyiz Mahkemesi Şubat 2025'te kararı onadı.

## Hikâyesi

2003 yılında Stanford'daki kimya mühendisliği eğitimini yarıda bırakan 19 yaşındaki Elizabeth Holmes, parmak ucundan alınan tek bir damla kanla çok sayıda testin yapılabileceği bir gelecek vaat ederek Theranos'u kurdu. Fikir, sağlık sisteminin en sıradan ama en yaygın işlemlerinden biri olan kan tahlilini ucuz, hızlı ve acısız hale getirmekti. Bu vaat kısa sürede yatırımcıları, eski bakanların da yer aldığı göz alıcı bir yönetim kurulunu ve büyük perakende zincirlerini etkiledi.

Şirket 700 milyon doların üzerinde yatırım topladı ve 2013 ile 2014 yıllarında yaklaşık 9 milyar dolar değerlemeye ulaştı. Walgreens mağazalarında test noktaları açıldı, Holmes dergi kapaklarının en sevilen yüzlerinden biri oldu. Ancak perde arkasında, şirketin kendi geliştirdiği cihazlar vaat edilen testlerin çoğunu güvenilir biçimde yapamıyordu ve bazı testler başka üreticilerin standart makineleriyle yürütülüyordu.

Kırılma noktası 2015'te geldi. The Wall Street Journal muhabiri John Carreyrou'nun eski çalışanlarla yaptığı görüşmelere dayanan haberleri, teknolojinin iddia edildiği gibi çalışmadığını gündeme taşıdı. Ardından düzenleyiciler harekete geçti: laboratuvarları denetleyen federal kurum CMS yaptırımlar uyguladı, Walgreens ortaklığı sona erdi, davalar birbirini izledi. Ekim 2016'da şirket laboratuvarlarını ve test merkezlerini kapattığını, çalışanlarının yaklaşık yüzde 40'ını çıkaracağını duyurdu.

2018'de ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), Theranos'u, Holmes'u ve eski şirket başkanı Sunny Balwani'yi yatırımcıları yanıltmakla suçladı. Eylül 2018'de şirket, alıcı bulamadığını ve kalan varlıklarını alacaklılara bırakacağını açıkladı. Ceza davasında jüri Ocak 2022'de Holmes'u dört suçlamadan suçlu buldu ve mahkeme Kasım 2022'de 11 yıl 3 ay hapis cezasına hükmetti. ABD Dokuzuncu Daire Temyiz Mahkemesi Şubat 2025'te mahkûmiyeti ve cezayı onadı. Balwani ise Temmuz 2022'de kendisine yöneltilen 12 suçlamanın tamamından mahkûm oldu.

Theranos hikâyesi, eksik ürünü parlak bir anlatıyla örtme yaklaşımının insan sağlığına dokunan alanlarda nasıl felakete dönüşebileceğini gösteriyor. Yüksek değerleme, tanınmış isimler ve medya ilgisi bağımsız doğrulamanın yerini tutmadı. Yatırımcılar ve ortaklar çalışan bir ürünü kendi gözleriyle görmeden gizlilik gerekçesine ikna oldu; bu da sorunların yıllarca dışarıdan fark edilmemesine yol açtı.

## Dersler

- Sağlık gibi regüle alanlarda ürünü bağımsız doğrulamaya açmadan ölçeklemek, şirketi taşıyamayacağı bir riske sokar.
- Ünlü yatırımcılar ve parlak bir yönetim kurulu teknik incelemenin yerini tutmaz; ürününüzü dışarıdan test ettirin.
- Gizlilik kültürü ekipten gelen uyarıları bastırırsa, sorunlar içeride çözülmek yerine dışarıda patlar.

## Kaynaklar

- [Theranos](https://en.wikipedia.org/wiki/Theranos)
- [Theranos, CEO Holmes, and Former President Balwani Charged With Massive Fraud](https://www.sec.gov/news/press-release/2018-41)
- [Elizabeth Holmes sentenced to 11 years in Theranos fraud case](https://www.nbcnews.com/business/business-news/elizabeth-holmes-sentenced-theranos-trial-rcna57344)
- [US court upholds Theranos founder Elizabeth Holmes's conviction](https://www.theguardian.com/technology/2025/feb/24/elizabeth-holmes-theranos-conviction)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q16956307](https://www.wikidata.org/wiki/Q16956307)

---

# Webnak (2014 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/webnak/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Webnak, 2014'te Aslanoba Grubu bünyesinde kurulan dijital bir yük platformuydu. Taşıma ihtiyacı olan kurumsal firmalar ve KOBİ'ler yüklerini sisteme ilan gibi giriyor, kamyon şoförleri mobil uygulama üzerinden teklif veriyordu. Amaç aracıları devreden çıkarmak, GPS takibiyle taşımayı daha hızlı, güvenli ve ucuz hale getirmekti.

## Neden kapandı?

Hasan Aslanoba kapanışı tek cümleyle açıkladı: ürün ile pazar arasındaki uyum sağlanamamıştı. Platform dört yılda 70 binden fazla sevkiyata aracılık etti ve 2017'yi 30 milyon TL ciroyla kapattı, ancak bu hacim sürdürülebilir bir işe dönüşmedi. Kuruluş aşamasında beş yıl içinde yüzde 5 pazar payı ve yıllık 90 milyon TL gelir hedeflenmişti. Şirket sitesinde resmi bir açıklama yapmadan operasyonlarını sonlandırdı. Ayrıntılı gerekçe paylaşılmadığı için, parçalı ve sahaya dayalı nakliye pazarında kalıcı bir dijital alışkanlık yaratmanın zor olduğu ancak bir yorum olarak söylenebilir.

## Hikâyesi

Hasan Aslanoba, Erikli Su'yu yönettiği 23 yıl boyunca aynı sorunla defalarca karşılaştı: ürünü zamanında ve makul fiyatla taşıyacak kamyonu bulmak. Türkiye'nin en aktif melek yatırımcılarından biri olarak internet girişimlerine para yatıran Aslanoba, 2014'te bu sorunu kendi girişimiyle çözmeye karar verdi. Webnak, yük sahiplerini doğrudan kamyon şoförleriyle buluşturacak bir platform olarak Aslanoba Grubu bünyesinde doğdu.

Model basitti. Firmalar taşıma ihtiyacını sisteme ilan gibi giriyor, şoförler mobil uygulama üzerinden teklif veriyor, iş GPS ile takip ediliyordu. Metal Dünyası'na verdiği röportajda Aslanoba, ağır nakliye pazarının yıllık yaklaşık 60 milyar TL büyüklüğünde olduğunu ve Türkiye'de 768 bin civarında kamyon çalıştığını anlatıyordu. Şirket beş bölgede sahada çalışan 20 kişi ve merkezde 7 kişiyle yola çıktı. Hedef, beş yıl içinde yüzde 5 pazar payı ve yıllık 90 milyon TL gelirdi.

Webnak bir süre büyüdü. UTİKAD'ın aktardığına göre platform dört yıllık ömründe 70 binden fazla sevkiyata aracılık etti, Kargo Haber'e göre ise 2017'yi 30 milyon TL ciroyla kapattı. Fakat rakamlar hedeflerin gerisinde kaldı ve iş modeli oturmadı.

Kasım 2018'de Aslanoba, egirişim'e kararını kısaca özetledi: "Ürün pazar uyumunu sağlayamadık." Platform 31 Aralık 2018'de faaliyetlerini durdurdu. Şirket sitesinde resmi bir duyuru yapılmadı; UTİKAD'ın aktardığı müşteri mesajında tamamlanan sevkiyatların ödeneceği ve faturaların 2 Ocak 2019'a kadar iletilmesi gerektiği belirtiliyordu. egirişim, Webnak'ı 2018'de kapanan son girişim olarak kaydetti.

Webnak'ın hikâyesi, bir sektörün sorununu çok iyi tanımanın o sorunu çözen ürünü bulmaya yetmediğini gösteriyor. Aslanoba sorunu içeriden biliyordu, sermayesi ve ağı vardı. Buna rağmen parçalı ve alışkanlıklarına bağlı bir pazarda, taşıyıcıları ve yük sahiplerini aynı anda platformda tutacak dengeyi kurmak mümkün olmadı.

## Dersler

- Ciro büyümesi ürün-pazar uyumu demek değildir; tekrar eden ve kârlı kullanımı ayrıca ölç.
- Parçalı, geleneksel sektörlerde saha ekibiyle büyümek pahalıdır; birim ekonomiyi erkenden test et.
- Kapanışı açıkça duyurmak, müşteriler ve taşıyıcılarla kurduğun güveni korur.

## Kaynaklar

- [Hasan Aslanoba'nın yatırımı Webnak kapanıyor](https://egirisim.com/2018/11/26/hasan-aslanobanin-yatirimi-webnak-kapaniyor/)
- [Aslanoba'nın girişimi Webnak, 2018'in son gününde faaliyetlerini durdurdu](https://egirisim.com/2019/01/02/aslanobanin-girisimi-webnak-2018in-son-gununde-faaliyetlerini-durdurdu/)
- [Dijital Yük Platformu Webnak Faaliyetlerini Durdurdu](https://www.kargohaber.com/dijital-yuk-platformu-webnak-faaliyetlerini-durdurdu-4859h.htm)
- [Webnak, faaliyetlerine son mu veriyor?](https://www.utikad.org.tr/Detay/Sektor-Haberleri/24809/webnak-faaliyetlerine-son-mu-veriyor-)
- [Webnak iş fikri nasıl doğdu? Hasan Aslanoba bize Webnak'ı anlattı](https://metaldunyasi.com.tr/tr/roportajlar/42/webnak-is-fikri-nasil-dogdu-hasan-aslanoba-bize-webnaki-anlatti.html)

---

# Wonga (2006 – 2018)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/wonga/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Wonga, internet ve mobil uygulama üzerinden başvurulan kısa vadeli, teminatsız ve yüksek maliyetli kişisel krediler veren Londra merkezli bir şirketti. Kredi riskini tamamen otomatik biçimde değerlendiren bir teknoloji geliştirdi ve Birleşik Krallık'ın yanı sıra İspanya, Polonya ve Güney Afrika gibi ülkelerde faaliyet gösterdi. Yıllık maliyet oranının yüzde 1.509 olarak hesaplanması şirketi yırtıcı kredicilik tartışmasının merkezine yerleştirdi.

## Neden kapandı?

Birleşik Krallık'ın finansal düzenleyicisi FCA, 2014'te şirketin borç tahsilat uygulamalarını haksız bulup müşterilere tazminat ödenmesini istedi ve sektöre yeni kontroller getirdi. Kurallar sıkılaşınca şirketin İngiltere'deki müşteri tabanı ciddi biçimde daraldı ve 2015 sonunda açıklanan yıllık vergi öncesi zarar 80,2 milyon sterline çıktı. 2017'deki veri ihlali ve sponsorluk anlaşmalarının bitmesi durumu daha da zorlaştırdı. Geçmiş kredilere yönelik tazminat taleplerindeki patlama, Ağustos 2018'de hissedarlardan gelen 10 milyon sterlinlik acil desteği de yetersiz bıraktı. Şirket 30 Ağustos 2018'de kayyum yönetimine (administration) girdi.

## Hikâyesi

Yüzde 1.509. Wonga'nın yıllık maliyet oranı olarak hesaplanan bu rakam, şirketin hem yükselişini hem de sonunu özetliyor. 17 günlüğüne çekilen 100 sterlinlik bir kredi için 113,60 sterlin geri ödeniyordu; vade kısa olduğu için tutar küçük görünse de yıllığa çevrildiğinde ortaya çıkan oran, şirketi Birleşik Krallık'ta yırtıcı kredicilik tartışmasının sembolü haline getirdi.

Errol Damelin ve Jonty Hurwitz, Wonga'yı Ekim 2006'da kurdu. İkisinin de internet girişimciliği deneyimi vardı ama bankacılık geçmişleri yoktu; İngiliz bankaları finansman vermeyi reddedince Balderton Capital'dan girişim sermayesi buldular. İlk aylarda geleneksel kredi değerlendirme yöntemleri işe yaramadı ve temerrüt oranları yüzde 50 civarına çıktı. Şirket buna karşılık başvuruları tamamen otomatik değerlendiren bir risk sistemi geliştirdi. Temmuz 2008'deki tam lansmandan sonraki bir yılda yaklaşık 100.000 kredi verildi. 2009'da Accel Partners ve Greylock Partners'ın katıldığı 13,9 milyon sterlinlik, 2011'de Oak Investment Partners liderliğinde 73 milyon sterlinlik turlar geldi. Şirket 2011'de 185 milyon sterlin gelirden 45,8 milyon sterlin kâr etti ve 2012'de Newcastle United'ın sponsoru oldu.

Kırılma düzenleyiciden geldi. Finansal düzenleyici FCA 2014'te, Wonga'nın 2008 ile 2010 arasında borçlulara var olmayan hukuk bürolarından geliyormuş gibi görünen mektuplar gönderdiğini tespit etti ve etkilenen müşterilere tazminat ödenmesini istedi. Aynı yıl sektöre getirilen yeni kurallar, şirketin İngiltere'deki müşteri tabanını ciddi biçimde küçülttü. 2015 sonunda açıklanan yıllık vergi öncesi zarar 80,2 milyon sterline ulaştı. 2017'de yaklaşık 245.000 müşteriyi etkileyen bir veri ihlali yaşandı.

Son darbe, geçmişte verilen kredilere yönelik tazminat talepleri oldu. Ağustos 2018'de hissedarlar 10 milyon sterlinlik acil sermaye koydu ama yetmedi: Wonga 30 Ağustos 2018'de kayyum yönetimine girdi ve Grant Thornton şirketi tasfiye etmekle görevlendirildi. Talep sayısı çöküşten sonra dört katına çıktı; hak sahipleri alacaklarının yalnızca yüzde 4,3'ünü alabildi.

Wonga, teknolojik olarak ileri bir ürünün, müşterisine zarar veren bir iş modelini ayakta tutamayacağını gösterdi. Kurallar değiştiğinde, bir zamanlar kâr getiren her kredi geriye dönük bir yüke dönüştü.

## Dersler

- Tüketiciyi doğrudan etkileyen kredi ürünlerinde modelinizi düzenleyicinin bugünkü değil, yarın alabileceği tutuma göre kurun.
- Tahsilatta baskıcı ya da yanıltıcı yöntemler kısa vadede para kazandırsa da geriye dönük tazminat olarak katlanarak geri döner.
- Otomatik kredi skorlaması güçlü bir avantajdır; ama modelin hedefine geri ödeyemeyecek kişiye kredi vermemeyi de açıkça koyun.

## Kaynaklar

- [Wonga.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Wonga.com)
- [Wonga collapses into administration](https://www.theguardian.com/business/2018/aug/30/wonga-collapses-into-administration)
- [Wonga raises £73m to feed loan appetite](https://www.ft.com/content/1c1fb866-39f3-11e0-82aa-00144feabdc0)

---

# Beepi (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/beepi/
- Sektör: Pazar yeri
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 150 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Beepi, bireylerin ikinci el otomobillerini inceleyip hazırlayarak internetten satan ve alıcıya kapısında teslim eden Mountain View merkezli bir pazar yeriydi. Galerilerin komisyonlarını ortadan kaldırmayı ve güçlü müşteri hizmetiyle güven yaratmayı hedefliyordu. ABD'de 16 pazarda faaliyet gösterdi.

## Neden kapandı?

Şirket yüksek değerleme hedefleriyle büyürken maliyet disiplinini kaybetti ve eski bir çalışana göre zirvede ayda yaklaşık 7 milyon dolar yaktı. 2015'te hedeflenen 300 milyon dolarlık tur 70 milyon dolarda kaldı, stratejik bir yatırımcı da 2016'da çekilmek istedi. Rakip galeriler benzer hizmetleri daha düşük maliyetle sunmaya başladı. Fair.com ve DGDG ile satış görüşmeleri çökünce şirket 2017'de varlıklarını alacaklılar yararına sattı.

## Hikâyesi

Beepi'nin sattığı ikinci el otomobiller alıcıya kaputlarına bağlanmış kocaman bir fiyonkla teslim edilirdi. Şirketin sitesindeki söz de buydu: “Herkese bir fiyonk.” Bu küçük ayrıntı, 2013'te Mountain View'da kurulan girişimin vaadini özetliyordu: ikinci el araba almayı, galeriye hiç uğramadan, yeni araba almak kadar keyifli hale getirmek.

Ale Resnik ve Owen Savir'in kurduğu Beepi'nin modeli basitti. Satıcı aracını Beepi'ye emanet ediyor, şirket aracı inceleyip hazırlıyor, internette satıyor ve yeni sahibinin kapısına teslim ediyordu. Böylece galerilerin yüksek genel giderleri ve komisyonları devreden çıkıyordu. Model yatırımcıları heyecanlandırdı: Yuri Milner, Redpoint, Foundation Capital, Sherpa Capital ve Fabrice Grinda'nın da aralarında bulunduğu 35 yatırımcıdan yaklaşık 150 milyon dolar toplandı ve şirkete bir noktada 560 milyon dolar değer biçildi. CEO Resnik 2015'te The Wall Street Journal'a, 2 milyar dolar değerlemeyle 300 milyon dolarlık bir tur hedeflediklerini söylemişti.

O tur gelmedi; Aralık 2015'te kapanan tur 70 milyon dolarda kaldı ve TechCrunch'ın tahminine göre bu turun lideri olan Çinli otomobil üreticisi 2016'da şirketten çekilmek istedi. Harcamalar ise yüksekti. Eski bir çalışana göre şirket 300 çalışanla zirve yaptığı dönemde ayda yaklaşık 7 milyon dolar yakıyordu ve bunun önemli kısmı yüksek maaşlara ve fazla mesaiye gidiyordu. Yeni sahiplere plaka ve ruhsatın zamanında ulaştırılamaması gibi sorunlar müşteri deneyimini gölgeledi; galeriler de benzer hizmeti çok daha düşük maliyetle sunmaya başlayınca modelin savunulabilirliği zayıfladı.

Aralık 2016'da Beepi Kaliforniya dışındaki operasyonlarını kapattı, 180 kişiyi işten çıkardı ve henüz faaliyete geçmemiş Fair.com ile birleşeceğini duyurdu. Bu anlaşma koşullar üzerindeki anlaşmazlık nedeniyle iptal oldu; Körfez Bölgesi'ndeki bayi grubu DGDG ile yürütülen görüşmeler de şirketin parası bittiği için sonuçsuz kaldı. Şubat 2017'de The Wall Street Journal, Beepi'nin iflasa alternatif bir yol olan alacaklılar yararına devir süreciyle varlıklarını satmaya başladığını yazdı.

Beepi, değerleme peşinde koşarken maliyet disiplinini kaybeden bir pazar yerinin, tek bir yatırımcının geri çekilmesiyle birkaç ay içinde çözülebileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Değerleme hedefinizi değil, aylık yakım ile gelir arasındaki makası yönetim kurulunun ana gündemi yapın.
- Araç inceleme, ruhsat ve teslimat gibi operasyon ağırlıklı pazar yerlerinde birim ekonomiyi tek şehirde kanıtlamadan yeni pazarlara açılmayın.
- Turu tek bir büyük stratejik yatırımcıya bağlamayın; o yatırımcı çekilirse planınızın B seçeneği hazır olsun.

## Kaynaklar

- [Car startup Beepi sold for parts after potential exits to Fair, and then DGDG, broke down](https://techcrunch.com/2017/02/16/car-startup-beepi-sold-for-parts-after-potential-exits-to-fair-and-then-dgdg-broke-down/)
- [Used-car marketplace Beepi shuts down outside of CA, merges with stealth Fair.com](https://techcrunch.com/2016/12/07/used-car-marketplace-beepi-shuts-down-outside-of-ca-merges-with-stealth-fair-com/)
- [Beepi Winding Down After Burning Through $150 Million](https://www.wsj.com/articles/beepi-winding-down-after-burning-through-150-million-1487203816)

---

# Beme (2014 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/beme/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 6 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Beme, YouTube'un tanınmış video yapımcılarından Casey Neistat ile Matt Hackett'in kurduğu bir medya şirketi ve aynı adlı mobil uygulamaydı. Uygulama, kullanıcıların 2 ile 8 saniye arasındaki videolarını düzenleme ya da önizleme imkânı olmadan anında takipçileriyle paylaşmasını sağlıyordu. Amaç, sosyal medyadaki kurgulanmış imajın yerine filtresiz bir paylaşım deneyimi sunmaktı.

## Neden kapandı?

Uygulama 2015'te ilgi çekse de şirket küçük bir ekiple ayda yaklaşık 180.000 dolar harcıyordu ve toplam yatırımı 6 milyon dolardı. Kasım 2016'da CNN, genç kitleye yönelik yeni bir medya markası kurmak amacıyla şirketi bildirildiğine göre 25 milyon dolara satın aldı. Yeni sahibin önceliği uygulama değil ekibin yeteneğiydi ve Beme uygulaması 31 Ocak 2017'de kapatıldı. Kurucular Ocak 2018'de ayrıldı ve Beme, CNN Digital Studios'a katıldı.

## Hikâyesi

Beme'de bir video çektiğinizde onu izleyemez, kesemez, filtre ekleyemezdiniz. 2 ile 8 saniye arasındaki görüntü kaydedildiği anda takipçilerinize gidiyordu. Casey Neistat ve Matt Hackett'in fikri, sosyal medyanın kurgulanmış imaj kültürüne karşı bir panzehir sunmaktı; Adweek uygulamayı sahteliği ayıklayan bir araç olarak tanıttı; sanat yayını artnet de onu yapay benlik imajından kaçınan bir deneme olarak ele aldı.

YouTube yıldızı olarak anılan video yapımcısı ve kısa film yönetmeni Neistat, Hackett ile birlikte Beme Inc.'i 2014'te New York'ta kurdu. Uygulama 17 Temmuz 2015'te iOS'ta yayına girdi, Android sürümü 2 Mayıs 2016'da geldi. Neistat, Mayıs 2016'da TechCrunch'ta şirketin toplam 6 milyon dolar topladığını, 10'u teknik olmak üzere 11 tam zamanlı çalışanı olduğunu, ayda yaklaşık 180.000 dolar harcadıklarını ve kendisinin maaş almadığını anlattı.

Android sürümüyle birlikte uygulama iki büyük mobil platformda da kullanılabilir hale gelmişti. 28 Kasım 2016'da CNN, Beme'yi bildirildiğine göre 25 milyon dolara satın aldığını açıkladı. CNN'in hedefi, şirkete yatırım yaparak genç kitleye yönelik yeni bir medya markası kurmaktı. Neistat satışı YouTube kanalında yayımladığı bir videoyla takipçilerine anlattı. Ertesi gün Hackett kullanıcılara bir e-posta gönderdi: Beme uygulaması 31 Ocak 2017'de kapanacaktı. Ekip, tam yaratıcı kontrolle ve 2017 yazında yayına girmesi planlanan yeni bir proje üzerinde çalışacaktı; Vsauce 3'ün sunucusu Jake Roper yapım sorumlusu olarak ekibe katıldı.

Bu yeni dönem de uzun sürmedi. 25 Ocak 2018'de Neistat, YouTube kanalında kendisinin ve Hackett'in Beme'den ayrıldığını, şirketin CNN Digital Studios'a katılacağını duyurdu; Neistat programın yapımcıları arasında anılmaya devam edecekti. Beme News adlı YouTube kanalı Ağustos 2019'a kadar içerik üretmeyi sürdürdü.

Beme'nin hikâyesi, güçlü bir kurucu kitlesinin bir uygulamaya hızlı bir başlangıç sağlayabildiğini ama kalıcı bir kullanıcı alışkanlığı yaratmanın ayrı bir iş olduğunu gösteriyor. Satın alan şirket için değerli olan uygulama değil, ekibin içerik üretme yeteneğiydi.

## Dersler

- Kurucunun kişisel kitlesi hızlı bir başlangıç sağlar ama uygulamanın kendi başına kullanıcı tutması gerektiğini unutmayın.
- Aylık nakit yakımınızı ve kalan pistinizi şeffaf ölçün; alternatifleriniz daralmadan stratejik seçenekleri değerlendirin.
- Bir medya şirketine satılırken ürünün geleceğine dair beklentileri netleştirin; çoğu zaman satın alınan şey ekip ve yetenektir.

## Kaynaklar

- [Beme (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Beme_(company))
- [CNN buys Casey Neistat's Beme app, brings the YouTuber in-house](https://techcrunch.com/2016/11/28/cnn-buys-casey-neistats-beme-app-brings-the-youtuber-in-house//)
- [CNN Acquires Social-Video Startup Beme, Co-Founded by YouTube Star Casey Neistat](https://variety.com/2016/digital/news/cnn-casey-neistat-beme-acquisition-1201927533/)

---

# Butikbebe.com (2011 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/butikbebe/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Butikbebe.com, Netset Group bünyesinde kurulan ve anne, anne adayı ve bebeklere yönelik ürünleri kısa süreli kampanyalarla satan bir özel alışveriş sitesiydi. Ürün satışının yanında hizmet ve etkinlik odaklı kampanyalar da düzenledi. 2014'te Azerbaycan pazarı için Butikbebe.az'ı açtı.

## Neden kapandı?

Şirket kapanış için bir açıklama yapmadı; Webrazzi Mart 2017'deki haberinde kapanışın ne zaman ve neden gerçekleştiğine dair net bilgi olmadığını, ancak şirketin işlerinin yavaşladığı ve ekibini küçülttüğüne dair duyumlar aldığını yazdı. Habertürk'ün 2017 derlemesi de sitenin hiçbir gerekçe göstermeden kapandığını not etti. Butikbebe 2012'de, anne ve bebek odaklı özel alışverişte lider olmayı hedefliyordu ve rakiplerinden ebebek'in özel alışveriş sitesi Paramini kısa süre önce kapanmıştı. Aynı dönemde Markafoni ve Limango gibi büyük özel alışveriş sitelerinin de zorlandığı düşünülürse, modelin genel olarak ivme kaybetmesi kapanışta rol oynamış olabilir; bu bir yorumdur.

## Hikâyesi

Anne ve bebek ürünleri, e-ticaretin en hareketli kategorilerinden biriydi. Birkaç şirketin birleşmesiyle kurulan Netset Group, 2011'de bu alana özel alışveriş modeliyle girdi ve Butikbebe.com'u hayata geçirdi. Site, anneler, anne adayları ve bebekler için ürünleri kısa süreli kampanyalarla indirimli satıyor, yanında hizmet ve etkinlik odaklı satışlar da yapıyordu.

Webrazzi'nin Eylül 2012'deki haberine göre Butikbebe o sırada yaklaşık 300 bin üyeye ulaşmıştı, günde ortalama 400 sipariş kargoluyor, haftada 50 civarında yeni kampanya açıyordu. İlk yıl cirosu yaklaşık 7,5 milyon TL olarak tahmin ediliyordu. Netset Group Kurucu Ortağı Özgür Aksakallı, 2013'te kategorisinde lider olmak istediklerini söylüyordu. Grup, Butikbebe ve kardeş sitesi Markduck için yaklaşık 5 milyon TL harcamıştı ve 35 kişilik bir ekip çalıştırıyordu. Ekim 2012'de televizyon reklamları başladı.

Büyüme bir süre devam etti. Ağustos 2014'te Butikbebe günde ortalama 800 ile 1.000 kargo çıkışı yapıyor, yıl sonu için 12 ile 14 milyon TL ciro hedefliyordu. Aynı dönemde Azerbaycan pazarına özel Butikbebe.az sitesi açıldı.

Sonrası sessizlikti. Mart 2017'de Webrazzi, internetteki yorumlara göre sitenin 1,5 ile 2 ay önce kapanmış olabileceğini yazdı. Şirketin işlerinin yavaşladığına ve ekibini küçülttüğüne dair duyumlar vardı, ama resmi bir açıklama yoktu. Zamanında başarılı kampanyalarıyla örnek gösterilen Facebook sayfası da kapatılmıştı. Habertürk'ün aynı yıl hazırladığı kapanan e-ticaret siteleri listesinde de Butikbebe için yalnızca gerekçe göstermeden kapandığı notu düşülüyordu.

Butikbebe, özel alışveriş dalgasının zirvesinde kurulan ve dalga çekildiğinde sessizce ortadan kaybolan dikey girişimlerden biri olarak kaldı.

## Dersler

- Dikey bir kategoride lider olmak yetmez; seçtiğin satış modeli pazarda gözden düşüyorsa kategori liderliği de seni korumaz.
- Televizyon reklamıyla hızlanan büyüme, reklam bütçesi kısıldığında aynı hızla yavaşlayabilir.
- Kapanırken müşterine ve topluluğuna açıklama yap; sessizce kapanan bir marka geride soru işaretleri bırakır.

## Kaynaklar

- [Anne ve bebek dikeyindeki e-ticaret sitesi Butikbebe.com kapandı](https://webrazzi.com/2017/03/24/anne-bebek-dikeyindeki-e-ticaret-sitesi-butikbebe-com-kapandi/)
- [ButikBebe.com anne ve bebek özel alışverişinde lider olmak istiyor](https://webrazzi.com/2012/09/12/butikbebe-com/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)

---

# Doppler Labs (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/doppler-labs/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 50 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Doppler Labs, kulak içi bilgisayar teknolojisi geliştiren San Francisco merkezli bir ses teknolojisi şirketiydi. İlk ürünü Dubs kulak tıkaçlarının ardından, 2017'de çevre seslerini seçerek filtreleyebilen, müzik çalan ve konuşmaları yükseltebilen kablosuz akıllı kulaklık Here One'ı çıkardı. Şirket Kasım 2013'te New York'ta kuruldu.

## Neden kapandı?

Business Insider'ın aktardığına göre Here One yalnızca 25.000 adet sattı; şirket 100.000'in üzerinde satış bekliyordu. CEO Brian Hall, bir tasarım hatası yüzünden pil ömrünün beklenenden kısa kaldığını ve şarj kutusunun düzgün çalışmadığını, bunun da ilk kullanıcı yorumlarını olumsuz etkilediğini anlattı. Satışlar hedefin altında kalınca yatırımcılar yeni para koymadı ve makul bir alıcı bulunamadı. Apple'ın AirPods'u ve Google'ın Pixel Buds'ı gibi dev şirket ürünleri de aynı pazara girmişti. Şirket 1 Kasım 2017'de kapanacağını duyurdu.

## Hikâyesi

2016'da Coachella müzik festivalinde bazı dinleyiciler kulaklarına küçük cihazlar takarak konseri dinliyordu. Doppler Labs'ın Here Active Listening sistemi, dinleyicinin çevresindeki sesleri kendi zevkine göre ayarlamasını vaat ediyordu. Şirketin hedefi kulağın içine bir bilgisayar yerleştirmekti.

Doppler Labs'ı Kasım 2013'te New York'ta Noah Kraft, eski Microsoft yöneticisi ve melek yatırımcı Fritz Lanman ve Dan Wiggins kurdu; şirket daha sonra San Francisco'ya taşındı. Kraft daha önce Lyor Cohen'in yanında, 300 Entertainment'ın kuruluş döneminde çalışmıştı. İlk ürün Dubs, sıradan kulak tıkacını yeniden tasarlıyordu. Temmuz 2015'te The Chernin Group, Wildcat Capital Management ve Acequia Capital liderliğinde 17 milyon dolarlık B serisi geldi; Henry Kravis ve David Geffen gibi isimler de yatırımcılar arasındaydı. Temmuz 2016'da The Chernin Group liderliğinde 24 milyon dolar daha toplandı ve toplam yatırım 50 milyon dolara ulaştı.

Zamanlama umut vericiydi. Apple kulaklık girişini kaldırmış, AirPods'u çıkarmıştı ve Doppler'in öncülerinden olduğu akıllı kulaklık kategorisinin 2020'ye kadar 40 milyar dolarlık bir sektöre dönüşmesi bekleniyordu. 2017'de çıkan Here One, çevre seslerini seçerek filtreleyebiliyor, müzik çalıyor ve konuşmaları yükseltebiliyordu. Ancak Business Insider'ın aktardığına göre cihaz yalnızca 25.000 adet sattı; şirket 100.000'in üzerinde satış bekliyordu. CEO Brian Hall, bir tasarım hatasının pil ömrünü kısalttığını ve şarj kutusunda sorun yaşandığını anlattı. Aynı dönemde Google da gerçek zamanlı çeviri özelliğiyle Pixel Buds'ı çıkardı; Kraft, Doppler'in benzer bir özellikte epey yol aldığını hatırlattı.

Satışlar hedefin altında kalınca yatırımcılar yeni para koymadı ve alıcı bulunamadı. 1 Kasım 2017'de şirket faaliyetlerini sonlandıracağını duyurdu ve 1 Aralık'ta kapandı. Kalan nakit çalışanların alacaklarına ayrıldı; veda hediyesi olarak Here One'ı işitme desteği cihazı gibi kullandıran uygulama yayımlandı. Kraft, Business Insider'a "Şu aşamada kimseye donanım işine girmesini tavsiye etmem" dedi.

Doppler Labs, doğru kategoriyi erken görmenin, dev şirketlerle aynı rafa çıkan bir donanım girişimi için yeterli olmadığını gösteriyor.

## Dersler

- İlk donanım ürününüzde pil ömrü gibi temel bir özellik hedefin altındaysa, lansmanı ertelemek kötü ağızdan ağıza iletişimin bedelinden ucuzdur.
- Dev şirketlerin de girdiği bir kategoride, sizi ayıracak özelliği (Doppler için işitme desteği) ilk üründe olgunlaştırın.
- Kapanış kaçınılmazsa kalan nakdi çalışanlara ve müşterilere karşı yükümlülükler için ayırmak itibarınızı korur.

## Kaynaklar

- [Doppler Labs](https://en.wikipedia.org/wiki/Doppler_Labs)
- [A startup that raised $50 million to make a smarter version of Apple's AirPods has failed and shut down](http://www.businessinsider.com/why-doppler-labs-shut-down-2017-11?op=1)
- [Once A Unicorn-To-Be, Smart-Earbud Startup Doppler Labs To Shut Down](https://www.forbes.com/sites/amyfeldman/2017/11/01/once-a-unicorn-to-be-smart-earbud-startup-doppler-labs-to-shut-down/#2d12effd159a)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q39058626](https://www.wikidata.org/wiki/Q39058626)

---

# Fotokritik (? – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/fotokritik/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Fotokritik, amatör ve profesyonel fotoğrafçıların çalışmalarını yükleyip kategorilere ayırdığı, birbirlerinin fotoğraflarını yorumladığı bir topluluk sitesiydi. Türkiye'de fotoğraf odaklı en geniş kitleye ulaşan platformlardan biri oldu. 2006'dan itibaren izlesene.com ve blogcu.com gibi siteleri de bünyesinde toplayan Nokta'nın portföyünde yer aldı.

## Neden kapandı?

Nokta'nın CEO'su Tümay Asena'ya göre kapanışın temel nedeni, fotoğraf paylaşma alışkanlığının büyük ölçüde sosyal medyaya kaymasıydı. Asena, değişime dirençli sadık bir kullanıcı çekirdeğiyle çalışmanın, değişen kullanıcı alışkanlıklarını ve cihaz tercihlerini görmeyi geciktirdiğini söyledi. Dikey internet ürünlerinde durağan bir bakış açısının ürünün sonunu hazırladığını da ekledi. Fotoğraf blogu TozluMercek'in forum istatistiklerine dayanan değerlendirmesine göre fotoğraf çekme akımı zayıfladıkça bu tür sitelerin kitlesi eridi, trafik düştükçe altyapı masrafları taşınamaz hale geldi. Nokta, 2017'de siteyi emekliye ayırma kararı aldı.

## Hikâyesi

Fotokritik, 2000'lerin ortasında Türkiye'de fotoğrafla uğraşan amatör ve profesyonellerin buluştuğu en kalabalık çevrim içi topluluklardan biriydi. Kullanıcılar fotoğraflarını yüklüyor, kategorilere ayırıyor ve birbirlerinin çalışmalarını eleştiriyordu. Site, ODTÜ'de tanışan bir grup arkadaşın kurduğu Nokta İnternet Teknolojileri'nin Türkiye pazarında büyümek için 2006'da satın aldığı ilk ürün oldu. Milliyet'in 2007'deki haberine göre Nokta, Fotokritik'i izlesene.com ve blogcu.com ile birlikte toplam 2 milyon dolara almıştı.

Nokta'nın CEO'su Tümay Asena'nın Capital'e anlattığına göre Fotokritik on bir yıl boyunca yüz binlerce kayıtlı kullanıcıya ve milyonun üzerinde fotoğrafa ev sahipliği yaptı. Ancak zamanla fotoğraf paylaşma alışkanlığı büyük ölçüde sosyal medyaya kaydı. Masaüstü döneminde büyüyen dikey bir topluluk sitesi, kullanıcıların yeni cihaz ve paylaşım alışkanlıkları karşısında eski çekiciliğini kaybetti.

Asena sorunun bir kısmını sitenin kendi kullanıcılarına bağlıyor. Değişime dirençli bir kemik kullanıcı grubuyla çalışmak, değişen alışkanlıkları ve cihaz tercihlerini görmeyi geciktirmişti. Asena'ya göre dikey internet ürünlerinde durağan bir bakış açısı ürünün sonunu hazırlıyordu; sürekli ileriye bakmak ve kararlı adım atmak işin doğasıydı. Nokta, 2017'de Fotokritik'i emekliye ayırma kararı aldı.

Fotoğraf blogu TozluMercek, 2018'de yayımladığı "Fotokritik neden kapandı?" başlıklı yazıda aynı tabloyu kendi forum istatistikleriyle anlattı. Yazara göre 2011 ve öncesinde güçlü bir fotoğraf çekme akımı vardı; akım zayıfladıkça fotoğraf forumlarının kitlesi eridi ve 2016 başında kullanıcı nüfusu yarı yarıya azalmıştı. Trafik düştükçe altyapı masrafları taşınamaz hale geldi, büyük ve orta ölçekli fotoğraf siteleri birer birer kapandı ya da küçüldü.

Fotokritik'in kapanışı, bir dönemin en canlı dikey topluluklarından birinin, kullanıcılar başka platformlara taşınırken nasıl sessizce tarihe karıştığını gösteriyor. Aynı zamanda sadık kullanıcıların memnuniyetinin, pazarın geri kalanındaki değişimi gizleyebileceğini hatırlatıyor.

## Dersler

- Sadık çekirdek kullanıcıların sesi, pazarın geri kalanının nereye gittiğini duymanı engellememeli.
- Kullanıcıların cihaz ve paylaşım alışkanlıkları değişirken ürünün de dönüşmeli.
- Dikey bir topluluk, genel platformların sunmadığı bir değeri net biçimde koruyamazsa erir.

## Kaynaklar

- [Öğreten deneyim](https://startup.capital.com.tr/arastirmalar/ogreten-deneyim.html)
- [Fotokritik Neden Kapandı? Fotoğraf Forumlarına Neler Oluyor?](https://web.archive.org/web/20190718093249/https://www.tozlumercek.com/fotokritik-neden-kapandi-fotograf-forumlarina-neler-oluyor/)
- [ODTÜ'lü 6 genç, 'adres' satarak milyoner oldu](https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/odtulu-6-genc-adres-satarak-milyoner-oldu-204266)

---

# GüvenRehberi (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/guvenrehberi/
- Sektör: Kurumsal yazılım (SaaS)
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

GüvenRehberi (guvenrehberi.com), 2013 başında kurulan ve e-ticaret sitelerinin müşteri yorumlarıyla değerlendirilmesini sağlayan bir SaaS girişimiydi. Siteler, ekledikleri bir kodla alışveriş yapan müşterilerinden değerlendirme topluyor ve bu yorumları referans olarak kullanıyordu. Girişim ayrıca belirli memnuniyet kriterlerini sağlayan mağazalara güvenilir mağaza sertifikası veriyordu.

## Neden kapandı?

Kurucu ortak Onur Onat, Şubat 2017'deki açıklamasında girişimi hedefledikleri kadar ölçeklendiremediklerini söyledi. Temel neden olarak, büyük gruplara ait olmayan ve pazar yeri dışında kalan bağımsız e-ticaret pazarının tahminlerinden çok daha küçük ve ticari olarak hareketsiz çıkmasını gösterdi. Yurt dışına açılma seçeneği de yoktu, çünkü büyük pazarlarda benzer işler yapan çok sayıda başarılı şirket zaten bulunuyordu. Müşteri tabanı küçük kalan bir B2B hizmet için bu tablo, büyüme yolunu kapattı.

## Hikâyesi

2013'ün başında Alpaslan Topçu ve Onur Onat, Türk e-ticaretindeki güven sorununa odaklanan bir fikirle yola çıktı. Online alışverişe yeni başlayan pek çok kişi, hiç duymadığı bir siteden ürün almaya çekiniyordu. GüvenRehberi, e-ticaret sitelerinin sistemlerine eklenen bir kodla gerçek müşterilerden değerlendirme topluyor ve bunları sitenin güvenilirliğine dair bir referansa dönüştürüyordu. Şikâyetten çok olumlu deneyimleri görünür kılmak istiyordu.

Kuruluşunun sekizinci ayında Aslanoba Capital'den yatırım aldı; tutar açıklanmadı. CEO Onur Onat, hedeflerinin online alışverişten tedirgin olan kitleyi sektöre kazandırmak olduğunu söylüyordu. Kasım 2013'te Webrazzi, girişimin 40'tan fazla firmaya hizmet verdiğini ve tasarımını yenileyerek yeniden lansmana hazırlandığını yazdı. Girişim, memnuniyet kriterlerini sağlayan mağazalara güvenilir mağaza sertifikası da veriyordu. Yandex.Market ile de iş birliği yaptı.

Şubat 2017'de ise GüvenRehberi hizmetlerini tamamen sonlandırdığını açıkladı. Onur Onat'ın Webrazzi ile paylaştığı açıklama, kararın nedenini açıkça ortaya koyuyordu. Büyük gruplara ait olmayan ve pazar yerleri dışında kalan bağımsız e-ticaret pazarı, Onat'ın ifadesiyle "tahminlerimizden çok daha küçük ve ticari olarak hareketsiz" çıkmıştı. Yurt dışına açılmak da gerçekçi değildi, çünkü büyük pazarlarda benzer işleri yapan başarılı şirketler zaten vardı. Kurucular enerjilerini daha fazla potansiyel gördükleri projelere aktarmayı seçti; Aslanoba Capital ek açıklama yapmadı.

Hikâyeye küçük bir not düşmek gerekiyor. Yıllar sonra aynı isim ve alan adıyla yeni bir yorum platformu yayına girdi; bu platform kendi tanıtımında 1 Ocak 2025'te yola çıktığını belirtiyor. 2013'te kurulan ilk GüvenRehberi ise 2017'de kapanmıştı. Onun hikâyesi, doğru bir sorunu hedefleyen bir ürünün, yeterince büyük bir müşteri kitlesi bulamadığında nasıl sessizce sona erebileceğini gösteriyor.

## Dersler

- B2B bir ürün kurmadan önce hedef müşteri segmentinin gerçekten ne kadar büyük olduğunu ölç.
- Yurt içi pazar küçükse, yurt dışında seni bekleyen rakipleri de baştan hesaba kat.
- Ölçeklenmeyen bir işi zamanında kapatıp enerjini daha büyük potansiyele yöneltmek de bir karardır.

## Kaynaklar

- [E-ticaret sitelerini değerlendiren Güven Rehberi hizmetlerini sonlandırdı](https://webrazzi.com/2017/02/09/e-ticaret-sitelerini-degerlendiren-guven-rehberi-hizmetlerini-sonlandirdi/)
- [Melek yatırımcı Hasan Aslanoba'nın yaptığı tüm yatırımlar](https://egirisim.com/2013/12/08/melek-yatirimci-hasan-aslanobanin-yaptigi-tum-yatirimlar/)
- [Aslanoba Capital'den GuvenRehberi.com'a yatırım geldi](https://webrazzi.com/2013/08/19/guvenrehberi-aslanoba-yatirim/)
- [GuvenRehberi.com: E-ticaret sitelerinin güvenilirliklerini topluluk destekli derecelendiren girişim](https://webrazzi.com/2013/11/25/guvenrehberi-eticaret-guvenilirlik/)
- [Hakkımızda (yeni Güven Rehberi platformu)](https://guvenrehberi.com/about)

---

# Jawbone (1999 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/jawbone/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 1 milyar $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Jawbone, resmi adıyla AliphCom, San Francisco merkezli bir tüketici elektroniği şirketiydi. Gürültü engelleyen Bluetooth kulaklıklarla tanındı, ardından Jambox kablosuz hoparlörünü ve UP fitness bilekliğini çıkardı. Şirket 2014'te 3 milyar doları aşan bir değerlemeyle yatırım aldı.

## Neden kapandı?

UP bilekliği 2011'deki lansmanından kısa süre sonra teknik arızalar yüzünden geri iadeye konu oldu ve şirket 2012'de fitness bilekliği pazarından fiilen çekildi. Sonraki modeller de güvenilirlik sorunları ve gecikmelerle anıldı. Bu sırada çok daha az sermayeyle çalışan Fitbit, 2014'te Kuzey Amerika fitness bilekliği pazarının yüzde 68'ini aldı. Şirket 2016'da bileklik üretimini durdurdu, klinik sağlık cihazlarına yönelmeye çalıştı. Temmuz 2017'de tasfiyeye girdi.

## Hikâyesi

Hosain Rahman ile Alexander Asseily, Stanford'da ragbi oynarken tanıştı. 1999'da kurdukları AliphCom'un ilk destekçileri tüketiciler değil askeri araştırma kurumlarıydı: şirket Lawrence Livermore laboratuvarıyla gürültü bastırma üzerine çalıştı, 2002'de ABD Donanma'sı ve DARPA'dan hibe aldı. Bu teknolojiyle 2004'te arka plan gürültüsünü silen bir kulaklık çıkardılar. 2006'da gelen Jawbone adlı Bluetooth kulaklık büyük satış yaptı ve şirket Fortune'a göre 2007 ile 2008'de ciddi kâr elde etti.

2009'daki küresel kriz satışları kurutup halka arz planlarını erteledi. Şirket 2010'da adını Jawbone yaptı ve yeni kategorilere açıldı: Jambox kablosuz hoparlör ve 2011'de UP fitness bilekliği. UP ilk başta övgü aldı, ama kısa süre sonra bir üretim hatası cihazların arızalanmasına yol açtı. Jawbone isteyen herkese tam iade teklif etti ve 2012'de fitness bilekliği pazarından fiilen çekildi. Fortune 2015'te, bileklikte kullanılan iddialı tasarımın dayanıklılık sorunları yarattığını ve UP3'ün bir üretim aksaklığı yüzünden yılbaşı sezonunu kaçırdığını yazdı.

Para ise hiç eksik olmadı. Jawbone 2014'te 3 milyar doları aşan bir değerlemeyle yatırım aldı; 2015 başında 450 çalışanı ve yüz milyonlarca dolarlık geliri vardı ama hâlâ kâr etmiyordu. BlackRock'un yönettiği fonlar 300 milyon dolar daha koydu ve TechCrunch'a göre toplam yatırım 951 milyon dolar civarına ulaştı. Aynı dönemde yalnızca 66 milyon dolar toplayan Fitbit, 2014'te Kuzey Amerika fitness bilekliği pazarının yüzde 68'ini almıştı.

2016'da Jawbone, UP üretimini durdurdu, kalan stoku sattı ve ses ürünleri işini satmaya çalıştı. The Verge'e göre son şans olarak klinik düzeyde kalp takibi yapan bir cihaz üzerinde çalışılıyordu. Temmuz 2017'de şirket tasfiyeye girdi ve Fitbit'le süren hukuki mücadele de tasfiye sürecine devredildi. Rahman aynı dönemde Jawbone Health Hub adlı yeni bir sağlık şirketi kurdu.

Jawbone'un hikâyesi, sermaye bolluğunun ürün güvenilirliği sorununu çözemeyeceğini gösteriyor. Çok daha az parayla çalışan rakibi, kullanıcıların kolunda bozulmadan kalan ürünlerle pazarı aldı.

## Dersler

- Donanımda tasarım övgüsü, sahada bozulan ürünü telafi etmez; seri üretimden önce dayanıklılık testlerine bütçe ayırın.
- Çok para toplamak rekabet avantajı değildir; daha az sermayeyle daha fazla ürün satan rakibin birim ekonomisini inceleyin.
- Birden fazla ürün kategorisinde aynı anda savaşmak yerine kârlı bir çekirdek kategori seçip onu savunun.

## Kaynaklar

- [Jawbone (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Jawbone_(company))
- [Jawbone is being liquidated as its CEO launches a related health startup](https://techcrunch.com/2017/07/06/jawbone-is-being-liquidated-as-its-ceo-launches-a-related-health-startup/)
- [Jawbone: The trials of a 16-year-old can't-miss startup](https://fortune.com/2015/01/22/jawbone/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q6166067](https://www.wikidata.org/wiki/Q6166067)

---

# Juicero (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/juicero/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 120 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Juicero, Wi-Fi bağlantılı Juicero Press adlı soğuk sıkım meyve ve sebze sıkacağını tasarlayıp satan bir şirketti. Makine yalnızca şirketin abonelikle sattığı, önceden doğranmış meyve ve sebzelerden oluşan tek kullanımlık paketlerle çalışıyordu. Her paketteki QR kod makine tarafından okunup doğrulanmadan sıkım yapılmıyordu.

## Neden kapandı?

Mart 2016'da 699 dolara piyasaya çıkan makine yavaş sattı ve fiyatı Ocak 2017'de planlanandan çok önce 399 dolara indirildi. Nisan 2017'de Bloomberg, paketlerin elle de kolayca sıkılabildiğini ve elde edilen suyun makineninkinden neredeyse ayırt edilemediğini gösterdi. Haber şirketi alay konusu yaptı; Juicero tüm müşterilerine iade teklif etti. Paketlerdeki QR kodun başka üreticilerin paketlerini engelleyen bir kilit olarak çalışması da eleştirildi. Eylül 2017'de şirket satışları durdurdu, makineleri geri almaya başladı ve alıcı aradığını duyurdu.

## Hikâyesi

Nisan 2017'de Bloomberg basit bir deney yayımladı: Juicero'nun meyve paketleri elle sıkıldığında, elde edilen su şirketin pahalı makinesinin çıkardığından neredeyse ayırt edilemiyordu. Birkaç gün içinde Juicero, Silikon Vadisi'nin kendine gereksiz sorunlar icat etmesinin sembolü haline geldi.

Doug Evans'ın 2013'te San Francisco'da kurduğu şirket, evdeki soğuk sıkım meyve suyunu bir abonelik işine dönüştürmeyi hedefliyordu. Wi-Fi bağlantılı Juicero Press, yalnızca şirketin sattığı, önceden doğranmış meyve ve sebzelerden oluşan paketlerle çalışıyordu. Tanesi 5 ile 7 dolar arasındaki paketlerin yaklaşık sekiz günlük raf ömrü vardı ve her birindeki QR kod makine tarafından okunup doğrulanmadan sıkım yapılmıyordu. Endüstriyel tasarımı Yves Béhar'ın stüdyosu Fuseproject üstlenmişti. Şirket 2014 ile 2017 arasında Kleiner Perkins ve Google Ventures'ın da aralarında bulunduğu yatırımcılardan 120 milyon dolar topladı.

Makine Mart 2016'da 699 dolara piyasaya çıktı ama satışlar yavaş kaldı. Ekim 2016'da Coca-Cola Kuzey Amerika'nın eski başkanı Jeff Dunn CEO oldu. Ocak 2017'de fiyat, planlanandan 12 ile 18 ay önce 399 dolara indirildi. Bloomberg'in haberinden sonra şirket, elle sıkmanın dağınıklığa yol açtığını ve kötü bir kullanıcı deneyimi yarattığını savundu, ardından memnun olmayan tüm müşterilere tam iade teklif etti. QR kod sisteminin güvenlik değil, başka üreticilerin paketlerini engelleyen bir kilit olduğu eleştirileri de yükseldi. Cihazı söken girişim sermayedarı Ben Einstein makineyi son derece karmaşık bir mühendislik ürünü olarak tanımladı ve daha basit bir tasarımın yüzlerce dolar daha ucuza benzer kalitede meyve suyu çıkarabileceğini öne sürdü.

1 Eylül 2017'de Juicero makine ve paket satışını durdurdu, müşterilerinden makineleri geri almaya başladı ve şirket ile fikri mülkiyeti için ulusal taze gıda tedarik zinciri olan bir alıcı aradığını açıkladı. Açıklamaya göre ülke çapında etkili bir üretim ve dağıtım sistemi kurmak, tek başına ulaşamayacakları bir altyapı gerektiriyordu.

Juicero, parlak tasarım ve güçlü yatırımcıların, müşterinin asıl sorusunu yanıtlamadığında bir anlamı olmadığını gösteriyor: bu cihaz olmadan da aynı sonucu alabilir miyim?

## Dersler

- Donanımınızın müşteri için gerçekten gerekli olup olmadığını, en basit alternatifle (burada elle sıkmak) kıyaslayarak lansmandan önce test edin.
- Maliyet sınırı koymadan tasarlanan bir cihaz fiyatı yükseltir; hedef fiyatı mühendislik sürecinin başına yazın.
- Kullanıcıyı kendi sarf malzemenize kilitleyen bir tasarım, değer sunmuyorsa tepkiyi büyütür.

## Kaynaklar

- [Juicero](https://en.wikipedia.org/wiki/Juicero)
- [Squeezed out: widely mocked startup Juicero is shutting down](http://www.theguardian.com/technology/2017/sep/01/juicero-silicon-valley-shutting-down)
- [Silicon Valley's $400 Juicer May Be Feeling the Squeeze](https://www.bloomberg.com/news/features/2017-04-19/silicon-valley-s-400-juicer-may-be-feeling-the-squeeze)

---

# Lily Robotics (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/lily-robotics/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 14 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Lily Robotics, havaya atıldığında kullanıcının bileğindeki takip cihazını izleyerek fotoğraf ve video çeken otonom bir kamera drone'u geliştiriyordu. GPS ile bilgisayarlı görüyü birleştiren su geçirmez Lily Camera, Mayıs 2015'te 499 dolarlık ön sipariş fiyatıyla tanıtıldı. UC Berkeley robotik laboratuvarında birlikte çalışan iki mezun tarafından kuruldu.

## Neden kapandı?

Şirket yaklaşık 60.000 ön sipariş topladı ama ürünü seri üretime taşıyamadı. İlk olarak Şubat 2016'ya planlanan teslimat önce 2016 yazına, ardından 2017 başına ertelendi. Bu sürede DJI gibi rakipler benzer takip özellikli drone'ları piyasaya çıkardı. Ocak 2017'de kurucular, üretim hattını başlatacak finansmanı bulamadıklarını açıklayıp şirketi kapatma ve ödemeleri iade etme kararı aldı. Aynı gün San Francisco Bölge Savcılığı, müşterileri kasıtlı olarak yanılttığı iddiasıyla şirkete dava açtı ve şirket Şubat 2017'de Chapter 11 başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

Mayıs 2015'te yayımlanan tanıtım videosunda küçük bir drone havaya fırlatılıyor, ardından snowboard yapanları ve kanocuları kendiliğinden takip ederek görüntü alıyordu. Lily Camera, kullanıcının bileğine taktığı su geçirmez bir takip cihazını izleyen ilk at ve çek kameralardan biri olmayı vaat ediyordu. Ön sipariş fiyatı 499 dolardı ve ilgi büyüktü.

Şirketi 2013'te Berkeley'de, UC Berkeley Robotik Laboratuvarı'nda birlikte çalışan Antoine Balaresque ve Henry Bradlow kurdu. 2014 baharında Shana Fisher ve SV Angel'ın liderlik ettiği tohum turu geldi; 2015'te ekip yaklaşık 50 kişiye ulaştı. Lily Camera, GPS ile bilgisayarlı görüyü birleştirerek kullanıcıyı kendiliğinden kadraja alıyordu. Ocak 2016'ya gelindiğinde yaklaşık 60.000 ön sipariş ve 34 milyon doların üzerinde ön satış gelirine ulaşılmıştı. Aralık 2015'te Spark Capital liderliğinde 14 milyon dolarlık A serisi kapandı; Stanford StartX fonu, DJ Steve Aoki ve eski oyun kurucu Joe Montana da yatırımcılar arasındaydı.

Aynı Aralık ayında kurucular, Şubat 2016'da başlaması planlanan teslimatların 2016 yazına kaydığını duyurdu. Sonra tarih bir kez daha 2017 başına ertelendi. BBC'nin aktardığına göre bu süre içinde DJI, Zero Zero Robotics ve Yuneec gibi üreticiler benzer takip özellikli drone'ları piyasaya sürdü.

12 Ocak 2017'de müşteriler bir e-posta aldı: kamera üretilemeyecek, ödemeler iade edilecekti. Kurucular BBC'nin aktardığı mesajlarında, sürekli azalan fonlarla zamana karşı yarıştıklarını ve üretim hattını başlatacak finansmanı bulamadıklarını yazdı. Aynı gün San Francisco Bölge Savcılığı, şirketin müşterileri kasıtlı olarak yanılttığı iddiasıyla dava açtı; dava dilekçesine göre tanıtım videosunda başka üreticilerin ürünleriyle çekilmiş görüntüler kullanılmıştı. Şirket 27 Şubat 2017'de Delaware'de Chapter 11 başvurusu yaptı ve iadeler için mahkeme onayı istedi. Mayıs 2017'de Mota Group, Lily'nin varlıklarını ve markasını satın aldı.

Lily'nin hikâyesi, ön siparişin bir talep kanıtı olduğunu ama donanım üretmenin çok daha fazla sermaye ve zaman gerektirdiğini hatırlatıyor.

## Dersler

- Ön sipariş talebi kanıtlar ama üretimi finanse etmez; kitlesel ön satışa başlamadan önce üretim finansmanını ve tedarik zincirini güvenceye alın.
- Tanıtım videolarında yalnızca gerçekten çalışan prototipi gösterin; aksi hem müşteri güvenini hem hukuki durumu riske atar.
- Donanımda her teslimat ertelemesi, rakiplere pazarı doldurmak için zaman kazandırır; takvimi gerçekçi verin.

## Kaynaklar

- [Lily Robotics](https://en.wikipedia.org/wiki/Lily_Robotics)
- [Drone company Lily shuts down owing $34m](https://www.bbc.co.uk/news/technology-38595473)
- [Lily Robotics Files for Chapter 11 Bankruptcy Protection](https://www.wsj.com/articles/lily-robotics-files-for-chapter-11-bankruptcy-protection-1488216444)

---

# Nuvo (2014 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/nuvo/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Nuvo, Yapı Kredi'nin Mayıs 2014'te başlattığı şubesiz bankacılık markasıydı. Müşteriler şubeye gitmeden internetten başvuruyor, sözleşmeler kuryeyle imzalanıyor ve temel bankacılık işlemleri web ile mobil uygulamalardan masrafsız yapılabiliyordu. Hedef kitle genç profesyoneller ve üniversite öğrencileriydi.

## Neden kapandı?

Yapı Kredi, Nisan 2017'de Nuvo'yu kapatma kararı aldı. egirişim'in aktardığına göre gerekçe, mobil bankacılıktaki önemli rekabet ve uygulamanın 2014'ten bu yana bankanın istediği büyümeyi gösterememesiydi. Nuvo'nun karşısında Enpara ve CepteTEB gibi benzer dijital bankacılık markaları ile İşCep gibi bankaların kendi mobil uygulamaları vardı. Ayrı bir marka altında sunulan masrafsız bankacılığın ana markanın dijital kanallarından yeterince ayrışamadığı düşünülebilir; bu değerlendirme bir yorumdur. Müşteriler bir şubeye bağlanarak aynı ücret muafiyetleriyle Yapı Kredi'de kalmaya devam etti.

## Hikâyesi

6 Mayıs 2014'te Yapı Kredi, şubesiz bankacılık alanına Nuvo adlı yeni bir markayla girdi. Webrazzi'nin o günkü haberine göre Nuvo'ya şubeye gitmeden, yalnızca internet üzerinden başvurulabiliyordu. Gerekli belgeler müşterinin ayağına gelen kuryeyle imzalanıyor, kuryenin nerede olduğu da takip edilebiliyordu. Temel bankacılık işlemleri web sitesi ile iOS ve Android uygulamaları üzerinden hızlı ve indirimli biçimde yapılabiliyordu. Banka, ilk yıl 300 bin, beş yıl içinde ise 1 milyon aktif müşteriye ulaşmayı hedefliyordu.

Nuvo'nun hedef kitlesi genç profesyoneller ve üniversite öğrencileriydi. Marka, internet sitesinde kendini “senin dilinden anlayan” bir banka olarak tanıtıyor ve işlem ücreti alınmamasını öne çıkarıyordu. Ancak pazar kalabalıktı: QNB Finansbank'ın Enpara'sı, TEB'in CepteTEB'i ve İş Bankası'nın İşCep uygulaması benzer bir kitleye benzer vaatlerle sesleniyordu.

Nisan 2017'de Yapı Kredi, Nuvo'yu kapatma kararı aldı. egirişim'in aktardığına göre gerekçe, mobil bankacılıkta önemli bir rekabet bulunması ve uygulamanın kurulduğu 2014'ten bu yana bankanın istediği büyümeyi gösterememesiydi. Nuvo müşterileri bir Yapı Kredi şubesine bağlandı; hesap işletim ücreti ile havale ve EFT masrafı muafiyetleri ise korundu. İnternet arşivi kayıtlarına göre nuvo.com.tr adresi 2017 yazında başka bir adrese yönlendirilmeye başlandı.

Nuvo'nun kısa ömrü, büyük bir kurumun içinden çıkan dijital markaların kendine ait, ayrışan bir değer önerisi kuramadığında ana markanın gölgesinde kalabildiğini gösteriyor. Üç yılın sonunda marka ortadan kalktı ve müşterileri bankanın ana kanallarına geri döndü.

## Dersler

- Kurum içinden çıkan dijital marka, ana markadan net biçimde ayrışan bir değer önerisi sunmazsa kendi alanını bulamaz.
- Ücretsizlik tek başına sadakat yaratmaz; rakipler aynı vaadi kolayca kopyalar.
- İddialı müşteri hedefleri koyuyorsan, ara metrikleri erken izle ve rotayı zamanında değiştir.

## Kaynaklar

- [Yapı Kredi'den şubesiz bankacılık adımı: NUVO](https://webrazzi.com/2014/05/06/yapi-kredi-nuvo/)
- [Yapı Kredi, şubesiz dijital bankacılık uygulaması Nuvo'yu kapatma kararı aldı](https://egirisim.com/2017/04/11/yapi-kredi-subesi-djital-bankacilik-uygulamasi-nuvoyu-kapatma-karari-aldi/)
- [Masrafsız, Mobil, Şubesiz Bankacılık: Nuvo (arşiv kaydı)](http://web.archive.org/web/20170403021626/http://www.nuvo.com.tr:80/)

---

# Papyon (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/papyon/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Papyon, Yemeksepeti'nin Ocak 2013'te açtığı restoran keşif ve rezervasyon sitesiydi. Kullanıcılar mutfak türü ve semte göre filtreleme yapıp menüleri, yorumları ve puanları inceleyebiliyor, masalarını internetten ayırtabiliyordu. İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya ve Bodrum'da hizmet verdi.

## Neden kapandı?

Papyon, Ocak 2017'de kullanıcılarına kısa bir veda mesajı yayımladı ve kapanış için bir gerekçe açıklamadı. Kapanış, Yemeksepeti'nin 2015'te Delivery Hero'ya katılmasının ardından Lokum.com ve irmik.com'un kapatılmasıyla başlayan sürecin devamı gibi göründü. irmik.com'un kapanışında kararın Delivery Hero stratejilerine uygun alındığı açıkça belirtilmişti. Papyon dört yılda 30 binden fazla rezervasyona aracılık etti; bu rakam, yemek siparişinin ölçeğiyle kıyaslandığında küçük kaldı. Rezervasyonun ana şirketin çekirdek işi olan paket servise katkı sağlamadığı ve bu yüzden önceliğini yitirdiği yorumu yapılabilir.

## Hikâyesi

Yemeksepeti, 2012'nin sonunda General Atlantic'ten 44 milyon dolar yatırım aldığında elinde yalnızca büyüyen bir paket servis işi yoktu, yeni alanlara açılma iştahı da vardı. Lokum.com ve irmik.com'dan sonra üçüncü yan markası Papyon, 18 Ocak 2013'te yayına girdi. Fikir şuydu: yemek siparişinde restoranları internete taşıyan şirket, masaya oturmak isteyenlere de rehberlik edebilirdi.

Webrazzi'nin açılış haberine göre Papyon ilk gün İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya ve Bodrum'da 600'den fazla seçkin mekânla başladı. Kullanıcılar restoranları mutfak türüne ve semte göre süzebiliyor, menülere ve yorumlara bakıp masa ayırtabiliyordu. Yemek yazarı Mehmet Yaşin'le içerik iş birliği yapıldı, grup organizasyonları için araçlar eklendi, 2014'te iOS uygulaması yayımlandı.

Ancak Yemeksepeti'nin dünyası 2015'te değişti. Şirket Delivery Hero'ya katıldı ve yan girişimler birer birer kapanmaya başladı. Önce Lokum.com, ardından irmik.com faaliyetlerini sonlandırdı. irmik.com'un kapanışında kararın Delivery Hero stratejilerine uygun alındığı açıkça söylenmişti.

Sıra Ocak 2017'de Papyon'a geldi. egirişim'in aktardığı veda mesajında Papyon, 30 binden fazla rezervasyona aracılık ettiğini hatırlatıp partner restoranlara ve kullanıcılara teşekkür etti. Kapanış için hiçbir gerekçe gösterilmedi. Hürriyet de Haziran 2017'de hazırladığı başarısız girişimler dosyasında Papyon'u Bukoli ve Markafoni'nin yanında andı.

Papyon'un hikâyesi, kurumsal bir çatı altında doğan girişimlerin kaderinin çoğu zaman kendi performanslarından çok ana şirketin önceliklerine bağlı olduğunu gösteriyor. Dört yılda 30 bin rezervasyon, daha 2013'te günde 60 binden fazla sipariş işleyen bir şirket için küçük bir rakamdı. Yeni sahibin çekirdek işe odaklanma kararıyla birlikte, rezervasyon işi Yemeksepeti'nin portföyünde kendine yer bulamadı.

## Dersler

- Büyük bir şirketin içindeki girişim, ana şirketin stratejisi değişince ilk gözden çıkarılanlardan olur; çekirdek işe bağını net kur.
- Bir kategorideki başarı komşu kategoriye kendiliğinden taşınmaz; rezervasyon ile sipariş farklı alışkanlıklardır.
- Kullanım hacmini, ana işin ölçeğiyle birlikte değerlendir; küçük kalan yan ürün kaynak tartışmasını kaybeder.

## Kaynaklar

- [Yemeksepeti'nin girişimi Papyon kapandı](https://egirisim.com/2017/01/20/yemeksepetinin-girisimi-papyon-kapandi/)
- [Yemeksepeti'nden bir başka yeni girişim: Papyon.com](https://webrazzi.com/2013/01/18/papyon-yemeksepeti/)
- [Neden başarısız oldular](https://www.hurriyet.com.tr/ik/neden-basarisiz-oldular-40487685)
- [Yemeksepeti girişimlerinden irmik.com da kapandı](https://webrazzi.com/2015/11/02/yemeksepeti-girisimlerinden-irmik-com-da-kapandi/)
- [Yemeksepeti'nin online rezervasyon girişimi Papyon.com'un iOS uygulaması yayınlandı](https://webrazzi.com/2014/09/05/yemeksepetinin-online-rezervasyon-girisimi-papyon-comun-ios-uygulamasi-yayinlandi/)
- [Yemeksepeti'nin Girişimleri: İrmik, Papyon ve Lokum](https://egirisim.com/2013/09/14/yemeksepetinin-girisimleri-irmik-papyon-ve-lokum/)

---

# Quixey (2009 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/quixey/
- Sektör: Kurumsal yazılım (SaaS)
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Quixey, kullanıcıların mobil uygulamaları adını bilmeden, uygulamanın yapabildiği işi tarif ederek bulmasını sağlayan “işlevsel” bir arama motoru geliştirdi. Şirket bu teknolojiyi kendi ürünü yerine Ask.com ve Sprint gibi ortakların hizmetlerine gömerek sundu.

## Neden kapandı?

Quixey teknolojisini ortakların sitelerine ve cihazlarına yerleştirerek büyük sorgu hacmine ulaştı, ancak bu hacmi gelire dönüştürmekte zorlandı. İlk para kazanma denemesi olan sponsorlu sonuçlar 2013 ortasında geldi. 2015'te yaklaşık 600 milyon dolar değerlemeyle 60 milyon dolar toplandı, fakat Şubat 2016'da şirket gelir hedeflerini kaçırınca üst düzey yöneticiler ayrıldı. Şirket Şubat 2017'de kapandı.

## Hikâyesi

Aralık 2011'de Quixey'nin mühendis adaylarına sunduğu bulmaca basitti: bir dakikadan kısa sürede koddaki hatayı bul, 100 dolar ve bir tişört kazan. “Quixey Challenge” adlı bu yarışma 38 kazanan çıkardı ve bunlardan beşi üç açık pozisyon için ciddi aday oldu. Girişim, yetenek avında olduğu gibi ürününde de alışılmışın dışında bir yol izliyordu.

Tomer Kagan ve Liron Shapira'nın 2009'da Mountain View'da kurduğu Quixey, uygulama çağının arama motoru olmayı hedefliyordu. Kullanıcı bir uygulamanın adını bilmek zorunda değildi; ne yapmak istediğini yazıyor, Quixey bu işi yapan uygulamaları buluyordu. Ekip ürünü bir buçuk yılda geliştirdi. Kapalı lansmanla birlikte Eric Schmidt'in Innovation Endeavors fonu liderliğinde 400 bin dolarlık tohum yatırımı, Ağustos 2011'de U.S. Venture Partners ve WI Harper Group liderliğinde A serisi, Haziran 2012'de 20 milyon dolarlık B serisi geldi. Bu sürede çalışan sayısı altıdan otuza çıktı.

Quixey teknolojisini doğrudan tüketiciye değil, ortaklarına sattı. 4 Aralık 2012'de, 2012'de ABD'deki arama trafiğinin yüzde 3'ünü aldığı bildirilen Ask.com'un uygulama aramasını üstlendi; bir ay sonra ayda yaklaşık 100 milyon sorguya güç verdiğini açıkladı. Sprint'in iki hizmetinde de uygulama araması Quixey'den geliyordu. İlk para kazanma denemesi ise ancak Haziran 2013'te sponsorlu sonuçlarla yapıldı.

2015'te şirket yaklaşık 600 milyon dolar değerlemeyle 60 milyon dolarlık yatırım turu kapattı. Ancak değerleme ile gelir arasındaki mesafe kapanmadı. Re/code'un Şubat 2016 haberine göre şirket gelir hedeflerini kaçırdı ve operasyon ile teknoloji yöneticileri ayrıldı. Bir yıl sonra, Şubat 2017'de Quixey kapandı.

Quixey'nin hikâyesi, büyük kullanım rakamlarının gelir anlamına gelmediğini gösteriyor. Teknolojisini başkalarının ürünlerine gömen bir girişim, sorgu hacmini kendi başarısı gibi sunabilir; ama o hacmin karşılığında ne kadar para kazanacağı ortaklarla yapılan sözleşmelere bağlıdır. Para kazanma modeli ürünün yanında tasarlanmazsa, yüksek değerleme bir sonraki turda bir yüke dönüşür.

## Dersler

- Teknolojinizi başkalarının ürününe gömüyorsanız, sorgu ya da kullanım hacmini değil ortağın size ödediği tutarı ana metrik yapın.
- Para kazanma modelini ürün yayına girdikten iki üç yıl sonraya bırakmayın; ilk ortak sözleşmesinde gelir paylaşımını netleştirin.
- Yüksek değerlemeyle alınan büyük tur, gelir hedeflerini de büyütür; hedefleri gerçekçi tutmak turun büyüklüğünden daha önemlidir.

## Kaynaklar

- [Quixey](https://en.wikipedia.org/wiki/Quixey)
- [Quixey COO, CTO Depart as Mobile Startup Misses Revenue Targets](https://web.archive.org/web/20160403232318/http://recode.net/2016/02/29/quixey-coo-cto-depart-as-mobile-startup-misses-revenue-targets/)
- [Fast-Growing App Search Engine Quixey Raises $20 Million Series B](https://techcrunch.com/2012/06/07/fast-growing-app-search-engine-quixey-raises-20-million-series-b/)

---

# Sprig (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sprig/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 56,7 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Sprig, kendi mutfağında şeflerin hazırladığı sağlıklı ve yerel malzemeli öğünleri uygulama üzerinden yaklaşık 10 dolara satıp 20 dakika içinde teslim eden San Francisco merkezli bir yemek girişimiydi. Malzeme tedarikinden pişirmeye ve teslimata kadar tüm zinciri kendisi yönetiyordu. Her gün değişen bir menü sunuyordu.

## Neden kapandı?

Yemek üretiminden teslimata kadar tüm zinciri sahiplenmek, ölçek büyüdükçe karmaşık ve pahalı hale geldi. Chicago'ya açılma denemesi zorlandı ve Temmuz 2016'da oradaki operasyon durduruldu. Şirket son aylarda gelip giden müşterilere satış ve Caviar üzerinden dağıtım gibi yeni kanallar denedi. Yoğun rekabetin yaşandığı teslimat pazarında 56,7 milyon dolar yatırıma rağmen Mayıs 2017'de kapandı.

## Hikâyesi

Sprig'in 2014'teki vaadi, San Francisco'da yaşayan biri için karşı konulmazdı: yerel ve mevsimlik malzemelerle, Google'ın eski baş aşçısı Nate Keller'ın yönettiği mutfakta hazırlanmış bir öğün, uygulamada birkaç dokunuşla, yaklaşık 10 dolara ve 20 dakika içinde kapıda. Şirket bu vaadi tutabilmek için yemeğin her aşamasını, malzeme tedarikinden pişirmeye ve teslimata kadar, kendisi üstlendi.

Sprig Kasım 2013'te San Francisco'da hizmete başladı. Kurucu ortaklar arasında Udemy'nin kurucu ekibinden Gagan Biyani, operasyonları yöneten Neeraj Berry, ürün sorumlusu Morgan Springer ve mühendislik lideri Matt Kent vardı. Mart 2014'te Greylock Partners liderliğinde, Battery Ventures ve Accel'in katıldığı 10 milyon dolarlık A serisi geldi. Nisan 2015'te Social+Capital ve Greylock liderliğinde 45 milyon dolar daha toplandı; toplam yatırım 56,7 milyon dolara ulaştı. Şirket Körfez Bölgesi'nin geri kalanına ve Chicago'ya açılmayı planladı.

Yemek teslimatı pazarı ise hem kalabalık hem de sermaye yiyiciydi. Sprig Chicago'da zorlandı ve Temmuz 2016'da oradaki operasyonlarını yedi kişiyi işten çıkararak durdurdu. Son aylarda San Francisco'daki mutfağını gelip giden müşterilere açmak ve yemeklerini Caviar üzerinden satmak gibi yeni yollar denedi. Bu denemeler, kendi kurduğu dağıtım kanalının tek başına yetmediğinin işaretiydi.

26 Mayıs 2017'de Biyani müşterilere gönderdiği e-postayla uygulamanın o gün kapandığını duyurdu. Kapanış, yarı zamanlılar dahil yaklaşık 200 kişiyi etkiledi; tüm çalışanlara iki aylık maaş ödendi ve yeni iş bulmaları için kariyer günleri düzenlendi. Biyani, Sprig'in yemeklerine talebin her zaman çok yüksek olduğunu, ancak üretimden teslimata kadar bütün zinciri ölçekte sahiplenmenin karmaşıklığının bir sorun olduğunu yazdı. Aynı ay benzer modeldeki Maple da kapanmıştı; SpoonRocket ise daha önce aynı yolu izlemişti.

Sprig, dikey entegrasyonun kaliteyi kontrol etmek için güçlü bir araç olduğunu, ama her yeni şehirde mutfak, lojistik ve personel maliyetini sıfırdan yüklediğini gösteriyor. Talebin yüksek olması, sipariş başına kârlılık kanıtlanmadıkça büyümeyi sürdürmeye yetmiyor.

## Dersler

- Hem mutfak hem lojistik işletiyorsanız, yeni şehre açılmadan önce ilk şehirde sipariş başına katkı marjının pozitif olduğunu kanıtlayın.
- Yalnızca kendi uygulamanıza bağlı kalmak yerine yemek pazar yerlerini erken dönemde ek satış kanalı olarak test edin.
- Kapanış kararını nakit tamamen bitmeden alın; Sprig'in çalışanlarına iki aylık maaş ödeyebilmesi bu zamanlama sayesinde mümkün oldu.

## Kaynaklar

- [On-demand food startup Sprig is shutting down today](https://techcrunch.com/2017/05/26/on-demand-food-startup-sprig-is-shutting-down-today/)
- [On Demand Food Service Sprig To Shut Down](https://www.theinformation.com/articles/on-demand-food-service-sprig-to-shut-down)
- [Sprig Raises $10M From Greylock To Bring Healthy, Inexpensive Meals To Your Door](https://techcrunch.com/2014/03/27/sprig-raises-10m-from-greylock-to-bring-healthy-inexpensive-meals-to-your-door/)

---

# Stayzilla (2007 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/stayzilla/
- Sektör: Seyahat
- Ülke: Hindistan
- Toplam yatırım: 34 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Stayzilla, Hindistan'da gezginleri ev pansiyonları ve bütçe otellerle buluşturan Chennai merkezli bir konaklama pazar yeriydi. 2007'de bütçe otel toplayıcısı olarak başladı, 2015'in sonlarında Airbnb benzeri ev pansiyonu modeline geçti. 900'ü aşkın kasabada binlerce ev sahibini platformuna kattı.

## Neden kapandı?

Ev pansiyonu için pazar neredeyse yoktu; şirket hem ev sahiplerini hem de misafirleri kendi kaynaklarıyla yaratmak zorunda kaldı. Seyahat sektöründeki indirim yarışı ve çok daha iyi fonlanmış rakipler, fiyatları eşitleme baskısı yarattı. Kurucunun itirafına göre şirket nakit akışı yerine işlem hacmi gibi metriklere odaklandı; son mali yılda yaklaşık 2 milyon dolar gelire karşı 14 milyon dolar zarar etti. 40 milyon dolarlık tur hedefi tutmayınca şirket Şubat 2017'de hizmetini durdurdu.

## Hikâyesi

Şubat 2017'de Stayzilla'nın kurucu ortağı ve CEO'su Yogendra Vasupal, hizmeti durdurduklarını duyurduğu blog yazısında alışılmadık bir itirafta bulundu. Son üç dört yılda nakit akışı ve işletme sermayesi yerine brüt işlem hacmi ve oda-gece sayısı gibi gösteriş metriklerine değer vermeye başladığını, bir yerde yolunu kaybettiğini yazdı. Bu satırlar, Hindistan'da ev pansiyonu pazarını neredeyse sıfırdan yaratmaya çalışan bir şirketin veda mektubuydu.

Chennai merkezli Stayzilla 2007'de bütçe otellerini bir araya getiren bir platform olarak faaliyete başladı. Vasupal'a göre ilk yedi yıl negatif işletme sermayesi, pozitif nakit akışı ve büyümeyi kendi kaynaklarıyla finanse etmek üzerine kuruluydu. 2015'in sonlarında şirket Airbnb benzeri bir modelle ev pansiyonlarına yöneldi. 2015'te 20 milyon dolarlık B serisi, Mayıs 2016'da mevcut yatırımcılardan 13 milyon dolarlık C serisi geldi; Matrix Partners ve Nexus Venture Partners yatırımcılar arasındaydı ve toplam yatırım 34 milyon dolara ulaştı. Şirket 900'ü aşkın kasabada 8 bin ev pansiyonu oluşturduğunu ve 50 binin üzerinde konaklama seçeneğine ulaştığını söylüyordu.

Sorun pazarın kendisindeydi. Vasupal'ın anlatımıyla 18 ay önce birkaç küçük bölge dışında ev pansiyonu için ne arz ne de talep vardı; şirket hem ev sahiplerini hem de bu tür konaklamayı seçecek misafirleri ülke çapında kendisi yaratmak zorunda kaldı. 2015'ten itibaren yaygınlaşan indirimli büyüme yarışı da fiyatları eşitlemeye zorladı. Tech in Asia'nın verilerine göre Stayzilla son mali yılda yaklaşık 2 milyon dolar gelire karşılık 14 milyon dolar zarar etti, Oyo gibi rakipler ise çok daha büyük fonlara sahipti. Ekip 600 kişiden 200'e indirildi, ama yön değiştirmek için 12 ay yetmedi.

Şubat 2017'de yeni rezervasyonlar durduruldu ve şirket farklı bir iş modeliyle yeniden başlayacağını duyurdu. Mart 2017'de Medianama'nın aktardığı haberlere göre Vasupal, bir reklam ajansının ödenmemiş alacak şikâyeti üzerine gözaltına alındı; şirket yönetimi iddiaları reddetti, Vasupal da ajansın hizmetlerinin eksik olduğunu savundu. Eylül 2017'de Hindistan'ın şirketler hukuku mahkemesi NCLT'nin Stayzilla hakkında iflas sürecini başlattığı bildirildi.

Stayzilla, pazarı yaratma maliyetini tek başına üstlenen bir girişimin, iyi fonlanmış rakipler indirim yarışına girdiğinde nakit disiplinini kaybetmemesi gerektiğini gösteriyor.

## Dersler

- Pazarı sıfırdan yaratıyorsanız iki tarafı ülke çapında değil, önce tek bir bölgede yoğunlaştırarak kurmanın maliyetini hesaplayın.
- İşlem hacmi ve oda-gece gibi metrikleri, nakit akışı ve işletme sermayesiyle birlikte aynı panoda izleyin.
- Çok daha iyi fonlanmış rakipler indirim yarışına girdiğinde, fiyatla değil hizmet farkıyla rekabet edebileceğiniz bir niş seçin.

## Kaynaklar

- [Stayzilla, India’s Airbnb for homestays, closes its service](https://techcrunch.com/2017/02/23/stayzilla-gonezilla/)
- [Stayzilla to shutdown operations; plans to 'reboot' with a new business model](https://www.medianama.com/2017/02/223-stayzilla-shutdown/)
- [Stayzilla CEO Vasupal taken to police custody after allegations of non payment](https://www.medianama.com/2017/03/223-stayzilla-ceo-vasupal-police-custody/)
- [Insolvency proceedings against Stayzilla ordered by NCLT: report](https://www.medianama.com/2017/09/223-insolvency-proceedings-stayzilla/)

---

# TheFork Türkiye (2015 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/thefork-turkiye/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

TheFork, TripAdvisor'ın 2014'te satın aldığı Fransız kökenli online restoran rezervasyon platformuydu. 2015'te Türkiye'de hizmet vermeye başladı; kullanıcılar Türkçe site ve mobil uygulama üzerinden masa ayırtıyor, rezervasyonlarla puan toplayıp sonraki yemeklerde indirim kazanıyordu. Antalya, İzmir, Ankara, Bursa, Bodrum ve Çeşme gibi şehir ve tatil bölgelerinde restoranları listeliyordu.

## Neden kapandı?

TheFork Mayıs 2017'de kullanıcılarına gönderdiği e-postayla Türkiye'deki operasyonunu durdurduğunu bildirdi, ancak bir gerekçe paylaşmadı. Gurme Ajanda'da yazan bir sektör yazarı, sorunun TheFork'a özgü olmadığını, Türkiye'deki online restoran rezervasyonu işinin yapısal olarak zorlandığını savundu. Yazara göre kalabalık olmayan mekânlarda rezervasyon bir alışkanlık değil, kalabalık mekânlarda da iyi masalar tanıdık müşterilere ayrılıyordu. Restoranların komisyon ödemeye isteksizliği ve rezervasyonu kimin teyit edeceği gibi operasyonel sorunlar da modeli zorluyordu. Aynı yazıda daha önce kapanan başka yerli rezervasyon sitelerinin de örnek verilmesi, pazarın genel bir ihtiyaç sorunu yaşadığı yorumunu destekliyor.

## Hikâyesi

TheFork, Avrupa'da restoran rezervasyonunu dijitale taşıyan en bilinen platformlardan biriydi. Fransız kökenli şirketi 2014'te 140 milyon dolara satın alan TripAdvisor, 2015'te Türkiye'ye de getirdi. Kullanıcılar Türkçe site ve uygulama üzerinden masa ayırtıyor, her rezervasyonla puan toplayıp sonraki yemeklerde indirim kazanıyordu. Platform; Antalya, İzmir, Ankara, Bursa, Bodrum, Çeşme ve Marmaris'in de aralarında olduğu on bir şehir ve bölgede restoran listeliyordu.

Gurme Ajanda'daki bir yazıya göre TheFork Türkiye'ye iddialı bir girişle gelmişti. Ancak iki yıl sonra, Mayıs 2017'de üyelerine bir e-posta gitti. Şirket bu kararın zor olduğunu, Türkçe site ve mobil uygulamanın çok yakında faaliyetlerini durduracağını bildiriyordu. Üyeliklerin silinmeyeceği ve biriken puanların diğer ülkelerde kullanılabileceği de eklenmişti. Webrazzi'ye göre TheFork bu çıkıştan sonra Fransa, İtalya, İspanya ve Brezilya'nın da aralarında olduğu on ülkede yoluna devam etti.

Şirket bir gerekçe paylaşmadı. Gurme Ajanda'da kaleme alınan yorum ise sorunu tek bir şirketin ötesinde arıyordu. Yazara göre Türkiye'de rezervasyon yaptıranlar online sistemleri kullanmıyor, online hizmet kullananlar da restorana rezervasyonla gitmiyordu. Kalabalık olmayan mekânlarda masa ayırtmak zaten bir alışkanlık değildi; restoranların bir kısmı telefonla, bir kısmı farklı yazılımlarla çalışıyor, komisyon modeline de mesafeli duruyordu. Yazar, restoranonline.com ve Rezztoran.com gibi daha önce kapanan yerli örnekleri de hatırlatıyordu.

TheFork Türkiye'nin kısa ömrü, küresel bir markanın ve güçlü bir ana şirketin, kullanıcı davranışı oluşmamış bir pazarda talebi tek başına yaratamayacağını gösteren bir örnek olarak kaldı. Aynı dönemde Zomato'nun da Türkiye ofisini kapatması, restoran keşif ve rezervasyon alanının yabancı oyuncular için ne kadar zorlu olduğunu ortaya koydu.

## Dersler

- Başka ülkelerde işleyen bir alışkanlığı yeni bir pazara taşımadan önce o alışkanlığın orada var olup olmadığını test et.
- İki taraflı bir pazarda işletmeler komisyona razı değilse kullanıcı büyümesi de gelmez.
- Aynı alanda üst üste kapanan yerli örnekler, pazarın sana söylediği bir şeydir.

## Kaynaklar

- [TheFork, Türkiye'deki operasyonlarını durdurma kararı aldı](https://webrazzi.com/2017/05/16/thefork-turkiyedeki-operasyonlarini-durdurma-karari-aldi/)
- [TripAdvisor'ın Restoran Rezervasyon Girişimi The Fork Türkiye'den Çekildi](https://www.uzakrota.com/tripadvisorin-restoran-rezervasyon-girisimi-the-fork-turkiyeden-cekildi/)
- [Bu piyasa seni çiğ çiğ yer bebeğim...](https://www.gurmeajanda.com/piyasa-seni-cig-cig-yer-bebegim/)
- [Zomato, Türkiye ofisini kapatıyor [Duyum]](https://webrazzi.com/2017/05/22/zomato-turkiye-ofisi-kapatma/)

---

# Tilt (2012 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/tilt/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 37 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Tilt (ilk adıyla Crowdtilt), arkadaş gruplarının ve toplulukların ortak harcamalar, hediyeler, etkinlikler ya da bağışlar için çevrim içi para toplamasını sağlayan bir platformdu. Her kampanyanın bir eşik tutarı vardı ve para ancak bu eşik aşılırsa organizatöre aktarılıyordu. Şirket, geliştiricilerin bu altyapıyı kendi uygulamalarına eklemesi için bir API de sundu.

## Neden kapandı?

Ortak para toplama sık kullanılan ama tek tek düşük tutarlı işlemlerden oluşan bir işti ve komisyona dayalı gelir, büyüyen ekibin maliyetlerini karşılamaya yetmedi. Şirket 37 milyon doları aşan yatırımla ekibini büyüttü ve uluslararası genişlemeyi hedefledi, ancak hiçbir zaman kâra geçemedi. 2017'de Airbnb, Tilt'i yaklaşık 12 milyon dolar nakitle, ürün için değil ekip için satın aldı. Airbnb platformu Haziran 2017'de kapattı.

## Hikâyesi

Fikir Güney Afrika'da doğdu. Wake Forest Üniversitesi mezunu James Beshara orada mikrokredi tahsilat görevlisi olarak çalışırken, insanların ortak bir amaç için para toplamasını kolaylaştıracak bir araç tasarladı. İlk deneme Dvelo adlı bir bağış platformuydu; kullanıcılar onu hayır dışı işler için de kullanmaya başlayınca Beshara modeli partiler, hediyeler ve etkinlikler için ortak para toplamaya kaydırdı. 2011'de Khaled Hussein kurucu ortak olarak katıldı, girişim Crowdtilt adını aldı ve 2012 kışında Y Combinator programına kabul edildi.

Büyüme hızlı geldi. Mayıs 2012'de SV Angel, CrunchFund ve Reddit'in kurucu ortağı Alexis Ohanian'ın da aralarında bulunduğu yatırımcılardan 2,1 milyon dolar toplandı. Nisan 2013'te Andreessen Horowitz liderliğindeki 12 milyon dolarlık A serisiyle toplam yatırım 14 milyon dolara, Aralık 2013'teki 23 milyon dolarlık B serisiyle 37 milyon doların üzerine çıktı. Platformun mantığı basitti: her kampanyanın bir “tilt noktası” vardı ve bu eşik aşılmadan para serbest kalmıyordu. Jamaika bobsled takımının Soçi Olimpiyatları için 80 bin dolar hedefiyle açtığı kampanyanın 129 bin doları geçmesi gibi hikâyeler markayı tanıttı; şirket adını Tilt olarak kısalttı ve ESPN Fantasy Football ile lig aidatı toplama ortaklığı kurdu.

Ancak parlak hikâyeler sağlam bir iş modeline dönüşmedi. Tilt bir dönem organizatörlerden toplanan paranın yüzde 2,5'i kadar komisyon alıyordu; ortak para toplama sık tekrarlanan ama tek tek küçük tutarlı işlemlerden oluşuyordu. Ekibi büyütmek ve yurt dışına açılmak için toplanan sermaye, bu gelirle karşılanamayan bir maliyet yapısı yarattı. Şirket hiçbir zaman kâra geçemedi.

2017'de Airbnb, Tilt'i yaklaşık 12 milyon dolar nakitle satın aldı. Bu bir yetenek alımıydı: Airbnb'nin ilgisini çeken şey ürün değil, ekipteki mühendislerdi. Platform Haziran 2017'de kapatıldı. Fast Company bu sonucu Airbnb için bir fırsat, Andreessen Horowitz gibi yatırımcılar içinse klasik bir kayıp olarak yorumladı.

Tilt'in hikâyesi, kullanıcıların sevdiği ve medyada kolayca yer bulan bir ürünün tek başına sürdürülebilir bir iş olmadığını hatırlatıyor. Küçük işlemlerden yüzde birkaç komisyonla yaşayan bir ödeme ürünü, çok büyük hacme ulaşmadan kâra geçemez; o hacme ulaşmadan yapılan hızlı büyüme ise çıkışı ucuz bir yetenek alımına dönüştürebilir.

## Dersler

- Geliri küçük işlemlerden alınan komisyona dayanan bir ödeme ürünü kuruyorsanız, kâra geçmek için gereken işlem hacmini baştan hesaplayın ve işe alım planını bu hacme bağlayın.
- Viral kampanyalar bilinirlik getirir ama tekrar eden gelir yaratmaz; bir organizatörün platforma kaç kez geri döndüğünü ana metrik olarak izleyin.
- Birim ekonomisini kanıtlamadan yatırım turlarını büyütmek, çıkışı toplanan paranın altında bir yetenek alımına dönüştürebilir.

## Kaynaklar

- [Tilt.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Tilt.com)
- [The Demise Of Tilt: A Bargain For Airbnb, A Classic Loss For Investors Like Andreessen Horowitz](https://www.fastcompany.com/3069164/how-tilt-veered-off-course)
- [Airbnb finalizes deal to buy social payments startup Tilt](https://techcrunch.com/2017/02/22/airbnb-finalizes-deal-to-buy-social-payments-startups-tilt/)
- [Popular Group Funding Startup Crowdtilt Raises $23M In Series B Round](https://www.forbes.com/sites/alexkonrad/2013/12/16/crowdtilt-raises-23-million-series-b/)

---

# Vine (2012 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/vine/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Vine, kullanıcıların en fazla altı saniyelik, sürekli dönen video klipler çekip paylaştığı bir kısa video servisiydi. Uygulamanın kamerası yalnızca ekrana dokunulduğu sürece kayıt yaptığı için kullanıcılar çekim sırasında kurgu ve stop motion efektleri yaratabiliyordu. Vine, yeni bir sosyal medya fenomenleri kuşağının ve ortak içerik üretiminin yükselişinde önemli rol oynadı.

## Neden kapandı?

Instagram 2013'te 15 saniyelik video paylaşımını başlatınca kısa video alanındaki rekabet sertleşti. Vine'ın yıldız içerik üreticileri YouTube, Instagram ve Snapchat gibi platformlara yöneldi; 2016'nın ilk yarısında 15.000'den fazla takipçisi olan kullanıcıların yarısından fazlası paylaşımı bıraktı ya da hesabını sildi. Pazarlamacıların platformdan çekilmesi de Twitter'ın kararında büyük pay sahibiydi. Twitter Ekim 2016'da uygulamayı sonlandıracağını açıkladı ve Vine 17 Ocak 2017'de resmen kapatıldı.

## Hikâyesi

Vine'ın kuruluşuyla satılması arasında yalnızca dört ay var. Dom Hofmann, Rus Yusupov ve Colin Kroll'un Haziran 2012'de kurduğu şirket, daha uygulama yayınlanmadan Ekim 2012'de Twitter tarafından yaklaşık 30 milyon dolara satın alındı. Vine 24 Ocak 2013'te iOS uygulamasıyla kullanıcıların karşısına çıktı; Android ve Windows sürümleri kısa süre içinde geldi.

Fikir basitti: en fazla altı saniyelik, sonsuz döngüde oynayan videolar. Kamera yalnızca ekrana dokunulduğu sürece kayıt yaptığı için kullanıcılar çekim sırasında kurgu yapabiliyor, stop motion denemeleri üretebiliyordu. Nisan 2013'te Vine, ABD App Store'daki ücretsiz uygulamalar listesinin zirvesine çıktı. Markalar da hızla katıldı: Eylül 2013'te Dunkin' Donuts, tek bir Vine videosunu televizyon reklamı olarak kullanan ilk şirket oldu. Aralık 2015'te Vine'ın 200 milyonun üzerinde aktif kullanıcısı vardı ve platform, yeni bir sosyal medya fenomenleri kuşağının doğduğu yer haline gelmişti.

Ancak rakipler boş durmadı. Instagram, Haziran 2013'te 15 saniyelik video paylaşımını devreye soktu ve Vine giderek Instagram ve Snapchat gibi servislerle aynı kitle için yarışır hale geldi. Platformun en önemli sermayesi olan içerik üreticileri başka platformlara yöneldi: 2016'nın ilk yarısında 15.000'den fazla takipçisi olan kullanıcıların yarısından fazlası paylaşımı bıraktı ya da hesabını sildi. Pazarlamacıların platformdan uzaklaşması da Twitter'ın kararında büyük rol oynadı.

27 Ekim 2016'da Twitter, Vine mobil uygulamasını sonlandıracağını açıkladı. 17 Ocak 2017'de Vine resmen kapandı ve uygulama, videoları doğrudan Twitter'da paylaşmaya yarayan bir kamera aracına dönüştü. Twitter üç gün sonra, o güne kadar yayımlanmış bütün Vine videolarını içeren çevrim içi bir arşiv açtı; arşiv Nisan 2018'de kapatıldı. The Verge'e göre David Dobrik, Liza Koshy, Logan Paul ve Lele Pons gibi pek çok tanınmış Vine kullanıcısı YouTube'a geçti. Kurucu ortak Dom Hofmann'ın 2020'de başlattığı Byte adlı ardılı da 2023'te kapandı.

Vine, kısa video formatını TikTok gibi servislerden önce yaygınlaştırdı. Buna rağmen, platformu büyüten üreticilerin göçünü durduramadı ve kendi yarattığı formatın mirasçıları karşısında yenik düştü.

## Dersler

- Platformu büyüten içerik üreticilerinin neden kaldığını düzenli ölçün; en popüler kullanıcıların göçü, genel kullanıcı sayısındaki düşüşten önce gelen bir alarmdır.
- Altı saniye gibi bir format kısıtı ayırt edici olabilir, ama rakipler formatı kopyaladığında yeni bir avantaja ihtiyacınız olur.
- Büyük bir şirketin içinde yaşayan ürün onun önceliklerine bağımlıdır; satın alma görüşmesinde ürünün geleceğine dair taahhütleri netleştirin.

## Kaynaklar

- [Vine (service)](https://en.wikipedia.org/wiki/Vine_(service))
- [Twitter axes Vine video service](https://www.bbc.co.uk/news/technology-37788052)
- [Twitter officially shuts down Vine](https://web.archive.org/web/20221222163300/https://money.cnn.com/2017/01/17/technology/vine-shuts-down/index.html)

---

# Yik Yak (2013 – 2017)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/yik-yak/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 73,5 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Yik Yak, kullanıcıların yaklaşık 8 kilometrelik bir yarıçap içindeki kişilerle takma adlı ya da anonim paylaşımlar yaptığı bir mobil uygulamaydı. Özellikle üniversite kampüslerinde yayıldı; paylaşımlar kullanıcı oylarıyla öne çıkıyor ya da siliniyordu. Atlanta merkezli şirket, Furman Üniversitesi mezunu Tyler Droll ve Brooks Buffington tarafından kuruldu.

## Neden kapandı?

Hızlı büyüme, uygulamanın ırkçılık, antisemitizm, cinsiyetçilik ve siber zorbalık için kullanıldığına dair ağır eleştirilerle birlikte geldi. Şirket Mart 2014'te ortaokul ve lise alanlarında uygulamayı coğrafi sınırlarla kapattı, ancak kampüslerdeki sorunlar sürdü. 2016'da kullanım bir önceki yıla göre yüzde 76 geriledi ve Aralık 2016'da çalışanların yüzde 60'ı işten çıkarıldı; Ars Technica şirketin hâlâ bir iş modeli olmadığını yazdı. Nisan 2017'de Square fikri mülkiyeti ve bazı mühendisleri yaklaşık 1 milyon dolara aldı ve uygulama 5 Mayıs 2017'de çalışmayı durdurdu.

## Hikâyesi

Tyler Droll ve Brooks Buffington, Furman Üniversitesi'nde iPhone uygulaması geliştirmeyi öğrendikleri bir derste birlikte çalışmaya başladı. Mezun olduktan sonra Droll tıp fakültesine başlamaktan vazgeçti, Buffington da finans kariyerini askıya aldı. Kasım 2013'te yayımladıkları Yik Yak, kullanıcıların yaklaşık 8 kilometre içindeki herkesle anonim paylaşım yapmasını sağlıyordu. On iki ay sonra ABD'de en çok indirilen dokuzuncu sosyal medya uygulamasıydı.

Atlanta Ventures'ın ilk desteğiyle Atlanta Tech Village'da çalışan şirket, 2014'ü yatırım turlarıyla geçirdi. Nisan'da DCM ve Azure Capital Partners'ın da aralarında olduğu yatırımcılardan 1,5 milyon dolar, Haziran'da Tim Draper'ın katıldığı turda 10 milyon dolar aldı. Sonbaharda Sequoia Capital ve diğer yatırımcılardan 60 milyon doların üzerinde yatırım geldi. The Verge'e göre şirketin değeri bir dönem 400 milyon dolara ulaştı.

Anonimlik kampüslerde hızlı bir yayılma sağladı ama bedeli ağırdı. Uygulama ırkçı, antisemitik ve cinsiyetçi paylaşımların ve siber zorbalığın aracı olduğu gerekçesiyle medyada defalarca eleştirildi. Şirket Mart 2014'te ortaokul ve lise binalarının çevresine görünmez coğrafi sınırlar çizerek uygulamayı buralarda devre dışı bıraktı; Huffington Post'ta yayımlanan bir yazı ise üniversitelerin uygulamayı yasaklaması gerektiğini savundu. Aralık 2014'te güvenlik araştırmacıları, aynı Wi-Fi ağındaki bir saldırganın bir kullanıcının kimliğini açığa çıkarabileceğini gösterdi. Şirketin bazı paylaşımları kullanıcılara fark ettirmeden eksi oylarla sildiğine dair iddialar da güveni zedeledi.

Kullanıcı bağlılığı çözülmeye başladı. 2016'da kullanım bir önceki yıla göre yüzde 76 düştü ve şirket Aralık 2016'da çalışanlarının yüzde 60'ını çıkardı. 28 Nisan 2017'de Yik Yak kapanacağını duyurdu; ödeme şirketi Square fikri mülkiyeti ve bazı mühendisleri yaklaşık 1 milyon dolara satın aldı. Uygulama 5 Mayıs 2017'de çalışmayı durdurdu. Marka 2021'de yeni bir ekip tarafından yeniden açıldı, ancak asıl şirketin hikâyesi 2017'de bitmişti.

Yik Yak, bir topluluğun kültürünü ürünün kendisinin şekillendirdiğini hatırlatıyor. Moderasyonu ve güveni tasarımın merkezine koymayan anonim bir platform, büyüdükçe kendi kullanıcılarını uzaklaştırabiliyor.

## Dersler

- Anonim ya da konum tabanlı bir topluluk kuruyorsanız, moderasyon ekibini ve şikâyet araçlarını kullanıcı sayısıyla aynı hızda büyütün.
- Yatırımı gelir modeli netleşmeden büyümeye harcamak, kullanım düştüğü anda şirketi savunmasız bırakır; ilk günden bir gelir hipotezi test edin.
- Kampüs gibi kapalı topluluklarda itibar hızla yayılır; üniversite yönetimleriyle erken iletişim kurmak yasak ve tepki riskini azaltır.

## Kaynaklar

- [Yik Yak](https://en.wikipedia.org/wiki/Yik_Yak)
- [Yik Yak, once valued at $400 million, shuts down and sells off engineers for $1 million](https://www.theverge.com/2017/4/28/15480052/yik-yak-shut-down-anonymous-messaging-app-square)
- [Yik Yak shuts down after Square paid $1 million for its engineers](https://techcrunch.com/2017/04/28/yik-yak-shuts-down-after-square-paid-1-million-for-its-engineers/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q18216046](https://www.wikidata.org/wiki/Q18216046)

---

# Bilio.com (Ucuzu.com) (2004 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bilio/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Ucuzu.com, 2004'ten itibaren Türkiye'de online mağazalardaki ürün fiyatlarını karşılaştıran bir siteydi. Naspers'ın kalan hisseleri de almasının ardından 2014'te Bilio.com adıyla yeniden konumlandırıldı. Cep telefonundan beyaz eşyaya, tatil ve otel fırsatlarına kadar yüzlerce mağazanın ürünlerini tek yerde listeliyor, güvenilir mağaza sistemiyle yalnızca en ucuzu değil en güvenilir satıcıyı da öne çıkarmayı hedefliyordu.

## Neden kapandı?

Webrazzi'nin aktardığına göre kapanış açıklamasında kârlılıkla ilgili sorunlar öne sürüldü; site son dönemde teknoloji platformundan kaynaklanan sorunlar da yaşıyordu. 2014'teki isim değişikliği, dönüşüm sürecinde trafik ve gelirde geçici bir düşüşe yol açmıştı. Bu tablo, trafiğini büyük ölçüde marka bilinirliğinden alan bir sitede on yıllık Ucuzu.com adını bırakmanın bedelli bir adım olduğunu düşündürüyor. Naspers 2016'da Türkiye'de başka yatırımlarını sürdürürken Bilio'yu kapatmayı seçti.

## Hikâyesi

Ucuzu.com, adından da anlaşılacağı gibi tek bir soruya cevap veriyordu: Aradığın ürün hangi sitede daha ucuz? 2004'te yayına giren site, Türkiye'de e-ticaretin büyüdüğü yıllarda fiyat karşılaştırmanın bilinen adlarından biri oldu ve on yıl boyunca bu adla hizmet verdi.

2014'te Markafoni'nin çoğunluk hissedarı olan Güney Afrikalı Naspers, şirketin kalan hisselerini de aldı. Naspers dünyada 13 ülkede fiyat karşılaştırma sitesi işletiyordu ve Türkiye'deki siteyi Bilio.com adıyla yeniden konumlandırdı. Genel Müdür Can Günay'ın yaklaşımı da değişikliği özetliyordu: amaç tüketiciye yalnızca en ucuzu değil, en geniş seçeneği sunmaktı. Webrazzi'ye göre site o dönemde 800 e-ticaret şirketine ait 4 milyon ürünü listeliyordu. Yeni tasarım, mobil uygulamada barkodla arama ve hızlı teslimat ile sorunsuz iadeyi ödüllendiren bir güvenilir mağaza sistemi geldi; tatil ve otel fiyatları da test ediliyordu. Ancak isim değişikliği sırasında trafikte ve gelirde geçici bir düşüş yaşandı.

14 Temmuz 2016 akşamı Webrazzi, Bilio.com çalışanlarına kapanışın bildirildiğini yazdı. Ertesi sabah şirket haberi doğruladı. Açıklamada kârlılıkla ilgili sorunlar öne sürülüyordu; Webrazzi, sitenin son dönemde teknoloji platformundan kaynaklanan sorunlar yaşadığını da ekledi. egirişim'in aktardığı resmi açıklamada Bilio, Naspers grubunun Türkiye'deki en önemli internet yatırımlarından biri olarak tanımlanıyor ve 31 Temmuz 2016 itibarıyla yayın hayatına son vereceği bildiriliyordu. Kapanış anında sitede 800'den fazla mağazanın yaklaşık 4,5 milyon ürünü listeleniyordu.

Bilio'nun hikâyesi, on iki yıllık bir markanın bir satın alma, bir isim değişikliği ve bir portföy kararıyla nasıl sona erebileceğini gösteriyor. Fiyat karşılaştırma pazarı ise başka oyuncularla yoluna devam etti.

## Dersler

- Yerleşik bir markayı değiştirmek, trafiğini aramadan alan bir iş için ciddi bir risktir; geçişi ölçerek yap.
- Aracı modellerde gelir, mağazaların reklam bütçesine bağlıdır; bu bütçe daralınca kârlılık hızla bozulur.
- Büyük bir grubun parçası olmak kaynak sağlar, ama portföy kararlarında tek bir satırın silinmesine de açık hale getirir.

## Kaynaklar

- [Bilio.com kapanıyor [Doğrulandı]](https://webrazzi.com/2016/07/14/bilio-com-kapaniyor-son-dakika/)
- [Naspers'ın Türkiye'deki İştiraki Bilio.com, 31 Temmuz'da Kapanıyor](https://egirisim.com/2016/07/15/naspersin-turkiyedeki-istiraki-bilio-com-31-temmuzda-kapaniyor/)
- [Ucuzu rafa kaldıran Bilio.com, dönüşüm sürecinin ardından yeniden hızlanıyor](https://webrazzi.com/2014/11/16/bilio-com/)

---

# BolBol (2014 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bolbol/
- Sektör: Yemek ve içecek
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

BolBol, Çiçeksepeti'nin kurucusu Emre Aydın'ın 2014'te başlattığı online yemek sipariş platformuydu. Rakiplerinden farklı olarak restoranlardan sipariş komisyonu almıyor, gelirini banner, SMS ve e-posta gibi pazarlama hizmetlerinden elde etmeyi planlıyordu. Yalnızca İstanbul'da hizmet verdi 2015'te yaklaşık 60 dakikada teslimat hedefleyen BolBol Market'i duyurarak market alışverişine de yöneldi.

## Neden kapandı?

BolBol, pazarın ilk giren ve hâkim oyuncusu Yemeksepeti karşısında yeterli restoran ağını kuramadı. Şirket Kasım 2014'te Rekabet Kurumu'na başvurarak Yemeksepeti'nin restoranlar üzerindeki sözleşme koşulları nedeniyle zincir restoranların kendileriyle çalışmadığını ileri sürdü. Rekabet Kurulu Haziran 2016'da Yemeksepeti'ne restoran sözleşmelerindeki en çok kayrılan müşteri şartı nedeniyle yaklaşık 428 bin TL idari para cezası verdi. Ancak bu karar BolBol için geç geldi: şirket temsilcisi sözlü savunma toplantısında BolBol'un kapanma noktasına geldiğini söyledi ve iki hafta sonra site erişilemez hale geldi. Komisyonsuz modelin, restoran bulmakta zorlanan bir platform için yeterli gelir üretemediği de bir yorum olarak eklenebilir.

## Hikâyesi

Emre Aydın, 2006'da kurduğu Çiçeksepeti ile online hediye pazarında başarılı olmuştu. 2014'te gözünü daha kalabalık bir alana, yemek siparişine çevirdi. BolBol önce mobil uygulamalarla yola çıktı, Eylül 2014'te web sitesini açtı. Webrazzi'nin o günkü haberine göre platformda 1.044 restoran ve yaklaşık 75 bin menü ürünü vardı.

BolBol'un en dikkat çekici yanı iş modeliydi. Restoranlardan sipariş komisyonu ve giriş ücreti almıyor, gelirini banner reklamı, SMS ve e-posta kampanyası gibi pazarlama hizmetlerinden kazanmayı planlıyordu. Kullanıcılara ise her siparişte puan ve rozet veriliyordu. 2015'te şirket, yaklaşık 60 dakikada teslimat hedefleyen BolBol Market'i duyurarak market alışverişine de adım attı.

Sorun, restoranları platforma çekmekti. BolBol, Kasım 2014'te Rekabet Kurumu'na başvurdu. Rekabet Kurulu kararına yansıyan başvuruya göre şirket, Yemeksepeti'nin sözleşme koşulları ve baskısı nedeniyle zincir restoranların hiçbirinin kendileriyle çalışmadığını, bazı restoranların platformdan ayrılmak zorunda kaldığını ileri sürdü. Aynı kararda BolBol'un yatırımının yarısını yazılıma, yüzde 40'ını saha çalışmasına harcadığı da kayda geçti.

Süreç bir buçuk yılı aşkın sürdü. 31 Mayıs 2016'daki sözlü savunma toplantısında BolBol adına konuşan Faruk Kayabaşı, haksız rekabet nedeniyle platformun kapanma noktasına geldiğini söyledi. Rekabet Kurulu Haziran 2016'da Yemeksepeti'ne en çok kayrılan müşteri şartı nedeniyle yaklaşık 428 bin TL idari para cezası verdi. Aynı günlerde Webrazzi, bolbol.com'a artık erişilemediğini ve markanın Çiçeksepeti'nin grup markaları arasından çıkarıldığını duyurdu.

BolBol'un hikâyesi, ağ etkisinin güçlü olduğu bir pazarda geç kalan oyuncunun ne kadar zor bir savaş verdiğini anlatıyor. Deneyimli bir girişimci, farklı bir iş modeli ve arkasında büyük bir e-ticaret markası vardı. Ama restoranlar ve kullanıcılar zaten tek bir platformda toplanmıştı ve hukuki süreç sonuçlandığında şirket için artık çok geçti.

## Dersler

- Ağ etkisinin güçlü olduğu pazarda ikinci gelen oyuncu, fiyat avantajıyla tek başına öne geçemez.
- Hukuki süreçler yavaştır; rekabet şikâyetini iş stratejinin yerine koyma.
- Komisyonsuz model kulağa cazip gelir, ama alternatif gelir kalemlerinin gerçekten ölçeklendiğini erken kanıtla.

## Kaynaklar

- [BolBol.com? [Güncellendi]](https://webrazzi.com/2016/06/15/bolbol-com-kapaniyor/)
- [Rekabet Kurulu Kararı, Dosya 2014-3-87, Karar 16-20/347-156](https://www.rekabet.gov.tr/Karar?kararId=0bd0157a-2b4d-43ce-85a3-2af821bb387b)
- [Emre Aydın'ın yemek siparişi girişimi Bolbol.com, mobilden sonra web yayınına da başladı](https://webrazzi.com/2014/09/19/bolbol-com-web-girisimi/)
- [Yemek Sepeti soruşturmasında Bolbol.com şikayetçi oldu, Nevzat Aydın savunma yaptı](https://webrazzi.com/2016/06/01/yemek-sepeti-sorusturmasinda-bolbol-com-sikayetci-oldu-nevzat-aydin-savunma-yapti/)
- [Rekabet Kurumu'ndan Yemek Sepeti'ne 428 bin TL ceza](https://digitalage.com.tr/rekabet-kurumundan-yemek-sepetine-428-bin-tl-ceza/)
- [Yemek teslimat servisi BolBol, süpermarket alışverişine de el attı](https://webrazzi.com/2015/07/08/bolbol-yemek-teslimat-supermarket-alisveris/)

---

# Clinkle (2011 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/clinkle/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 25 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Clinkle, akıllı telefonların yaydığı ultrasonik sinyallerle mobil ödeme yapılmasını hedefleyen bir girişimdi. Teknik sorunlar nedeniyle bu yaklaşımdan vazgeçen şirket, 2014'te ön ödemeli bir banka kartı ve arkadaşlara para gönderme özelliği sunan bir uygulamaya yöneldi. Her yedinci ödemede kullanıcılara bir arkadaşına gönderebileceği ödül veriliyordu.

## Neden kapandı?

Şirket 2013'te Silikon Vadisi'nin o güne kadarki en büyük tohum turunu topladı, ancak ultrasonik ödeme teknolojisi aşılamayan teknik zorluklar nedeniyle terk edildi. Uygulama Eylül 2014'e kadar yalnızca bekleme listesine kaydolmaya izin veriyordu ve sonradan çıkan ön ödemeli kart ürünü de tutunamadı. Aralık 2013'te çalışanların dörtte biri çıkarıldı, 2015'te yedi kilit çalışan istifa etti ve ekip 70 kişiden en fazla 12 kişiye indi. Ocak 2016'da Forbes, piyasada bir ürün göremeyen yatırımcıların paralarını geri istediğini yazdı. Şirket 2016'da kapandı.

## Hikâyesi

Haziran 2013'te Silikon Vadisi'nin en çok konuşulan girişimi, henüz tek bir müşterisi olmayan bir mobil ödeme uygulamasıydı. Clinkle, 25 milyon dolarla bölge tarihinin o güne kadarki en büyük tohum turunu kapatmıştı. Kurucusu Lucas Duplan ise şirketi 2011'de Stanford'da bilgisayar bilimleri öğrencisiyken kurmuştu.

Fikir, akıllı telefonların yaydığı ultrasonik seslerle ödeme yapmaktı: kasada kart ya da nakit yerine telefonun yaydığı ultrasonik sinyaller kullanılacaktı. Duplan, VMware'in kurucu ortağı Diane Greene aracılığıyla tanıştığı Accel ortağı Jim Breyer'i ilk görüşme ve ürün gösteriminde ikna etti. Tura Greene, Andreessen Horowitz, Intel Capital, Intuit, Peter Thiel ve Salesforce CEO'su Marc Benioff gibi isimler de katıldı. Şirket ürünün satıcılara müşterileri hakkında bilgi sağlayarak hedefli kampanyalar yapmalarına da yardım edeceğini söylüyordu.

Ancak ürün bir türlü gelmedi. Aralık 2013'te çalışanların dörtte biri çıkarıldı. Uygulama, Eylül 2014'e kadar kullanıcılara yalnızca bekleme listesine kaydolma imkânı sunuyordu. Ultrasonik teknoloji aşılamayan teknik sorunlar nedeniyle terk edildi ve şirket 2014'te ön ödemeli bir banka kartına yöneldi. Nihayet yayına giren uygulama arkadaşlara para göndermeye ve Clinkle Card ile ödeme yaptıkça ödül kazanmaya dayanıyordu; her yedinci ödemede kullanıcıya bir arkadaşına gönderebileceği bir “Treat” veriliyordu. TechCrunch lansmanı haber verirken şirketi mobil cüzdan dünyasının alay konusu olarak nitelendirdi.

2015'te yedi kilit çalışan, TechCrunch'ın haberine göre CEO'yu protesto ederek istifa etti ve ekip bir zamanlar 70 kişiyken en fazla 12 kişiye indi. Şirketin Apple'a satılmayı denediği haberleri çıktı. Ocak 2016'da Forbes, piyasada bir ürün göremeyen yatırımcıların sabrının tükendiğini ve paralarını geri istediklerini yazdı. Aynı ay Richard Branson'ın şirkete yatırım yapıp Duplan'a danışman olduğu duyuruldu. Mayıs 2016 itibarıyla Clinkle kapanmıştı.

Clinkle, çalışan bir ürün yokken toplanan büyük paranın bir avantaj değil, karşılanması gereken bir beklenti olduğunu gösteriyor. Teknoloji vaat edildiği gibi çalışmayınca, rekor tur yalnızca düşüşü daha görünür kıldı.

## Dersler

- Büyük bir tohum turu, çalışan bir ürünün yerine geçmez; parayı almadan önce teknolojinin gerçek koşullarda çalıştığını kanıtlayın.
- Ürün yokken bekleme listesiyle yıllarca beklemek, hem ekibin hem yatırımcıların sabrını tüketir; küçük ama çalışan bir sürümle erken çıkın.
- Temel teknoloji başarısız olursa, yeni yöne geçmeden önce o yönde gerçek bir avantajınız olup olmadığını dürüstçe sorgulayın.

## Kaynaklar

- [Clinkle](https://en.wikipedia.org/wiki/Clinkle)
- [Clinkle Raises Celebrity-Filled $25M Round As It Gears Up To Eliminate The Physical Wallet](https://techcrunch.com/2013/06/27/clinkle-raises-celebrity-filled-25m-round-as-it-gears-up-to-eliminate-the-physical-wallet/)
- [Clinkle Up In Smoke As Investors Want Their Money Back](https://www.forbes.com/sites/ryanmac/2016/01/22/clinkle-up-in-smoke-as-investors-want-their-money-back/)
- [Clinkle Implodes As Employees Quit In Protest Of CEO](https://techcrunch.com/2015/05/15/clunk/)

---

# EVT Motor (EVT S1) (2012 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/evt-motor/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

EVT Motor, Hacettepe Üniversitesi Otomotiv Mühendisliği bölümünden akademisyen ve öğrencilerin 2012'de başlattığı elektrikli otomobil girişimiydi. 12 kişilik ekip, üç buçuk yıllık çalışmanın ardından EVT S1 adlı elektrikli spor otomobilin prototipini Ekim 2015'te Hacettepe Teknokent'te tanıttı. Araç 141 beygirlik motoru, 35 kWh bataryası ve yaklaşık 300 kilometrelik menziliyle tamamen yerli tasarım bir elektrikli otomobil olarak sunuldu.

## Neden kapandı?

Prototip büyük ilgi görse de seri üretime geçmek için gereken sermaye bulunamadı. Hürriyet'in aktardığına göre ilk 500 araç için izin alınmıştı ve hedef fiyat 150 bin TL'ydi, fakat beklenen yatırımcı ve kamu desteği gelmedi. Webtekno'ya göre maaşları ödenemeyen mühendisler projeden ayrıldı, aynı dönemde üniversitede rektör değişikliği yaşandı. Şirket Mart 2016'da destek alamadığı için faaliyetlerine son verdiğini duyurdu. Otomobil gibi sermaye yoğun bir işte prototipten seri üretime geçişin, üniversite imkânlarıyla yürüyen bir ekip için ne kadar zor olduğunu gösteren bir örnek oldu.

## Hikâyesi

Haziran 2012'de Ankara'da, Hacettepe Üniversitesi Otomotiv Mühendisliği bölümünden bir grup akademisyen ve öğrenci iddialı bir hedefle çalışmaya başladı: tamamen Türk mühendisliğiyle tasarlanmış, yüzde 100 elektrikli bir spor otomobil. Ekip, Hacettepe Teknokent bünyesinde EVT Motor adıyla örgütlendi. Teknolojioku'nun aktardığına göre projenin yürütücüleri arasında Prof. Dr. Engin Tanık ve Dr. Raşit Karakuş vardı.

Üç buçuk yıl süren çalışmanın ardından 12 kişilik ekip, EVT S1 prototipini Ekim 2015'te Teknokent'te kamuoyuna gösterdi. Alüminyum alaşımlı şasi üzerine kurulan araç 141 beygirlik motoru, 35 kWh bataryası ve yaklaşık 300 kilometrelik menziliyle dikkat çekti; hızlı şarjla yaklaşık yarım saatte doldurulabiliyordu. Otomobil sempozyum ve fuarlarda sergilendi, basında geniş yer buldu. Dönemin rektörü, ilk 500 araç için izinlerin alındığını ve seri üretime geçileceğini açıkladı; hedef fiyat 150 bin TL olarak konuşuluyordu.

Ancak prototipten fabrikaya giden yol, ekibin elindeki kaynaklarla aşılabilecek gibi değildi. Seri üretim için hem bakanlık desteği hem de yatırımcı gerekiyordu ve ikisi de gelmedi. Webtekno'nun 2024'teki değerlendirmesine göre maaşları ödenemeyen mühendisler zamanla başka işlere geçti, aynı dönemde üniversitede rektör değişikliği yaşandı. Mart 2016'da EVT Motor, internet sitesi ve sosyal medya hesapları üzerinden kısa bir duyuru yaptı: "EVT Motor destek gelmediği için faaliyetlerine son vermek zorunda kalmıştır." Ekip, projenin akıbetini Devrim arabalarına benzetti.

Prototip üniversitede sergilenmek üzere saklandı. Webtekno'ya göre bir koleksiyoncu araç için 1 milyon TL teklif etti, ekip ise projenin tarihî değerini gerekçe göstererek teklifi geri çevirdi. Ekipteki mühendislerin bir kısmı büyük otomotiv şirketlerinde çalışmaya başladı.

EVT S1'in hikâyesi, yerli otomobil tartışmasında en sık hatırlanan yarım kalmış projelerden biri olarak anılıyor. Çalışan bir prototip ortaya çıkarmak mümkün olmuştu; eksik olan, bu prototipi binlerce araçlık bir üretime taşıyacak sermaye ve kurumsal sahiplenmeydi.

## Dersler

- Donanımda prototip işin kolay kısmıdır; seri üretimin parasını en baştan planla.
- Yatırımcı ya da kamu desteği vaadini, imzası atılmadan kesin kaynak gibi hesaplama.
- Ekibin maaşını ödeyemediğin gün, yıllarca biriken bilgi de kapıdan çıkar.

## Kaynaklar

- [EVT S1'e Devrim sonu](https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/ankara/evt-s1e-devrim-sonu-40067948)
- [EVT S1'den üzücü haber geldi](https://otopark.com/2016/03/15/evt-s1-projesinden-kotu-haber/)
- [Türkiye'nin İlk Yerli ve %100 Elektrikli Aracı EVT S1 Neden Yoluna Devam Edemedi?](https://www.webtekno.com/ilk-yerli-elektrikli-arac-evt-s1-ne-oldu-h151959.html)
- [Sonu devrim arabaları gibi olan EVT S1 hikayesi](https://www.teknolojioku.com/otomobil/sonu-devrim-arabalari-gibi-olan-evt-s1-hikayesi-608ad1e2ac4fab135003290c)

---

# Fuhu (2008 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/fuhu/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Fuhu, çocuklar için tasarlanmış Nabi tablet serisini üreten El Segundo merkezli bir şirketti. Android üzerinde çalışan tabletler, çocuklara özel yazılım, ebeveyn kontrolleri ve darbelere karşı kauçuk kenarlıklarla satılıyordu. Şirket 2013'te Inc. dergisinin ABD'nin en hızlı büyüyen şirketleri listesinde birinci oldu.

## Neden kapandı?

Tablet başına kâr marjı 5 dolara kadar düşebiliyordu ve şirket kârı aksesuarlardan çıkarmaya çalışıyordu. 2014 ile 2015'te Apple, Samsung ve Amazon çocuk dostu tabletlerini çoğaltınca Nabi'ye talep yavaşladı. 150.000 adet sipariş edilen Nabi Dream Tab ticari başarısızlığa uğradı, şirketi stok fazlası ve üretici Foxconn'a büyük bir borçla bıraktı. Kasım 2015'te büyük perakendecilere sevkiyatlar iptal edildi. Bir kredi verenin 6,5 milyon dolarlık alacağını tahsil etmesiyle yeterli sermaye kalmayınca şirket Aralık 2015'te Chapter 11 başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

2011 yılbaşı sezonunda Toys "R" Us, Fuhu'dan 10.000 adet Nabi tablet sipariş etti. Noel'den bir hafta önce teslim edilen tabletler iki hafta içinde tükendi. Bu, çocuklara özel tablet pazarının kapısını aralayan ve sonra hızla kapanan bir hikâyenin başlangıcıydı.

Fuhu'yu 2008'de Robb Fujioka ile kardeşler John ve Steve Hui kurdu; şirketin adı kurucuların soyadlarının ilk iki harfinden geliyordu. eMachines'in kurucu ortağı olan John Hui, marjları düşük olduğu için donanımdan uzak durmayı ve yalnızca yazılım geliştirmeyi öneriyordu. Şirket ilk yıllarda çocukların güvenli internet kullanımı için Fooz Kids platformu gibi yazılımlar geliştirdi. 2011 ortasında yazılım lisans ortağı Foxconn, elindeki düşük maliyetli tablet fazlası için fikir isteyince Fujioka ve CEO Jim Mitchell bu tavsiyeyi bir kenara bıraktı ve kendi tabletlerini tasarladı.

Toys "R" Us ile ortaklık kısa sürdü, ama Fuhu 10 milyon dolarlık krediyle Nabi 2'yi geliştirdi. Walmart, Best Buy ve Target üzerinden 750.000 adet satan tablet, şirketin 2012 satışlarını 117,9 milyon dolara taşıdı. 2013'te 2 milyonun üzerinde cihaz satıldı, gelir 196 milyon dolara çıktı ve Fuhu, Inc. dergisinin ABD'nin en hızlı büyüyen 5.000 şirketi listesinin zirvesine yerleşti. Uzmanlar halka arzda değerin 1 milyar doları aşabileceğini konuşuyordu.

Kırılma, büyük oyuncuların pazara girmesiyle geldi. 2014 ile 2015'te Apple, Samsung ve Amazon çocuk dostu seçeneklerini çoğalttı. 150.000 adet sipariş edilen Nabi Dream Tab satmadı; büyük ekranlı Nabi Big Tab'den 2014 yılbaşı sezonunda yalnızca 4.000 adet satılabildi. Tabletlerin aşırı ısınan pilleri nedeniyle toplu dava açıldı. Kasım 2015'te Bloomberg, Fuhu'nun Foxconn ile anlaşmazlık yüzünden büyük perakendecilere sevkiyatları iptal ettiğini yazdı; Inc.'e göre şirketin Foxconn'a borcu 60 ile 100 milyon dolar arasındaydı. 7 Aralık 2015'te Chapter 11 başvurusu yapıldı ve Mattel, şirketi açık artırmada 21,5 milyon dolara satın aldı. Fuhu 9 Ocak 2016'da kapandı.

Fuhu'nun hikâyesi, hızlı büyümenin düşük marjlı bir donanım işinde ne kadar kırılgan olabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Dev şirketlerin kolayca kopyalayabileceği bir donanım kategorisinde, marjınızı yazılım ve içerikle korumanın yolunu erkenden bulun.
- Tek bir sözleşmeli üreticiye büyük borç biriktirmek, ilk krizde tüm tedarik zincirinizi kilitler.
- Yeni bir ürüne büyük stok siparişi vermeden önce küçük bir partiyle gerçek talebi ölçün.

## Kaynaklar

- [Fuhu](https://en.wikipedia.org/wiki/Fuhu)
- [Fuhu Holdings files for Chapter 11 bankruptcy protection](https://www.reuters.com/article/fuhu-bankruptcy-idUSL3N13W35V20151207#6tXYxcBRssyLVi1o.97)
- [The Maker of Nabi Kids' Tablet Is Canceling Orders](https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-11-13/foxconn-backed-tablet-maker-said-to-cancel-shipments-to-wal-mart)

---

# Gawker Media (2003 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gawker-media/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Gawker Media, New York merkezli bir internet medya şirketi ve blog ağıydı. Gawker.com'un yanı sıra Deadspin, Lifehacker, Gizmodo, Kotaku, Jalopnik ve Jezebel gibi siteleri yayımladı. Gelirini ağırlıklı olarak reklamdan elde ediyordu ve 2014'te kârlıydı.

## Neden kapandı?

Gawker 2012'de Hulk Hogan'ı içeren bir seks kasetinden kısa bir bölüm yayımladı ve bir hâkimin kaldırma kararına rağmen yayından kaldırmayacağını açıkladı. Gerçek adı Terry Bollea olan Hogan, mahremiyetinin ihlal edildiği gerekçesiyle Florida'da dava açtı. Jüri Mart 2016'da şirketin toplam 140 milyon dolar tazminat ödemesine hükmetti. Şirket bu tutarı ve temyiz için gereken 50 milyon dolarlık teminatı karşılayamadığını belirterek Haziran 2016'da Chapter 11 başvurusu yaptı. Siteler açık artırmayla Univision'a satıldı, Gawker.com ise kapatıldı.

## Hikâyesi

18 Mart 2016'da Florida'daki bir jüri, Gawker Media'nın Hulk Hogan'a 115 milyon dolar tazminat ödemesine hükmetti. Üç gün sonra 25 milyon dolarlık cezai tazminat eklendi; bunun 10 milyon doları doğrudan kurucu Nick Denton'a yükletildi. Kârlı ama küçük bir medya şirketi için bu, varoluşsal bir rakamdı.

Denton, şirketi Ekim 2003'te Blogwire adıyla kurdu; şirket 2008'e kadar New York'un SoHo semtindeki evinden yönetildi. Gawker.com'un ardından Gizmodo, Kotaku, Lifehacker, Deadspin, Jalopnik ve Jezebel gibi siteler ağa katıldı. Denton 2005'te blogların iş olarak değerinden kuşku duyduğunu yazsa da şirket büyüdü: gelir 2010'da 20 milyon dolardan 2014'te 45 milyon dolara çıktı, aynı yıl 6,5 milyon dolar faaliyet kârı elde edildi. Business Insider şirkete 250 milyon dolar değer biçti.

Kırılmanın kökü 2012'ye uzanıyordu. 4 Ekim 2012'de Gawker editörlerinden biri, Hulk Hogan'ı içeren bir seks kasetinden kısa bir bölüm yayımladı. Hogan videonun kaldırılmasını istedi; Denton, ABD Anayasası'nın ifade özgürlüğünü koruyan Birinci Değişikliği'ni ve haberin değerini gerekçe göstererek reddetti. Bir hâkim görüntünün kaldırılmasına karar verdi, Gawker ise Nisan 2013'te bu karara uymayacağını açıkça yazdı. Gerçek adı Terry Bollea olan Hogan, mahremiyetinin ihlal edildiği gerekçesiyle 100 milyon dolarlık dava açtı. Mayıs 2016'da milyarder Peter Thiel, The New York Times'a Bollea'nın davası dahil başkalarının açtığı bazı davaların masraflarını karşılamak için 10 milyon dolar ödediğini doğruladı.

Şirket 140,1 milyon dolarlık kararı da, temyiz için gereken 50 milyon dolarlık teminatı da ödeyemeyeceğini açıklayarak 10 Haziran 2016'da Chapter 11 başvurusu yaptı. 16 Ağustos'ta Univision, Gawker.com dışındaki tüm siteleri açık artırmada 135 milyon dolara aldı; Gawker.com ertesi hafta kapandı. Kasım 2016'da Gawker, Bollea ile 31 milyon dolarlık bir uzlaşmaya vararak temyizden vazgeçti. Diğer siteler Gizmodo Media Group çatısında yaşamaya devam etti.

Gawker'ın sonu, medya girişimlerinde editoryal kararların hukuki risk yönetiminden ayrı düşünülemeyeceğini gösteriyor.

## Dersler

- Yayıncılıkta haber değeri ile kişilik hakları arasındaki çizgi için yazılı bir hukuki inceleme süreci kurun; Türkiye'de de erişim engeli ve tazminat riski yüksektir.
- Mahkeme kararlarına uymamak, davanın kendisinden daha büyük bir risk yaratabilir.
- Kârlı bir medya şirketi bile tek bir büyük davaya karşı sermaye tamponu olmadan savunmasızdır; hukuki risk için sigorta ve karşılık ayırın.

## Kaynaklar

- [Gawker Media](https://en.wikipedia.org/wiki/Gawker_Media)
- [Gawker, Filing for Bankruptcy After Hulk Hogan Suit, Is for Sale](https://www.nytimes.com/2016/06/11/business/media/gawker-bankruptcy-sale.html)
- [Univision to Buy Gawker Media for $135M](https://www.hollywoodreporter.com/news/univision-buy-gawker-media-135m-920016)

---

# incir.com (2012 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/incir-com/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

incir.com, 2012'de Yusuf Yıldırım tarafından kurulan bir e-ticaret platformuydu. Kullanıcılar stok ve operasyonla uğraşmadan, platformun kataloğundan seçtikleri ürünlerle birkaç tıkla kendi sanal mağazalarını açıyor ve satışlardan komisyon kazanıyordu. Model, platforma yeni üye getirenlere de kazanç sağlayan bir ağ yapısına dayanıyordu.

## Neden kapandı?

Webrazzi'ye göre şirketin büyümesi 2016'nın başından itibaren yavaşladı ve yeni finansman ihtiyacı doğdu. 18 Temmuz 2016'da imzalanması planlanan yatırım anlaşması, 15 Temmuz darbe girişiminin ardından yatırımcının geri çekilmesiyle gerçekleşmedi. Olağanüstü hal döneminde iflas erteleme yolunun kapanması seçenekleri daha da daralttı. Başka şirketlerle yapılan görüşmelerden sonuç alınamayınca şirket 9 Eylül 2016'da operasyonel maliyetler nedeniyle devam edemeyeceğini açıkladı. Yüksek değerlemeyle büyüyen ve sürekli yeni fona ihtiyaç duyan yapı, tek bir yatırım turunun düşmesine dayanamadı.

## Hikâyesi

Yusuf Yıldırım, Temmuz 2012'de incir.com'u kurduğunda fikir basitti: E-ticaret sitesi açmak isteyen herkes, stok tutmadan ve kargoyla uğraşmadan birkaç tıkla kendi mağazasını kurabilmeliydi. Webrazzi'nin o dönemki haberine göre kullanıcılar 70 binden fazla ürün arasından seçim yapıyor ve satışlardan komisyon alıyordu. Model, platforma yeni üye getirenlere de kazanç sağlayan bir ağ yapısına dayanıyordu. Enuygun.com'un kurucusu Çağlar Erol ve Çiçeksepeti.com'un kurucusu Emre Aydın ilk melek yatırımcılar arasındaydı.

Büyüme hızlı geldi. Mayıs 2013'te melek yatırımcı Hasan Aslanoba 1 milyon dolar yatırım yaptı; o sırada platformda 2 binden fazla kayıtlı mağaza vardı. Mart 2015'te şirket, 57 milyon dolar değerleme üzerinden 3 milyon dolar yeni yatırım aldı. Hürriyet'e göre incir.com'da 35 bin kişi mağaza açmıştı ve şirketin 2015 cirosu 75 milyon liraya ulaşmıştı.

2016'nın başında ise büyüme yavaşladı ve şirket yeni bir finansman arayışına girdi. Webrazzi'nin aktardığına göre çok daha düşük bir değerleme üzerinden yürütülen görüşmelerin sonunda anlaşmanın 18 Temmuz'da imzalanması planlanıyordu. 15 Temmuz darbe girişimi bu takvimi altüst etti ve yatırım yapacak şirket geri çekildi. Olağanüstü hal kapsamında 1 Ağustos'tan itibaren iflas erteleme yolunun kapanması, şirketin elindeki seçenekleri daha da daralttı. Başka şirketlerle yapılan görüşmelerden de sonuç alınamadı.

9 Eylül 2016'da incir.com, operasyonel maliyetler nedeniyle faaliyetlerine devam edemeyeceğini duyurdu. Hürriyet'in aktardığına göre kapanış sırasında yaklaşık 500 müşteri siparişini bekliyordu ve tedarikçi ödemelerinde de sorunlar yaşanıyordu.

incir.com'un hikâyesi, hızlı büyümenin sürekli yeni yatırıma bağlı olduğu bir modelin dış şoklara ne kadar açık olduğunu gösteriyor. Tek bir yatırım turunun düşmesi, dört yıllık bir girişimi birkaç hafta içinde kapanışa sürükledi.

## Dersler

- Büyümen sürekli yeni yatırıma bağlıysa, tek bir turun düşmesi seni bitirebilir; en az 12 aylık nakit tamponu tut.
- Değerleme yükseldikçe bir sonraki turun çıtası da yükselir; düşük değerlemeli tura hazırlıklı ol.
- Makro şoklar senin kontrolünde değildir, ama maliyet yapının ne kadar hızlı küçülebileceği senin kararındır.

## Kaynaklar

- [incir.com kapandı! [Son Dakika]](https://webrazzi.com/2016/09/09/incir-com-kapandi/)
- [incir.com Kapandı (Son Açıklaması)](https://egirisim.com/2016/09/09/incir-com-kapandi/)
- [Türkiye'nin en büyüğü olacaktı bir gecede kapandı](https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/turkiyenin-en-buyugu-olacakti-bir-gecede-kapandi-40229465)
- [İncir.com, 57 milyon dolar değerlemeyle 3 milyon dolar yeni yatırım aldı](https://webrazzi.com/2015/03/30/incir-com-57-milyon-dolar-degerlemeyle-3-milyon-dolar-yatirim/)
- [incir.com, Hasan Aslanoba'dan yatırım aldı](https://webrazzi.com/2013/05/24/incir-com-hasan-aslanoba-yatirim/)
- [incir.com](https://webrazzi.com/2012/11/22/incir-com/)

---

# İndirdik.com (2010 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/indirdik/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

İndirdik.com, Mustafa Acet'in kurduğu Bendeİstiyorum.com'un 2010'da yeni adı ve altyapısıyla yeniden açılan haliydi. Başlangıçta günde tek bir ürünü indirimli satan site, zamanla ilginç ve sıra dışı ürünler satan bir fırsat mağazasına dönüştü. 2014'te franchise modeliyle fiziksel mağazalar açmaya başladı.

## Neden kapandı?

Şirket kapanış için herhangi bir açıklama yapmadı; egirişim Temmuz 2016'da sitenin birkaç gündür erişilemediğini, son tweetin Ocak 2016'da atıldığını ve kapanış nedeninin bilinmediğini yazdı. Webrazzi'nin 2014 tarihli haberine göre şirket ürünlerinin yüzde 70'ini kendisi ithal ediyor, satılan ürünlerin yüzde 97'sini stokta tutuyordu ve ekip 30 kişiden 22 kişiye inmişti. Aynı dönemde franchise mağazalarla büyüme planı açıklandı. Stok ve ithalat yükü taşıyan bir modelle fiziksel kanala açılmanın maliyeti kapanışta rol oynamış olabilir; ancak bu bir yorumdur, şirket gerekçe paylaşmadı.

## Hikâyesi

Mustafa Acet'in e-ticaret macerası, her gün tek bir ürünü indirimli satan Bendeİstiyorum.com ile başladı. Ağustos 2010'da GittiGidiyor'un kurucuları Burak Divanlıoğlu ve Serkan Borançılı siteye yatırım yaptı. Webrazzi'nin aktardığına göre kurulan yeni şirkette Acet yüzde 40, ortağı Abdullah Serdar Çurgunlu yüzde 14, iki yatırımcı ise yüzde 20'şer paya sahipti; Goril Bilişim de ortaklar arasındaydı. Kasım 2010'da site yeni adıyla açıldı: İndirdik.com.

İlk yıllar hızlı geçti. Acet, 2011'de Türkiye'de ilk kez düzenlenen Global Üniversiteli Girişimci Yarışması'nı 126 başvuru arasından birinci olarak kazandı ve New York'taki dünya finaline gitti. Site, günde tek ürün satışından çıkıp ilginç ürünler satan bir fırsat mağazasına dönüştü.

Aralık 2014'te Webrazzi, İndirdik.com'un ayda 2 milyondan fazla tekil ziyaretçi ve 15 milyondan fazla sayfa gösterimine ulaştığını yazıyordu. Şirket 1.200 çeşit ürün satıyor, bunların yüzde 70'ini kendisi ithal ediyordu; siparişlerin yüzde 74'ü aynı gün kargoya veriliyordu. Ekip 30 kişiden 22 kişiye inmişti. Yeni hedef fiziksel mağazalardı: İzmit'te ilk franchise mağaza açılmış, 2015 sonuna kadar 15 ile 20 arasında mağaza hedeflenmişti.

Bu plan hiçbir zaman kamuoyuna yansıyan bir sonuca ulaşmadı. Temmuz 2016'da egirişim, sitenin birkaç gündür 502 hatasıyla açılmadığını, son tweetin 27 Ocak 2016'da atıldığını fark etti. Haberde kapanış nedeninin bilinmediği yazıyordu. Ağustos 2016'da bir başka blog da sitenin herhangi bir veda mesajı olmadan kapandığını not etti.

İndirdik.com'un hikâyesi, bir zamanlar hızla büyüyen bir fırsat sitesinin sessizce ortadan kaybolabildiğini gösteriyor. Resmi bir açıklama olmadığı için kapanışın nedenleri bugün de belirsizliğini koruyor.

## Dersler

- Stoklu ve ithalata dayalı bir modelde nakit, büyüme hızından önce gelir; stok devir hızını yakından izle.
- Fiziksel kanala açılmak online işin sorunlarını çözmez, çoğu zaman yenilerini ekler.
- Kapanacaksan müşterine ve takipçine açıklama yap; sessiz kapanış itibarına kalıcı zarar verir.

## Kaynaklar

- [İndirdik(.)com Kapandı](https://egirisim.com/2016/07/23/indirdik-com-kapandi/)
- [GittiGidiyor Kurucularından Bendeİstiyorum.com'a Yatırım!](https://webrazzi.com/2010/08/04/gittigidiyor-kurucularindan-bendeistiyorum-coma-yatirim/)
- [Ayda 2 milyon ziyaretçi ağırlayan indirdik.com, franchise modeliyle büyüyecek](https://webrazzi.com/2014/12/16/indirdik-com-franchise/)
- [Global Üniversiteli Girişimci Yarışması'nda Kazanan İndirdik.com Oldu](https://webrazzi.com/2011/11/02/global-universiteli-girisimci-yarismasi-indirdik/)
- [İndirdik.com kapandı](https://www.zahiridunya.net/indirdikcom-kapandi/)

---

# Kliksa (2012 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/kliksa/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Kliksa, 2012'de Sabancı Holding bünyesinde, Teknosa'nın bağlı ortaklığı olarak kurulan genel bir e-ticaret sitesiydi. Elektronik, ev aletleri ve kişisel bakım gibi pek çok kategoride ürün satıyordu. Kampanyalarıyla kısa sürede Türkiye'nin büyük e-ticaret siteleri arasına girdi.

## Neden kapandı?

Webrazzi'ye göre Kliksa bir süredir büyümek için dış yatırım arıyordu; bir yatırımcıyla teklif aşamasına gelindi, ancak yönetim kurulu teklifi reddetti. Sabancı Holding de online pazarda böyle bir büyüme için kaynak ayırmamayı tercih etti; Webrazzi, hızla büyüyen Teknosa'nın varlığının ayrı bir şirkete yatırım yapılmasını engellemiş olabileceğini yorumladı. Bloomberg HT'nin aktardığına göre Teknosa önce Kliksa'nın satışı için stratejik alternatifleri değerlendirmiş, bir yatırım bankası görevlendirmişti, fakat sonunda şirketi kendi bünyesine kattı. Webtekno'ya göre n11, Hepsiburada ve GittiGidiyor gibi güçlü rakiplerle yarışmak da giderek zorlaşıyordu.

## Hikâyesi

Sabancı Holding 2012'de genel bir e-ticaret sitesiyle online perakendeye girdi: Teknosa'nın bağlı ortaklığı olarak kurulan Kliksa. Site teknoloji ürünlerinden ev aletlerine, kişisel bakımdan başka pek çok kategoriye uzanan geniş bir ürün yelpazesi sundu. Webtekno'nun sonradan yaptığı derlemeye göre kampanyaları ve indirimleriyle dikkat çekti, 2014'e gelindiğinde Türkiye'nin büyük e-ticaret siteleri arasına girdi.

Ancak genel e-ticaret sahası kalabalıktı. n11, Hepsiburada ve GittiGidiyor gibi rakipler büyük bütçelerle yarışıyordu. Kliksa'nın ölçek büyütmek için dışarıdan yatırım aradığı bir süredir sektörde konuşuluyordu. Webrazzi'nin 11 Ocak 2016 tarihli haberine göre şirket bir yatırımcıyla teklif aşamasına kadar geldi, fakat yönetim kurulu teklifi reddetti.

Aynı gün Kliksa Genel Müdürü Nevgül Bilsel Safkan'ın çalışanlara gönderdiği e-postayla yeni yapı duyuruldu: operasyon küçültülecek, Kliksa Teknosa'nın altında bir outlet kanalı olarak konumlanacaktı. Webrazzi bu hamlenin teknik olarak kapanmaya yakın bir anlama geldiğini yazdı ve Sabancı Holding'in online pazarda büyüme için kaynak ayırmamayı seçtiğini yorumladı.

Nisan 2016'da son adım atıldı. Bloomberg HT'nin aktardığına göre Teknosa yönetim kurulu, Kliksa'yı tüm varlık ve borçlarıyla birlikte devralarak birleşme kararı aldı. Teknosa daha önce Kliksa'yı satmak için stratejik alternatifleri değerlendirmiş ve bir yatırım bankası görevlendirmişti, ama sonunda satış yerine birleşme seçildi. Birleşmenin ardından Kliksa markası yavaş yavaş ortadan kalktı ve platform Teknosa'nın outlet kanalına dönüştü.

Kliksa'nın hikâyesi, büyük bir holdingin desteğinin her zaman avantaj olmadığını gösteriyor. Ana şirketin kendi perakende markası hızla büyürken, ayrı bir e-ticaret girişimine yatırım yapmak için gereken iştah kalmamıştı.

## Dersler

- Kurumsal bir grubun içinde kurulan girişim, ana şirketin önceliklerine rakip görünmeye başladığında kaynak bulmakta zorlanır.
- Dış yatırım arayacaksan ortakların teklifi kabul etmeye hazır olup olmadığını en baştan netleştir.
- Genel e-ticarette ölçek yarışı pahalıdır; güçlü bir finansman taahhüdü olmadan girmeden önce iki kez düşün.

## Kaynaklar

- [İstediği yatırımı bulamayan KlikSA yeniden yapılanarak TeknoSA'nın altında konumlanıyor](https://webrazzi.com/2016/01/11/kliksa-teknosa-yeniden-yapilanma/)
- [Teknosa, Kliksa'yı devralma kararı aldı](https://www.bloomberght.com/teknosa-kliksayi-devralma-karari-aldi-1870847)
- [Sabancı Holding'in Amazonu Olma Potansiyeline Sahip Kliksa, Neden Bir Anda Ortadan Kayboldu? (Aslında Hâlâ Aramızda Sayılır!)](https://www.webtekno.com/kliksa-ya-ne-oldu-h147815.html)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)

---

# Mailbox (2011 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/mailbox/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 5,3 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Mailbox, Palo Alto merkezli Orchestra şirketinin geliştirdiği ücretsiz bir e-posta uygulamasıydı. Kaydırma hareketleriyle e-postaları arşivlemeyi, klasörlemeyi ve daha sonra hatırlatılmak üzere ertelemeyi sağlıyor, kullanıcıyı gelen kutusunu boşaltmaya yönlendiriyordu. Uygulama iOS'ta başladı, ardından Android'e ve macOS'a taşındı.

## Neden kapandı?

Mailbox, lansmanından sadece beş hafta sonra Mart 2013'te tüm ekibiyle Dropbox'a satıldı ve bağımsız bir ürün olarak büyüme yolunu kapattı. Dropbox uygulamayı Android ve masaüstüne taşısa da ürün, yeni sahibinin ana işine uzak kaldı. Aralık 2015'te Dropbox, Mailbox ile e-postayı temelden düzeltemediklerini ve e-posta üreten iş akışlarını sadeleştirmeye odaklanacaklarını açıkladı. Uygulama 26 Şubat 2016'da kapatıldı.

## Hikâyesi

7 Şubat 2013'te Mailbox App Store'a çıktığında, uygulamayı hemen kullanabilen pek az kişi vardı. Lansmandan haftalar önce açılan ön kayıt dönemi 380.000'i aşkın rezervasyon toplamıştı ve kullanıcılar sanal bir kuyrukta sıralarını bekliyordu. Buna rağmen uygulama o gün App Store'da en çok indirilen ikinci ücretsiz uygulama oldu; Cult of Mac onu şimdiye kadar kullandıkları en iyi e-posta uygulaması diye niteledi. Bekleme listesi bir pazarlama aracı olmasının yanında, sunucuların yükü kaldırabilmesi için de gerekliydi.

Mailbox'ı, Gentry Underwood'un yönettiği Palo Alto merkezli Orchestra geliştirdi. Şirket Kasım 2011'de Charles River Ventures liderliğinde, SV Angel, Kapor Capital ve CrunchFund'ın katıldığı 5,3 milyon dolarlık A serisi yatırım almıştı. Uygulamanın fikri basitti: e-postaları kaydırma hareketleriyle arşivlemek, klasörlemek ya da daha sonra yeniden hatırlatılmak üzere ertelemek ve böylece gelen kutusunu sıfırlamak.

Lansmandan beş hafta sonra, 15 Mart 2013'te Dropbox, Orchestra'yı açıklanmayan bir bedelle satın aldı ve 13 kişilik ekibin tamamı Dropbox'a katıldı. TechCrunch'a göre Mailbox o sırada 1,3 milyon rezervasyona ulaşmış, günde 60 milyon mesaj iletiyor ve talebe yetişmekte zorlanıyordu. Dropbox CEO'su Drew Houston, şirketinin Mailbox'ı çok daha farklı bir kitleye çok daha hızlı ulaştırabileceğini söyledi; uygulama ayrı bir ürün olarak kalacak, teknolojisi Dropbox'ın e-posta ekleriyle ilgili özelliklerini geliştirmekte de kullanılacaktı. Bekleme listesi Nisan 2013'te kaldırıldı, Nisan 2014'te Android sürümü çıktı, Haziran 2014'te iCloud ve Yahoo Mail desteği geldi ve Ağustos 2014'te macOS için genel beta açıldı.

Aralık 2015'te Dropbox, Mailbox'ı kapatacağını duyurdu. Açıklamaya göre ekip e-postayı temelden düzeltemediğini fark etmişti ve bundan sonra çok fazla e-posta üreten iş akışlarını sadeleştirmeye odaklanılacaktı. Mailbox 26 Şubat 2016'da kapatıldı.

Mailbox, çok sevilen bir ürünün bile büyük bir şirketin içinde, o şirketin ana stratejisine uymadığında yaşayamayabileceğini gösteriyor. Satış, ekip ve yatırımcılar için iyi bir sonuçtu; kullanıcılar içinse sevdikleri uygulamanın üç yıl içinde kapanması demekti.

## Dersler

- Satın alma anlaşmasında ürünün ayrı yaşayacağı sözü, alıcının stratejisi değiştiğinde geçerliliğini yitirebilir; ürün geleceğini sözleşmeyle güvenceye almayı değerlendirin.
- Bekleme listesi gibi kıtlık mekanizmaları talep yaratır ama altyapınız hazır değilse yalnızca zaman kazandırır.
- Ücretsiz bir tüketici uygulaması için gelir modeli yoksa, en olası son büyük bir şirkete satılmak ve onun önceliklerine bağlı kalmaktır.

## Kaynaklar

- [Mailbox (application)](https://en.wikipedia.org/wiki/Mailbox_(application))
- [Dropbox Buys Mailbox, All 13 Employees Joining And App Will Remain Separate](https://techcrunch.com/2013/03/15/dropbox-buys-mailbox-all-13-employees-joining-and-app-will-remain-separate/)
- [Mailbox CEO says insane 380K person wait list kept app from crashing today](https://venturebeat.com/2013/02/07/mailbox-app-iphone-wait-list/)

---

# Pebble (2012 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/pebble/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Pebble Technology, akıllı telefonlardan gelen bildirimleri e-kâğıt ekranında gösteren ve indirilebilir uygulamalar çalıştırabilen Pebble akıllı saatlerini üretiyordu. Şirket ürünlerini Kickstarter kampanyalarıyla finanse etti ve 2012 ile 2015'te iki kez platformun en çok fon toplayan projesi oldu. 2014 sonuna kadar 1 milyon saat sevk edildi.

## Neden kapandı?

Wired'a göre bir dönem kâr eden şirket 2015'te zarara geçti ve yılın ikinci yarısında satış hedeflerini kaçırdı. Mart 2016'da 160 çalışanından 40'ını çıkardı. Kurucu Eric Migicovsky, akıllı saat pazarının asıl olarak sağlık ve fitness üzerine kurulduğunu geç fark ettiklerini söyledi. 2016'daki Kickstarter kampanyası, şirketin yatırım bulamaması yüzünden zorunlu hale gelmişti ve sonrasında da yeni sermaye bulunamadı. Aralık 2016'da Pebble Kaliforniya'da iflas başvurusu yaptı ve yazılımını, fikri mülkiyetini ve bazı varlıklarını Fitbit'e sattı.

## Hikâyesi

11 Nisan 2012'de Pebble'ın Kickstarter kampanyası 100.000 dolarlık hedefini iki saat içinde yakaladı. Altı gün sonra platform tarihinin en çok fon toplayan projesiydi ve 18 Mayıs'ta 68.929 kişiden 10.266.845 dolar vaadiyle kapandı. Oysa girişim sermayedarları bu fikre daha önce sırtını dönmüştü.

Eric Migicovsky, 2008'de Hollanda'da Delft'te değişim öğrencisiyken bisiklet sürerken telefonuna bakmadan bilgi almanın yolunu aradı. Bu arayış 2010'da BlackBerry uyumlu inPulse saatine dönüştü. Y Combinator'dan geçen şirket, Tim Draper gibi melek yatırımcılardan 375.000 dolar topladı ama fazlasını bulamadı; Pebble adıyla Kickstarter'a bu yüzden gitti. Saatler 2013'te sevk edilmeye başladı ve 2014 sonuna kadar 1 milyon adede ulaşıldı. 2013'te Charles River Ventures 15 milyon dolar yatırdı. 2015'te renkli ekranlı Pebble Time, Kickstarter'da 78.471 destekçiden 20,3 milyon dolar toplayarak yeni rekor kırdı.

Şirketin Citizen'ın 740 milyon dolarlık satın alma teklifini 2015'te reddettiği bildirildi. Wired'a göre bir dönem kâr eden Pebble aynı yıl zarara geçti ve ikinci yarıda satış hedeflerini kaçırdı. Mart 2016'da 160 kişilik ekibin 40'ı çıkarıldı. Migicovsky sonradan akıllı saat pazarının asıl olarak sağlık ve fitness üzerine kurulduğunu geç fark ettiklerini anlattı. 2016'daki Kickstarter kampanyası da yatırım bulunamadığı için yapılmıştı ve sonrasında yeni sermaye gelmedi.

Ekim 2016'da Migicovsky şirketi satmaya karar verdi. 6 Aralık 2016'da Pebble Kaliforniya'da iflas başvurusu yaptı ve yazılımını, fikri mülkiyetini ve bazı diğer varlıklarını Fitbit'e sattı. Bedelin 23 milyon dolar olduğu bildirildi; şirketin borçlarının bu tutarı aştığı aktarıldı. 82 çalışan işten çıkarıldı, Pebble Time 2 ve Pebble Core iptal edildi. Fitbit sunucuları Haziran 2018'de kapattı, gönüllü Rebble topluluğu hizmetlerin bir kısmını sürdürdü. Google'ın 2025'te yazılımın kaynak kodunu açmasının ardından Migicovsky, Core Devices'ı kurarak Pebble markasını yeni saatlerle yeniden canlandırdı.

Pebble, topluluk desteğinin güçlü bir başlangıç sağlayabildiğini ama kârlı bir işin yerini tutmadığını gösteriyor.

## Dersler

- Kitle fonlaması talebi kanıtlar ama kârlılığı kanıtlamaz; ön siparişi birim ekonomisi hesabının yerine koymayın.
- Kullanıcıların cihazı gerçekte ne için kullandığını erken ölçün; Pebble için bu sağlık ve fitness oldu, ama şirket bunu geç gördü.
- Cazip bir satın alma teklifini reddederken, ertesi yıl zor bir yatırım ortamında kalabileceğinizi de senaryonuza ekleyin.

## Kaynaklar

- [Pebble (watch)](https://en.wikipedia.org/wiki/Pebble_(watch))
- [The Inside Story Behind Pebble's Demise](https://www.wired.com/2016/12/the-inside-story-behind-pebbles-demise/)
- [Pebble Lays Off 82 Employees](http://www.wsj.com/articles/pebble-lays-off-82-employees-1482983119)

---

# Phorm Türkiye (2012 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/phorm-turkiye/
- Sektör: Reklam ve pazarlama
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 10,8 milyon $
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Phorm, internet servis sağlayıcılarıyla ortaklık kurup abonelerin gezdiği sitelere göre hedefli reklam gösteren bir reklam teknolojisi şirketiydi. Türkiye'de Temmuz 2012'de TTNET ile anlaşarak ticari faaliyete başladı ve hizmeti Gezinti.com adıyla sundu. Türkiye, şirketin gelişmekte olan pazarlara açılma stratejisinin vitriniydi.

## Neden kapandı?

Phorm'un modeli, kullanıcıların internet trafiğini servis sağlayıcı düzeyinde incelemeye dayanıyordu ve girdiği pazarlarda gizlilik tepkisiyle karşılaştı. Türkiye'de BTK, TTNET'in kullanıcıları eksik bilgilendirerek kişisel verilerin gizliliğine ilişkin hak ihlalinde bulunduğu gerekçesiyle soruşturma açılmasına ve abonelerin Gezinti.com hizmetinden çıkarılmasına karar verdi (Bianet, 2012). Webrazzi, Ocak 2015'teki küçülme kararını şirketin Türkiye'deki yüksek beklentileri karşılayamadığının işareti olarak değerlendirdi; operasyonel sorunlar nakdi hızla eritiyordu. Şirket sonunda faaliyetlerini sürdürecek yeni sermayeyi bulamadı ve Nisan 2016'da ticari faaliyetlerini durdurdu (The Register, 2016).

## Hikâyesi

Phorm, internet servis sağlayıcılarının trafiğinden yararlanarak kullanıcılara gezinme alışkanlıklarına göre reklam gösteren bir teknoloji şirketiydi. Yöntem, sağlayıcının ağına yerleştirilen derin paket inceleme sistemine dayanıyordu. Bu yüzden şirket girdiği her pazarda gizlilik savunucularının hedefi oldu. The Register'ın hatırlattığına göre İngiltere'de BT'nin sistemi kullanıcıların onayı olmadan test etmesi yıllarca tartışıldı. Phorm, Güney Kore ve İngiltere'deki operasyonlarını durdurduktan sonra rotasını gelişmekte olan pazarlara çevirdi.

Türkiye bu stratejinin vitriniydi. Temmuz 2012'de yaklaşık 6 milyon genişbant hattına sahip TTNET ile anlaşan şirket, Türkiye'ye giriş için 10,8 milyon dolar yatırım topladı. Eylül 2012'de Türkiye'de yaklaşık 4 milyon kullanıcıya ulaştığını duyurdu ve Türkiye gelirleriyle 2013'te kâra geçmeyi hedefledi. Şirkete göre yakında Brezilya bile Türkiye'nin gerisinde kalacaktı.

Tepki gecikmedi. Hizmet TTNET abonelerine Gezinti.com adıyla sunuluyordu. Bianet'in aktardığına göre Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu, 14 Aralık 2012'de TTNET hakkında, kullanıcılara gerekli ve yeterli açıklama yapmayarak kişisel verilerin gizliliğine ilişkin hak ihlalinde bulunduğu gerekçesiyle soruşturma açılmasına ve tüm abonelerin Gezinti.com hizmetinden çıkarılmasına karar verdi. Alternatif Bilişim Derneği kararı olumlu ama yetersiz buldu ve Phorm'un sisteminin de incelenmesini istedi.

Beklenen büyüme gelmedi. Ocak 2015'te Phorm, Londra Borsası'na yaptığı bildirimde kapsamlı bir tasarruf programı çerçevesinde Türkiye ofisini yeniden yapılandırdığını ve buradaki operasyonları artık uzaktan yöneteceğini açıkladı. Webrazzi'ye göre bu, şirketin Türkiye'deki beklentileri karşılayamadığını gösteriyordu; nakit hızla eriyordu ve yeni yatırım ihtiyacı sürüyordu.

Son perde bir yıl sonra kapandı. 14 Nisan 2016'da Phorm, faaliyetlerine devam etmek için gereken sermayeyi ya da borcu bulamadığını ve ticari faaliyetlerini durdurduğunu açıkladı. The Register'a göre şirket 2014/15 mali yılında 40,5 milyon dolar zarar etmişti. Böylece Türkiye'yi büyümesinin anahtarı olarak gören şirketin buradaki macerası da tamamen sona erdi.

## Dersler

- Kullanıcı verisine dayanan bir iş modelinde açık rıza bir ayrıntı değil, ürünün kendisidir.
- Tek bir büyük dağıtım ortağına bağlı büyüme, düzenleyici bir kararla bir anda durabilir.
- Bir pazarda tepki gören modeli başka pazara taşımak sorunu çözmez, sadece erteler.

## Kaynaklar

- [Tartışmalı reklam hedefleme girişimi Phorm, Türkiye ofisini kapatıyor](https://webrazzi.com/2015/01/19/reklam-hedefleme-girisimi-phorm-turkiye-ofisini-kapatiyor/)
- [Ad slinger Phorm ceases trading](https://www.theregister.com/2016/04/14/phorm_ceases_trading/)
- [BTK, TTNET'e Soruşturma Açıyor](https://bianet.org/haber/btk-ttnet-e-sorusturma-aciyor-142861)
- [Turkish Launch for Ad Targeter Phorm](https://www.mrweb.com/drno/news15726.htm)

---

# Powa Technologies (2007 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/powa/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: 200 milyon $
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

Powa Technologies, mobil ticaret, e-ticaret ve mağaza içi ödeme çözümleri geliştiren Londra merkezli bir şirketti. Amiral gemisi PowaTag uygulaması; QR kod, ses tanıma ve işaretçi teknolojileriyle kullanıcıların bir reklamı ya da ürünü tarayarak saniyeler içinde alışveriş yapmasını vaat ediyordu. Şirket ayrıca akıllı telefonlarla çalışan satış noktası cihazları ve web mağazası hizmetleri sunuyordu.

## Neden kapandı?

Powa, PowaTag'e yüzlerce, sonra 1.200 işletmenin katıldığını açıkladı; ancak çöküşten sonra bu anlaşmaların çoğunun bağlayıcı olmayan niyet mektupları olduğu ortaya çıktı. Aralık 2015'te duyurulan China UnionPay ittifakı, China UnionPay'in avukatlarından gelen ve şirketle bir iş ilişkisi olmadığını belirten bir ihtarla yanıtlandı. 2016 başında şirket personel ve tedarikçi ödemelerini aksatmaya başladı. 19 Şubat 2016'da yatırımcı Wellington Management, Deloitte'u kayyum olarak atadı ve iş birimleri ayrı ayrı satıldı. Financial Times'ın incelemesi, şirketin iddia edilen 2,6 milyar dolarlık değerine karşılık 106 milyon doların daha gerçekçi olduğu sonucuna vardı.

## Hikâyesi

Powa bir dönem Britanya teknoloji sahnesinin gözdesiydi. Başbakan David Cameron'ın övgüsünü almıştı ve 1 milyar doların üzerinde değer biçilen nadir İngiliz tek boynuzlu atlarından biri sayılıyordu. Şubat 2016'da ise kayyuma devredildi ve kısa sürede hikâyenin önemli bir kısmının kâğıt üzerinde kaldığı ortaya çıktı.

Girişimci Dan Wagner'in 2007'de kurduğu Powa, Ağustos 2013'te 76 milyon dolarlık A serisiyle dönemin en büyük teknoloji A serisi turunu kaptı. Telegraph'a göre şirket bu parayla Birleşik Krallık'ta 250 kişilik istihdam yaratmayı planlıyordu. Mart 2014'te New York'ta tanıtılan PowaTag, kullanıcıların bir reklamı, afişi ya da radyodaki duyulmayan bir ses işaretini telefonla tarayarak saniyeler içinde alışveriş yapmasını vaat ediyordu. Lansmanda 240'tan fazla perakendecinin hizmete katıldığı açıklandı. Haziran 2014'te Hong Kong'daki MPayMe hisse karşılığı 75 milyon dolara satın alındı ve Wagner, şirketin değerinin 2,6 milyar dolar olduğunu öne sürdü. Londra Borsası'nda planlanan halka arz 2015'te ertelendi.

Aralık 2015'te Powa, China UnionPay ile sınırsız potansiyelli bir ittifak kurduğunu duyurdu. BBC'nin sonradan aktardığına göre China UnionPay'in avukatları, şirketle henüz bir iş ilişkisi kurulmadığını belirten bir ihtarname gönderdi. Bu sırada Wellington Management başta olmak üzere yatırımcıların koyduğu 200 milyon doları aşan para büyük ölçüde harcanmıştı; Hong Kong ofisi maaşları geciktirmeye başladı.

19 Şubat 2016'da Wellington Management, Deloitte'u kayyum olarak atadı; birkaç gün içinde Londra'daki 74 çalışan işten çıkarıldı. PowaTag ve PowaWeb ayrı anlaşmalarla satıldı. Business Insider, şirketin duyurduğu 1.200 PowaTag anlaşmasının çoğunun bağlayıcı olmayan niyet mektupları olduğunu yazdı. Financial Times ise 2,6 milyar dolarlık değer iddiasını inceleyip 106 milyon doların daha gerçekçi olduğu sonucuna vardı. BBC'nin görüştüğü eski çalışanlar, net bir stratejisi olmayan bir yönetimden ve Heron Tower'daki iki katlık ofis gibi yüksek harcamalardan söz etti.

Powa, iddialı açıklamaların ve niyet mektuplarının gerçek müşterinin yerini tutmadığını gösteren ders niteliğinde bir vaka.

## Dersler

- Niyet mektubu müşteri değildir; yatırımcıya ve basına yalnızca imzalı, gelir üreten sözleşmeleri raporlayın.
- Satış ekibini imzalanan belge sayısıyla değil, gerçekleşen işlem hacmiyle ödüllendirin.
- Gösterişli ofis ve harcamalar gelir gelmeden yapılırsa, ilk finansman gecikmesinde şirketi kayyuma kadar götürebilir.

## Kaynaklar

- [Powa Technologies](https://en.wikipedia.org/wiki/Powa_Technologies)
- [Powa: The start-up that fell to earth](https://www.bbc.com/news/technology-35860814)
- [Powa Technologies Picks Up A $76M Series A Investment To Take Its Mobile Payment And E-Commerce Platform Large](https://techcrunch.com/2013/08/20/powa-technologies-picks-up-a-76m-series-a-investment-to-take-its-mobile-payment-and-e-commerce-platform-large/)

---

# Washio (2013 – 2016)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/washio/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 17 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Washio, kirli çamaşırları ve kuru temizlenecek kıyafetleri kapıdan alıp temizlenmiş olarak geri getiren isteğe bağlı bir hizmetti. Şirket yıkama ve kuru temizleme işini üçüncü taraf tesislere yaptırıyor, teslimatları ninja adını verdiği kuryelerle yürütüyordu. Los Angeles merkezli servis Boston, Chicago, San Francisco, New York ve Washington gibi şehirlere yayıldı.

## Neden kapandı?

Çamaşır hizmetinin marjları düşüktü ve model, maliyetleri karşılamak için sürekli büyümeye bağımlıydı. 2015'te başlatılan ve bir saat içinde teslim almayı garanti eden Washio Now, lojistik maliyetini artırdı. Temizlik işinin dışarıya yaptırılması, katı teslimat takvimi ve kuryelerin bağımsız yüklenici sayılmasına dair davalar da sayılan nedenler arasındaydı. Rakiplere satış görüşmeleri sonuç vermeyince şirket 30 Ağustos 2016'da hizmeti durdurdu; varlıklarını rakibi Rinse satın aldı.

## Hikâyesi

Washio'nun ilk günlerindeki imzası bir kurabiyeydi. Her siparişle birlikte yerel bir fırından kurabiye gönderiliyordu; şirket büyüdükçe bu jest yerini daha ölçeklenebilir ve sağlıklı bir atıştırmalığa, keten tohumlu krostiniye bıraktı. Küçük ama anlamlı bir ayrıntıydı: rakiplerin çoğaldığı bir pazarda Washio kendini deneyimle ayırmaya çalışıyordu.

Jordan Metzner, Bob Wall ve Juan Dulanto, çamaşırhane sektöründe bir verimsizlik ve çevrim içi varlık eksikliği gördükleri için şirketi 2013'te Los Angeles'ta kurdu. Washio bir aracıydı: yıkama, katlama ve kuru temizleme işini üçüncü taraf tesislere yaptırıyor, müşterilerin kapısına ninja adını verdiği kuryeleri gönderiyordu. TechCrunch servisi ilk tanıttığında onu "çamaşırın Uber'i" diye niteledi; NPR ise 2014'te bu tür girişimleri birinci dünya sorunlarına çözüm arayan şirketler olarak anlatıyordu. Şirket birkaç turda toplam 17 milyon dolar topladı; Canaan Partners, AME Venture Partners, Ashton Kutcher ve rapçi Nas yatırımcılar arasındaydı.

Servis Boston, Chicago, San Francisco, Oakland, New York ve Washington'a yayıldı. 2015'te başlatılan Washio Now, siparişten sonraki bir saat içinde teslim almayı ve 24 saatte geri getirmeyi garanti ediyordu. Kurucuların kapanışta yazdığı mektuba göre şirket milyonlarca dolar gelir ve yüz binlerce sipariş üretmiş, 1 milyonun üzerinde parçayı kuru temizlemiş, 21.000 tonu aşkın çamaşır yıkamıştı.

Ne var ki bu hacim kâra dönüşmedi. Çamaşır işinin marjları düşüktü ve model, maliyetleri karşılamak için sürekli büyümeye bağımlıydı. Kuryelerin bağımsız yüklenici sayılmasına dair davalar ve işin asıl kısmının dışarıya yaptırılması da sayılan nedenler arasındaydı. Rinse, FlyCleaners ve Cleanly gibi rakipler de aynı müşteriler için yarışıyordu. Washio kendini rakiplere satmaya çalıştı ama görüşmeler sonuç vermedi ve şirket 30 Ağustos 2016'da hizmeti derhal durdurdu. Ekim 2016'da varlıklarını Rinse satın aldı. Rinse'in CEO'su Ajay Prakash'a göre Washio'yu asıl zorlayan, planlı teslim almadan isteğe bağlı modele geçişti.

Quartz kapanışı isteğe bağlı hizmet balonunun sembolü olarak yorumladı. Washio'nun dersi, müşteriyi etkileyen hızın bedelini birim ekonomisinin ödemesi gerektiği.

## Dersler

- Hizmetin kendisini dışarıya yaptırıyorsanız marjınızın çoğunu tedarikçiye bırakırsınız; kontrol etmediğiniz maliyetleri pazarlamayla telafi edemezsiniz.
- Bir saat içinde teslim gibi pahalı vaatleri, müşterinin bunun için gerçekten daha fazla ödediğini test etmeden standart yapmayın.
- Planlı rotalar isteğe bağlı çağrılardan çok daha verimlidir; lojistikte hız yerine yoğunluğu optimize edin.

## Kaynaklar

- [Washio (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Washio_(company))
- [Washio on-demand laundry service shuts down operations](https://techcrunch.com/2016/08/30/washio-on-demand-laundry-service-shuts-down-operations/)
- [On-demand laundry start-up Washio shuts down](https://www.latimes.com/business/la-fi-washio-startup-20160830-snap-story.html)

---

# Dakick (2011 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/dakick/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Dakick, Nisan 2011'de "Sosyal Zaman Kılavuzu" sloganıyla yayına giren bir etkinlik öneri servisiydi. Kullanıcının takip ettiği oyuncu, şarkıcı, takım ya da mekâna göre sinema, TV, konser, fuar, sergi, spor, sahne sanatları ve konferans kategorilerinde kişiselleştirilmiş öneriler sunuyordu. İçeriği Mybilet ve Broadage gibi ortaklardan, editörlerden ve web'i tarayan bir yazılımdan besleniyordu; 2012'de API, widget ve mobil uygulama eklendi.

## Neden kapandı?

Webrazzi'ye göre Turkcell, Dakick'i biletleme tarafında kullanmak ve kendi servislerine entegre etmek hedefiyle satın aldı. Satın almadan sonra servis bir süre Turkcell hizmeti olarak sunuldu, ancak güncellemeleri seyrekleşti. Kurucu Serkan Ünsal bir süre Turkcell bünyesinde projeyi yönettikten sonra şirketten ayrılıp Startups.watch'u kurdu. Kasım 2015'te sitenin artık hizmet vermediği, iOS uygulamasının da App Store'dan kalktığı görüldü; kapanış resmi bir duyuruyla yapılmadı. Webrazzi, satın alma dönemindeki planların şirketin sonraki stratejileriyle örtüşmemiş olabileceğini yorumladı.

## Hikâyesi

Serkan Ünsal, ODTÜ'de elektrik elektronik mühendisliği okuduktan sonra Ericsson'ın kuluçka merkezinde ve Turkcell'de ürün yöneticisi olarak çalıştı. KodEdu'ya verdiği röportaja göre 2009'da kaçırdığı bir konser, ona insanların sevdikleri etkinlikleri nasıl takip ettiğini sorgulattı. Bu soru, Sodamedya ve Alper Akcan ile birlikte hayata geçirilen Dakick'e dönüştü. Servis Nisan 2011'de kullanıcılara açıldı ve Sahibinden.com'un kurucularının yatırım şirketi Aksoy Internet Ventures'tan yatırım aldı.

Dakick'in fikri basitti: kullanıcı bir şarkıcıyı, oyuncuyu, takımı ya da mekânı takip ediyor, sistem de o isimle ilgili konseri, TV programını, maçı veya sergiyi ona hatırlatıyordu. Sinemadan konferansa sekiz kategorideki içerik, Mybilet ve Broadage gibi ortaklardan, editörlerden ve web'i tarayan bir yazılımdan besleniyordu. 2012'de geliştiriciler için API ve widget sunuldu, mobil uygulama yayına alındı.

Mart 2014'te Webrazzi, Turkcell'in Dakick'i satın aldığını duyurdu. Sitenin güvendiği kaynaklara göre bedel yaklaşık 1 milyon TL'ydi. Turkcell'in amacı servisi biletleme tarafında kullanmak ve kendi hizmetlerine entegre etmekti. Mart 2015'te CHIP Online, Dakick'i artık Turkcell'in bir servisi olarak tanıtıyordu.

Entegrasyon hikâyesi uzun sürmedi. Ünsal bir süre Turkcell bünyesinde projeyi yönettikten sonra şirketten ayrılıp Startups.watch'u kurdu. Kasım 2015'te Webrazzi, dakick.com'un artık hizmet vermediğini, iOS uygulamasının da App Store'dan kalktığını fark etti. İnternet arşivindeki son ekran görüntüsü eylül başına aitti. Ortada bir veda duyurusu yoktu; servis, güncellemeleri seyrekleşerek ortadan kalkmıştı.

Dakick'in hikâyesi, küçük bir ekibin kurduğu ürünün büyük bir şirketin içinde nasıl sahipsiz kalabileceğini gösteriyor. Satın alma kurucular ve yatırımcı için bir çıkış oldu. Ancak ürünün yaşaması, onu yöneten kişinin şirkette kalmasına ve ana şirketin değişen önceliklerine bağlıydı. Webrazzi'nin de işaret ettiği gibi, satın alma anındaki planlar birkaç ay içinde şirketin yeni stratejisiyle örtüşmez hale gelebiliyor.

## Dersler

- Şirketini satarken ürünün satın alan tarafta kimin sorumluluğunda yaşayacağını netleştir.
- Kurucu ekip ayrıldığında ürünün yol haritası da gidebilir; devir planını buna göre yap.
- Etkinlik önerisi gibi içerik yoğun servisler, güncel ve temiz veri için sürekli yatırım ister.

## Kaynaklar

- [Turkcell'in 2014 yılında satın aldığı Dakick.com kapandı](https://webrazzi.com/2015/11/06/turkcellin-2014-yilinda-satin-aldigi-dakick-com-kapandi/)
- [Turkcell, Dakick.com'u satın alıyor! [Duyum]](https://webrazzi.com/2014/03/06/turkcell-dakick-comu-satin-aliyor-duyum/)
- [Dakick.com ile Röportaj](https://kodedu.com/2012/07/dakick-com-ile-roportaj/)
- [Günün iPhone uygulaması: dakick](https://www.chip.com.tr/gununiphoneuygulamasi/dakick_54570.html)

---

# Evim.net (2010 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/evim-net/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 5 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Evim.net, Ali Özen'in 2010 sonunda açtığı, ev dekorasyonu ve ev ürünlerine odaklanan bir dikey e-ticaret sitesiydi. Kapalı bir alışveriş kulübü olarak başladı, kırılabilir ürünler dahil geniş bir ürün yelpazesini internetten sattı. 2013'te EBRD'nin Türkiye'deki ilk yatırımı olarak duyurulan turla 212 ve Simile Ventures'tan da fon aldı.

## Neden kapandı?

Webrazzi'ye göre e-ticaret operasyonu beklenen kârlılığa ulaşamadı ve yeni tur yatırım bulunamadı. Ali Özen, Fast Company'ye verdiği söyleşide en büyük hatalarının yatırımı geç almak olduğunu anlattı: 2012'de alınması gereken para 2013'te geldi ve büyümeye değil eski borçların ödenmesine gitti. Yatırımın iki dilimde gelmesi, stratejinin yönetim kurulunda netleşmemesi ve kritik kararların aylarca ertelenmesi de sayılan hatalar arasındaydı. Özen, pazar yeri modeline son anda döndüklerini, bunu dört beş ay önce yapabileceklerini söyledi. Kapanış yılında ciro 12 milyon TL'de kaldı, 100 milyon TL'lik hedefin çok uzağında.

## Hikâyesi

Ali Özen, ailesinin ticaret geçmişi ve kendi dijital reklamcılık tecrübesiyle 2010'da e-ticarete bakarken ev kategorisini boş buldu. Sektör hızlı büyüyordu ama güçlü bir rakip yoktu. 125 bin TL'lik bir başlangıç yatırımıyla Evim.net'i 2010'un aralık ayı sonunda, kapalı bir alışveriş kulübü olarak açtı. Özen'in sonradan itiraf ettiği gibi ilk site oldukça kötüydü, ama siparişler hemen gelmeye başladı.

Fast Company'deki söyleşisine göre site 2011'i 3 milyon TL ciroyla kapattı, ama kâr etmiyordu; odak hep büyümedeydi. 2013'te EBRD, 212 ve Rus yatırımcı Simile Ventures'tan toplam yaklaşık 5 milyon dolar yatırım geldi. Webrazzi, bunun EBRD'nin Türkiye'deki ilk yatırımı olduğunu ve ilk kez yerli bir fonla iki yabancı fonun aynı tura birlikte girdiğini yazıyordu. Yatırım anında ciro 13 milyon TL idi, iki yıl içinde 100 milyon TL hedefleniyordu. Özen'e göre o dönem sektörde birinciydiler ve yatırımın ardından ekip 55 kişiye çıktı.

Hedef tutmadı. Özen'e göre para bir yıl geç ve iki dilimde geldi; büyümeye değil eski borçların kapanmasına gitti. Yönetim kurulunda strateji netleşmedi, kritik kararlar dört beş ay gecikti. Özen, söyleşide şöyle özetliyordu: “Doğru zamanda, doğru miktarda parayı koymak çok önemli.” Şirket son anda pazar yeri modeline döndü, ama ivme çoktan kaybolmuştu.

Ocak 2015'te e-ticaret operasyonu durduruldu. Webrazzi'nin Mart 2015 tarihli haberine göre site içerik odaklı bir yapıya geçmiş, şirket borçlarını ödeyebilmek için isim hakkını satmak üzere görüşmeler yapıyordu. Özen, müşterilerin paralarını önceliklendirdiklerini, iadelerin neredeyse tamamının yapıldığını söyledi. Kapanış yılında Evim.net'in cirosu 12 milyon TL, çalışan sayısı 50 idi.

Evim.net'i farklı kılan, kurucusunun kapanışı saklamadan anlatmasıydı. Özen'in listesi, hızlı büyüyen bir girişimin yanlış zamanda gelen parayla nasıl yön kaybedebileceğine dair açık bir ders niteliği taşıyor.

## Dersler

- Yatırımı büyüme ivmen varken al; geç gelen para büyümeyi değil eski borçları finanse eder.
- Aşırı iyimserlik plan değildir; hedefini metriklerle sık sık sına.
- Model değiştirmen gerekiyorsa kararı aylarca erteleme, momentum bir kez kaybolunca geri getirmek zordur.

## Kaynaklar

- [Evim.net e-ticaret operasyonunu durdurdu](https://webrazzi.com/2015/03/02/evim-net/)
- [Ali Özen: Nerede hata yaptım?](https://fastcompany.com.tr/calisma-hayati/ali-ozen-nerede-hata-yaptim/)
- [Evim.net'e 2 yabancı ve 1 Türk yatırım fonu giriş yapıyor!](https://webrazzi.com/2013/05/07/evm-net-yatirimcilar/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)

---

# Fab (2010 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/fab/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 156 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Fab, her gün seçilmiş tasarım ürünlerini sınırlı süreli indirimlerle satan bir e-ticaret sitesiydi. Üyelerin satın aldıklarını ve beğendiklerini paylaşabildiği sosyal ticaret özellikleriyle öne çıktı. Manhattan merkezli şirket, New Jersey'de bir depo işletti ve Berlin ile Pune'de ofisler açtı.

## Neden kapandı?

Fab, 2011 ile 2012 arasında topladığı 150 milyon doları aşan yatırımla hızla büyüdü, Avrupa'da satın almalar yaptı ve yeni ofisler açtı. Günlük indirim modeli büyük bir kitle çekse de şirketi kâra taşımadı; 2013'te önce Berlin'de 100, ardından ağırlıklı olarak New York'ta 101 kişi işten çıkarıldı. Şirket 2014'te özelleştirilebilir mobilya satan Hem'i açarak yön değiştirmeye çalıştı ve kurucu ortak Bradford Shellhammer ayrıldı. Mart 2015'te Fab'ın dijital ve e-ticaret varlıkları açıklanmayan bir bedelle PCH International'a satıldı.

## Hikâyesi

Fab'ın ilk hali bir tasarım mağazası değil, eşcinsel erkekler ve arkadaşları için kurulmuş Fabulis adlı bir sosyal ağdı. XING ve Jobster geçmişi olan Jason Goldberg ile tasarımcı Bradford Shellhammer bu girişimi Şubat 2010'da başlattı. Sosyal ağ tutmayınca ikili 9 Haziran 2011'de rotayı değiştirdi: Fab, her gün seçilmiş tasarım ürünlerini sınırlı süreli indirimlerle satan bir siteye dönüştü.

Yeni model inanılmaz bir hızla büyüdü. Haziran 2011'de 175.000 olan üye sayısı beş ay sonra 1 milyona ulaştı; şirket bu eşiği Facebook, Twitter ve Groupon'dan daha hızlı geçti. Temmuz 2011'de Menlo Ventures liderliğinde 8 milyon dolar geldi; VentureBeat, şirketin henüz altı haftalıkken kâra geçtiğini yazmıştı. Aralık 2011'de Andreessen Horowitz liderliğinde 40 milyon dolar toplandı. Temmuz 2012'de Atomico'nun liderlik ettiği 105 milyon dolarlık C serisi, şirketin en büyük turu oldu. Aralık 2012'de üye sayısı 10 milyonu aştı ve sitede dakikada ortalama 5,4 ürün satılıyordu. Fab bu dönemde Almanya'da Casacanda'yı, Birleşik Krallık'ta Llustre'yi satın aldı; Berlin ve Pune'de ofis açtı. Bir dönem değerinin 1 milyar doları aştığı tahmin ediliyordu.

Ancak büyüme kârı getirmedi. Temmuz 2013'te şirket kârlılık hedefiyle Berlin ofisinde 100 pozisyonu kaldırdı, Ekim 2013'te ağırlıklı olarak New York ofisinden 101 kişiyi daha çıkardı. Bu, çalışanların yüzde 19'u demekti. 2014'te Shellhammer kendi tasarım pazaryeri Bezar'ı kurmak için ayrıldı. Şirket Haziran 2014'te Finlandiyalı mobilya satıcısı One Nordic Furniture'ı aldı, Eylül 2014'te de kişiye özel mobilya tasarımları sunan Hem'i açtı.

Mart 2015'te Fab'ın dijital ve e-ticaret varlıkları açıklanmayan bir bedelle PCH International'a satıldı. Site yeni sahipleriyle kurucuların müdahalesi olmadan yeniden açıldı, 2019'da sağlık ve fitness ürünleri satan bir siteye dönüştü ve 2022 sonunda yayından kalktı.

Fab, üye sayısının bir işin sağlığını göstermediğini hatırlatan örneklerden biri. Kitleyi çok hızlı büyüten ama her satıştan para kazanmayı ertelediği bir modelle, şirket topladığı sermayeyi kalıcı bir işe dönüştüremedi.

## Dersler

- Üye sayısı gibi büyüme metriklerini değil, sipariş başına katkı marjını ve tekrar satın alma oranını takip edin.
- Yurt dışına satın almalarla açılmadan önce ana pazarınızda kârlı bir model kanıtlayın.
- Art arda pivot yapmak ekibi ve markayı yorar; her yön değişikliğini ölçülebilir bir hipoteze ve süreye bağlayın.

## Kaynaklar

- [Fab (website)](https://en.wikipedia.org/wiki/Fab_(website))
- [Fab.com Cuts 101 Jobs as E-Commerce Site Aims to Turn Profit](https://www.bloomberg.com/news/2013-10-03/fab-com-cuts-101-jobs-as-e-commerce-site-aims-to-turn-profit-1-.html)
- [Fab Passes 10 Million Members, Sells 5.4 Products Every Minute](https://mashable.com/2012/12/31/fab-stats/)

---

# Friendster (2002 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/friendster/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 45 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Friendster, Jonathan Abrams'ın 2002'de Mountain View'da kurduğu, kullanıcıların arkadaş ağları kurup fotoğraf, mesaj ve yorum paylaşmasını sağlayan ilk sosyal ağlardan biriydi. Site flört, etkinlik ve müzik keşfi için de kullanıldı. 2009'da Malezyalı MOL Global'e satıldı ve 2011'de sosyal oyun platformuna dönüştü.

## Neden kapandı?

Friendster, Nielsen//NetRatings verilerine göre Nisan 2004 civarına kadar lider sosyal ağdı, ancak sayfa görüntülemelerinde MySpace tarafından geçildi. 2003'te Google'ın 30 milyon dolarlık satın alma teklifini reddetmesi, Associated Press'e göre Silikon Vadisi'nin en büyük hatalarından biri sayıldı. Sık CEO değişiklikleri yaşandı ve sonraki bir sermaye artırımı şirkete 2003'teki değerinin yüzde 5'inden azını biçti. ABD'deki trafik 2009'dan itibaren sert düştü ve bu düşüş büyük ölçüde Facebook'un yükselişine bağlandı. Asya'ya odaklanan şirket 2009'da 26,4 milyon dolara satıldı, sosyal oyun dönüşümü de onu kurtarmadı ve hizmetler Haziran 2015'te durduruldu.

## Hikâyesi

2003'te Google, bir yaşındaki Friendster'ı satın almak için 30 milyon dolar teklif etti. Şirket teklifi reddetti ve aynı yıl Kleiner Perkins ile Benchmark Capital'den aldığı yatırımla 53 milyon dolarlık bir değerlemeye ulaştı. Associated Press sonradan bu kararı Silikon Vadisi'nin en büyük hatalarından biri olarak andı.

Friendster'ı 2002'de Kanadalı programcı Jonathan Abrams Mountain View'da kurdu. Adı, İngilizce arkadaş anlamına gelen friend kelimesiyle dönemin ünlü paylaşım servisi Napster'ın birleşiminden geliyordu. MySpace, hi5 ve Facebook'tan önce yayına giren site ilk birkaç ayda 3 milyon kullanıcıya ulaştı; Time, Vanity Fair ve Spin gibi yayınlar başarısını anlattı, kurucusu dergi kapaklarına ve gece şovlarına çıktı.

Liderlik uzun sürmedi. Nielsen//NetRatings verilerine göre Nisan 2004 civarında MySpace sayfa görüntülemelerinde Friendster'ı geçti. Aynı ay Abrams CEO'luktan alındı; ardından Tim Koogle, Scott Sassa, Taek Kwon ve Kent Lindstrom art arda yönetime geldi. Kleiner ve Benchmark'ın sonraki sermaye artırımı şirkete 2003 değerinin yüzde 5'inden azını biçti. Şirket 2006 ile 2008 arasında DAG Ventures ve IDG Ventures'ın liderlik ettiği turlarla para toplamayı sürdürdü.

Friendster'ın ikinci hayatı Asya'da başladı. 2008'de kayıtlı kullanıcı sayısı 115 milyonu aşmıştı ve site Asya'da en çok aylık tekil ziyaretçiye sahip sosyal ağdı. ABD'de ise trafik 2009'dan itibaren çöktü; düşüş büyük ölçüde Facebook'un yükselişine bağlandı. Aralık 2009'da Malezyalı MOL Global şirketi 26,4 milyon dolara satın aldı, Facebook ise 2010'da Friendster patentlerini 40 milyon dolara aldı. Haziran 2011'de sosyal oyun sitesine dönüşen Friendster 14 Haziran 2015'te tüm hizmetlerini durdurdu ve şirket 2018'de resmen sona erdi. Alan adı 2023'te el değiştirdi; 2026'da eski platformla hukuki ya da teknik bağı olmayan yeni bir uygulama aynı adla yayına girdi.

Friendster, sosyal ağ kavramını ana akıma taşıyan öncülerdendi, ama öncülük kalıcı bir avantaj sağlamadı. İlk hamle avantajı, rakipler daha hızlı büyüdüğünde ve yönetim sürekli değiştiğinde kolayca eriyebiliyor.

## Dersler

- Erken lider olmak kalıcı bir avantaj değildir; MySpace ve Facebook gibi rakipler geldiğinde kullanıcıyı neyin tuttuğunu sürekli ölçün.
- Ciddi bir satın alma teklifini reddederken gerekçenizi ve bir sonraki değerleme hedefinizi somut verilerle yazın.
- Yönetimdeki sık değişiklikler ürün yönünü bulanıklaştırır; kurucu ile yatırımcılar arasındaki rol paylaşımını erkenden netleştirin.

## Kaynaklar

- [Friendster](https://en.wikipedia.org/wiki/Friendster)
- [After seven years, Friendster sells to Malaysian company](https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/dec/10/friendster-sold)
- [The Friendster Tell-All Story](https://techcrunch.com/2006/10/15/the-friendster-tell-all-story/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q1347103](https://www.wikidata.org/wiki/Q1347103)

---

# Giggem (2012 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/giggem/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

Giggem, müzisyenlerin profil açıp şarkı ve videolarını paylaştığı, grupların yeni eleman ararken çevrim içi seçme yapabildiği İngilizce bir sosyal ağdı. Kurucusu platformu müzik endüstrisinin LinkedIn'i olarak tanımlıyordu. 2013'te resmi olarak önce ABD'de açıldı ve en yoğun kullanımı Los Angeles ile Londra'da gördü.

## Neden kapandı?

Emir Turan'a göre ilk hata, çok sayıda özelliği aynı anda sunmak ve tek bir şehir yerine neredeyse tüm dünyaya açılmaktı. Üyeler farklı coğrafyalara dağılınca gerçek hayatta buluşamadı ve platform iş bağlantısı kurulan bir yer olmaktan çıkıp sohbet ortamına döndü. Premium üyelik ve ücretli arama gibi gelir planları hayata geçmeden kaldı; ölçeklenme sorunu nedeniyle görüşülen yatırımcılar da olumlu dönmedi. Turan'ın asıl kapanış nedeni olarak gösterdiği ise zamanıydı: ekip İstanbul'da, kullanıcılar ağırlıkla ABD'deydi, kendisi Eskişehir'de Eti'deki artan sorumluluklarıyla uğraşıyordu. Platform 2015'te, hiç gelir elde etmeden kapatıldı.

## Hikâyesi

Emir Turan, Eti'nin kurucusu Firuz Kanatlı'nın torunu. Hukuk okumuş, kısa bir bankacılık deneyiminin ardından aile şirketinde çalışmaya başlamıştı. Gitar çalan, lise ve üniversite yıllarında gruplarla sahneye çıkan Turan, müzisyenlerin en büyük derdinin doğru grup arkadaşını bulmak olduğunu kendi tecrübesinden biliyordu. Bu derde çözüm olarak 2012'de, müzik endüstrisi için bir tür LinkedIn olarak tasarladığı Giggem'i kurdu.

Webrazzi'nin 2012'deki haberine göre Turan girişimi kendisi fonluyor ve yürütüyordu; bir yıllık geliştirme için 300 bin dolarlık sermaye ayrılmıştı. İngilizce yayın yapan platformda müzisyenler profil açıp şarkı ve video paylaşabiliyor, gruplar yeni eleman ararken çevrim içi seçme yapabiliyordu. Giggem 2013'te resmi olarak önce ABD'de açıldı. Milliyet'e 2014'te konuşan Turan, üye sayısının 20 bini aştığını ve ayda yüzde 25 ile 30 arasında büyüdüklerini söylüyordu.

Turan'ın 2020'de Fast Company'ye anlattıklarına göre ilk hata, çok fazla özelliği aynı anda sunmak ve tek bir şehir yerine neredeyse tüm dünyaya açılmaktı. Üyeler farklı coğrafyalara dağılınca gerçek hayatta bir araya gelemedi; platform iş bağlantısı kurulan bir yer olmaktan çıkıp sohbet ortamına döndü. Turan durumu şöyle özetledi: "Hatayı gördük, ama düzeltmek için geç kalmıştık." Premium üyelik ve ücretli arama gibi gelir planları hayata geçmeden kaldı. Ölçeklenme sorunu nedeniyle görüştüğü melek yatırımcılar ve fonlar da olumlu dönmedi.

Turan'a göre asıl kapanış nedeni ise zamanıydı. Ekip İstanbul'da, kullanıcılar ağırlıkla ABD'deydi; kendisi Eskişehir'de Eti'deki artan sorumluluklarıyla uğraşıyordu. 60-70 bin üyeye, 250 bin özgün videoya ve yaklaşık 300 bin özgün şarkıya ulaşan platformu 2015'te kapattı. ABD'deki bir müzik sitesinden gelen 1,2 milyon dolarlık teklifi reddettiğini, girişime kendi cebinden yaklaşık 3,5 milyon TL harcadığını da anlattı.

Giggem, ağ etkisine dayanan ürünlerde dar bir coğrafyaya ve tek bir ihtiyaca odaklanmanın neden hayati olduğunu gösteren bir örnek olarak kaldı.

## Dersler

- Ağ etkisine dayanan bir ürünü tek bir şehirde yoğunlaştır, sonra yay.
- Her ihtiyacı çözmeye çalışma; önce tek bir niş ihtiyaca odaklan.
- Bilmediğin alanı bilen bir ortağı ya da yöneticiyi en baştan yanına al.
- Girişime ayıramayacağın zaman, parayla kapatılamayacak bir açıktır.

## Kaynaklar

- [Kapanan startup'tan liderlik dersi](https://fastcompany.com.tr/calisma-hayati/kapanan-startuptan-liderlik-dersi/)
- [Giggem: Müzisyenler ve müzik gruplarına özel sosyal ağ](https://webrazzi.com/2012/10/10/giggem/)
- [Eti'nin veliahtından 'müzik'li sosyal ağ!](https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/eti-nin-veliahtindan-muzik-li-sosyal-ag-1886959)

---

# Grooveshark (2006 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/grooveshark/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Grooveshark, Escape Media Group'un işlettiği, Gainesville merkezli web tabanlı bir müzik dinleme servisiydi. Kullanıcılar dijital ses dosyalarını yükleyebiliyor, bu dosyalar diğer kullanıcılar tarafından dinlenip çalma listelerinde düzenlenebiliyordu. Servisin arama motoru, öneri sistemi ve ücretsiz temel üyeliğin yanında iki ücretli aboneliği vardı.

## Neden kapandı?

Servisin kataloğu büyük ölçüde kullanıcıların yüklediği dosyalara dayanıyordu ve başlangıçtaki modeli büyük plak şirketlerinin hiçbiri onaylamamıştı. Universal Music Group 2010 ve 2011'de dava açtı; UMG'nin iddiasına göre Grooveshark çalışanları binlerce yasa dışı kopya yüklemişti, şirket ise suçlamaları reddetti. EMI, Sony ve Warner da dava açtı; telif endişeleri nedeniyle Apple ve Facebook uygulamayı platformlarından kaldırdı. İhlalin kasıtlı bulunması halinde 736 milyon dolara varabilecek tazminat riski ortaya çıkınca şirket, 30 Nisan 2015'te servisi derhal kapatmayı ve varlıklarını plak şirketlerine devretmeyi öngören uzlaşmayı kabul etti.

## Hikâyesi

30 Nisan 2015'te Grooveshark'a girenler müzik yerine kapanışı duyuran bir mesajla karşılaştı. Site, plak şirketleriyle yapılan uzlaşma gereği o gün kapatılmıştı ve kullanıcılar lisanslı müzik servislerine yönlendiriliyordu. Ayda 1 milyardan fazla dinleme yapılan, 15 milyonu aşan şarkı barındıran ve 20 milyon kullanıcıya ulaşan bir servis böylece bir anda ortadan kalktı.

Grooveshark'ı Mart 2006'da Florida Üniversitesi'nde okuyan üç öğrenci, Andrés Barreto, Josh Greenberg ve Sam Tarantino kurdu. İlk iki yılında servis, kullanıcıların şarkıları 99 sente birbirine sattığı ücretli bir indirme platformuydu; bu tutarın yaklaşık 70 senti plak şirketine, 25 senti satan kullanıcıya, 4 senti Grooveshark'a gidecekti. Model bazı küçük plak şirketlerinden onay aldı, ama büyük şirketlerin hiçbirinden değil. Nisan 2008'de indirme gerektirmeyen web oynatıcısı açıldı ve popülerlik hızla arttı.

Büyüme hukuki riskle birlikte geldi, çünkü katalog büyük ölçüde kullanıcıların yüklediği dosyalardan oluşuyordu. Universal Music Group Ocak 2010'da, Kasım 2011'de de ikinci bir dava açtı; UMG'nin iddiasına göre Grooveshark çalışanları 113 binden fazla yasa dışı yükleme yapmıştı. Grooveshark suçlamaları reddetti ve belgelerin ağır biçimde çarpıtıldığını savundu. 2009'da uzlaşıp lisans anlaşması imzalayan EMI de telif ödemesi alamadığı gerekçesiyle dava açtı; Sony ve Warner da davacılar arasındaydı. Telif endişeleri nedeniyle Apple ve Facebook uygulamayı platformlarından kaldırdı, Almanya'da ise servis lisans maliyetleri gerekçesiyle kapatıldı.

Davalar yıllarca sürdü. İhlalin kasıtlı bulunması halinde şirketin 736 milyon dolara kadar tazminat ödemek zorunda kalabileceği ortaya çıkınca Grooveshark; Universal, Sony ve Warner ile uzlaştı. Uzlaşma gereği servis derhal kapatıldı, web sitesi ve tüm fikri mülkiyet plak şirketlerine devredildi. Kısa süre sonra aynı adı kullanan bir site ortaya çıktı, ancak bunun var olan bir MP3 arama motorunun yeniden markalanmış hâli olduğu anlaşıldı.

Grooveshark'ın hikâyesi, içerik lisansını büyümenin arkasından yetiştirmeye çalışan servislerin kaderini özetliyor. Kullanıcı sevgisi ve teknik başarı, hak sahipleriyle kurulmamış bir anlaşmanın yerini tutmadı.

## Dersler

- Kataloğunuz kullanıcı yüklemelerine dayanıyorsa, güvenli liman korumasının sınırlarını ve çalışanlarınızın davranışını hukukçularla birlikte denetleyin.
- Büyük hak sahiplerinden lisans almadan ölçeklenen bir içerik servisi, büyüdükçe tazminat riskini de büyütür.
- Uygulama mağazalarından çıkarılmak dağıtım kanalınızı bir gecede kapatabilir; platform politikalarına uyumu ürün stratejisinin parçası yapın.

## Kaynaklar

- [Grooveshark](https://en.wikipedia.org/wiki/Grooveshark)
- [Grooveshark Shuts Down to Settle Copyright Infringement Suit](https://www.nytimes.com/2015/05/01/business/media/grooveshark-shuts-down-to-settle-copyright-infringement-suit.html?_r=0)
- [Grooveshark now feels lawsuit wrath of all major music labels: EMI, which had a licensing agreement with the music streaming service, alleged in a breach of contract lawsuit that it had not been paid any royalties](https://web.archive.org/web/20131031014333/http://news.cnet.com/8301-1023_3-57353515-93/grooveshark-now-feels-lawsuit-wrath-of-all-major-music-labels/)

---

# Homejoy (2010 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/homejoy/
- Sektör: Pazar yeri
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 38 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Homejoy, ev temizliği ve tamirat gibi ev hizmetlerini çevrim içi olarak rezerve etmeyi sağlayan bir platformdu. Arka plan kontrolünden geçen bağımsız temizlikçileri müşterilerle eşleştiriyor ve saatlik 25 ile 35 dolar arasında ücret alıyordu. Şirket ABD, Kanada ve Birleşik Krallık'ta 31 büyük şehirde faaliyet gösterdi.

## Neden kapandı?

Homejoy hızla büyümek için ilk temizliği 19 dolar gibi çok düşük fiyatlarla sundu; rakiplerin aynı iş için 85 dolar istediği bir pazarda bu strateji, büyümenin kalitesi konusunda soru işaretleri doğurdu. Şirket kısa sürede 31 şehre açıldı ve Londra'ya kadar genişledi, ancak kârlılığı sürdürmekte zorlandı. Platformda çalışan temizlikçilerin bağımsız yüklenici mi yoksa çalışan mı sayılması gerektiğine dair açılan davalar yükü artırdı. Şirket Temmuz 2015'te kârlılık sorunlarını ve bu davaları gerekçe göstererek kapandı; teknik ekibin bir kısmı Google'a geçti.

## Hikâyesi

Adora Cheung, Homejoy'un ilk temizlik işlerini kendi eliyle yaptı ve 2013 sonuna kadar ayda en az bir temizliğe bizzat gitmeyi sürdürdü. Şirket, yeni işe alınan herkese tuvalet fırçalatan girişim olarak dergilere konu oldu. Bu yaklaşım müşteri deneyimini sahada öğrenmeyi sağladı; ne var ki bir hizmet pazaryerini ayakta tutan şey sonunda sahadaki özen değil, her işlemin bıraktığı kâr oldu.

Adora Cheung ve kardeşi Aaron Cheung şirketi 2010'da kurdu. Mart 2010'da Y Combinator'dan yatırım aldılar ama faaliyetler 2012'de başladı. 2013 başında Andreessen Horowitz ve First Round Capital'ın katıldığı 1,7 milyon dolarlık tohum turu geldi. Ekim 2013'teki A serisi ve Aralık 2013'te Google Ventures liderliğinde tamamlanan B serisiyle birlikte bu iki turda toplanan yatırım yaklaşık 38 milyon dolara ulaştı. Wired, Google'ın ev temizliği gibi bir alana milyonlar akıttığını yazıyordu. 100'ü aşkın çalışanı olan şirket binlerce bağımsız temizlikçiyle çalışıyor, ABD, Kanada ve Birleşik Krallık'ta 31 büyük şehirde hizmet veriyordu.

Büyümenin motoru fiyattı. Homejoy saatlik 25 dolarlık bir tarife uyguluyor, ilk temizliği ise 19 dolar gibi çarpıcı indirimlerle sunuyordu. Rakiplerin aynı iş için 85 dolar istediği bir pazarda bu, müşteri kazanmanın hızlı ama pahalı bir yoluydu ve bazı gözlemciler bu şekilde gelen büyümeyi sorguladı. Londra'da saatlik ücret 13 sterlindi ve temizlikçiler bunun 7 ile 9,5 sterlin arasındaki kısmını alıyordu.

Temmuz 2015'te şirket kapandığını duyurdu. Gerekçe olarak kârlılığı sürdürmedeki zorlukları ve temizlikçilerin bağımsız yüklenici mi yoksa çalışan mı olduğuna dair davaları gösterdi. Teknik ekibin bir kısmı Google'a geçti. Birkaç ay sonra Aaron Cheung'un Homejoy müşteri veritabanını satın alıp Fly Maids adlı benzer bir girişimde kullandığı ortaya çıktı; haber duyulunca bu girişim de kapatıldı.

Homejoy'un hikâyesi, indirimle satın alınan büyümenin ve iş gücü statüsü gibi hukuki belirsizliklerin bir pazaryerini ne kadar hızlı eritebileceğini gösteriyor. Yatırım bolken ertelenen birim ekonomisi sorusu, sonunda şirketin kapısını çaldı.

## Dersler

- İndirimli ilk siparişle gelen müşterinin ikinci siparişi tam fiyattan verip vermediğini ölçmeden yeni şehre açılmayın.
- Hizmet verenlerin hukuki statüsünü baştan maliyet kalemi olarak hesaplayın; Türkiye'de de SGK ve iş mahkemesi riskleri benzer biçimde ortaya çıkabilir.
- Kurucuların işi bizzat yapması müşteriyi anlamayı sağlar ama birim ekonomisinin yerini tutmaz.

## Kaynaklar

- [Homejoy](https://en.wikipedia.org/wiki/Homejoy)
- [Homejoy Shuts Down, Citing Worker Misclassification Lawsuits](https://www.forbes.com/sites/ellenhuet/2015/07/17/cleaning-startup-homejoy-shuts-down-citing-worker-misclassification-lawsuits/#220cb93a78be)
- [Homejoy Raises $38M As It Looks To Expand Beyond Home Cleaning](https://techcrunch.com/2013/12/05/homejoy-38-m/)

---

# irmik.com (2012 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/irmik-com/
- Sektör: Pazar yeri
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

irmik.com, Yemeksepeti'nin Aralık 2012'de açtığı ve restoranlara yönelik toptan alım yapılan bir B2B pazar yeriydi. Restoranlar gıda, temizlik malzemesi ve paket servis ekipmanı gibi ihtiyaçlarını tek yerden, farklı tedarikçilerin fiyatlarını karşılaştırarak sipariş edebiliyordu. Önce yalnızca Yemeksepeti'nin üye restoranlarına açık olan hizmet, 2015'te tüm işletmelere genişletildi.

## Neden kapandı?

irmik.com, 1 Ekim 2015 itibarıyla faaliyetlerini sonlandırdı. Açıklamada kaynakların Yemeksepeti altında yemekle ilgili başka projelere yönlendirileceği söylendi ve kararın Delivery Hero stratejilerine uygun alındığı belirtildi. Yani kapanışın ana nedeni, yeni sahibin çekirdek işe odaklanma tercihiydi. Rakamlar da ölçeğin sınırlı kaldığını gösteriyor: 1.500'den fazla restoran hizmet aldı, ancak 2014'te verilen sipariş sayısı 10 bin civarındaydı. Tüm işletmelere açılma hamlesi, sonuç alacak kadar zaman bulamadan kapanışla sonuçlandı.

## Hikâyesi

Yemeksepeti'nin restoranlarla kurduğu ilişki, şirkete değerli bir fikir verdi: siparişleri internete taşıyan platform, restoranların alışverişini de internete taşıyabilirdi. irmik.com bu fikirle Aralık 2012'de açıldı. Başlangıçta yalnızca Yemeksepeti'nin üye restoranlarına hizmet veren site, gıdadan temizlik malzemesine ve paket servis ekipmanına kadar işletme ihtiyaçlarını tek çatı altında topluyordu.

Digital Age'in Ocak 2015 tarihli haberine göre irmik.com o güne kadar 1.500'den fazla restorana ulaşmış, 30 tedarikçiyle çalışıyordu. Yemeksepeti CEO'su Nevzat Aydın, şirketin 14 yıldır restoranları internete taşıdığını, şimdi de onlara internetten kârlı alışveriş yapmayı öğretmek istediğini anlatıyordu. Aynı yıl hizmet, Yemeksepeti üyesi olmayan restoranlara, kafelere, otellere ve ofislere de açıldı. Webrazzi'ye göre 2014 yılında Yemeksepeti restoranlarından yaklaşık 10 bin sipariş gelmişti.

Ancak 2015, Yemeksepeti için bir dönüm noktasıydı. Şirket Delivery Hero'ya katıldı ve portföyündeki yan girişimleri gözden geçirmeye başladı. Mart ayında Lokum.com kapandı. 2 Kasım 2015'te Webrazzi, irmik.com'un da 1 Ekim itibarıyla faaliyetlerini sonlandırdığını duyurdu. Açıklamaya göre site 250 binden fazla ürün satmış, on binlerce sipariş almıştı. Kaynaklar Yemeksepeti altında yemekle ilgili başka projelere yönlendirilecekti ve kararın Delivery Hero stratejilerine uygun alındığı özellikle belirtildi.

irmik.com'un hikâyesi iki dersi birlikte taşıyor. Birincisi, güçlü bir müşteri ilişkisine ikinci bir ürün eklemek kâğıt üzerinde kolay görünse de, restoranların tedarik alışkanlıkları kolay değişmiyor. İkincisi, kurumsal bir çatı altındaki girişimin geleceği çoğu zaman kendi rakamlarından çok yeni sahibin stratejisine bağlı. Delivery Hero çekirdek işe odaklanmayı seçtiğinde, henüz ölçeğini kanıtlayamamış B2B pazar yeri listenin başında yer aldı.

## Dersler

- Mevcut müşteri tabanına ikinci ürün satmak mantıklıdır, ama sipariş sıklığı düşükse model kendini taşımaz.
- Satın alma ya da birleşme sonrasında yeni sahibin önceliklerini erkenden öğren; yan ürünler hızla gözden çıkarılabilir.
- B2B tedarikte tedarikçi sayısı ve fiyat avantajı, tekrar eden siparişe dönüşmedikçe büyüme sağlamaz.

## Kaynaklar

- [Yemeksepeti girişimlerinden irmik.com da kapandı](https://webrazzi.com/2015/11/02/yemeksepeti-girisimlerinden-irmik-com-da-kapandi/)
- [irmik.com işletmeleri internetten satın almaya alıştıracak](https://digitalage.com.tr/irmik-com-isletmeleri-internetten-satin-almaya-alistiracak/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)
- [Yemeksepeti'nin Girişimleri: İrmik, Papyon ve Lokum](https://egirisim.com/2013/09/14/yemeksepetinin-girisimleri-irmik-papyon-ve-lokum/)

---

# Limango Türkiye (2009 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/limango-turkiye/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Limango, Alman Otto Group'a bağlı özel alışveriş sitesinin Türkiye versiyonuydu ve 19 Şubat 2009'da kuruldu. Markalı giyim ve çocuk ürünlerini üyelere sınırlı süreli kampanyalarla indirimli satıyordu. LimangoTech ve LimangoKids gibi alt kategoriler açtı, Turkcell ve P&G ile ortak satış projeleri yürüttü.

## Neden kapandı?

Şirket kapanışta ayrıntılı bir gerekçe açıklamadı. NTV'nin aktardığına göre pazar payının yüzde 10'un altına düşmesi Türkiye'den çıkış sürecini hızlandırdı. Webrazzi'ye göre Limango, Markafoni'den sonra pazarın ikinci güçlü sitesiydi; Trendyol'un yükselişiyle geriye düştü, ama konumunu bir süre korudu. Kurucu yönetici Gülfem Toygar'ın 2014 başında GittiGidiyor'a geçmesinin ardından şirketin satılacağına dair söylentiler uzun süre gündemde kaldı; Hepsiburada, n11.com ve Markafoni ile görüştüğü konuşuldu, fakat bir anlaşma çıkmadı.

## Hikâyesi

Almanya'nın büyük e-ticaret gruplarından Otto'ya bağlı Limango, Türkiye'ye 2009'da geldi. Limango Dış Ticaret ve Sanal Mağazacılık Hizmetleri adıyla 19 Şubat 2009'da İstanbul Ticaret Odası'na kaydolan şirketin başında, Türkiye operasyonunu kuran ve yöneten Gülfem Toygar vardı. Model tanıdıktı: üyelere markalı ürünleri kısa süreli kampanyalarla indirimli sunmak.

Türkiye'de özel alışverişin yükseldiği yıllarda Limango hızla sektörün önde gelen isimleri arasına girdi. Webrazzi, sitenin Markafoni'den sonra pazarın ikinci büyük oyuncusu olduğunu ve o güne kadar internetten satılamayacağı düşünülen ürünleri satmayı başardığını yazıyordu. 2011 tarihli bir pazar değerlendirmesine göre Limango, Turkcell ve P&G ile çapraz satış projeleri yürütüyor, LimangoTech ve LimangoKids gibi alt kategoriler ve mobil uygulama gibi yeniliklerle öne çıkmaya çalışıyordu.

Zamanla pazarın havası değişti. Trendyol'un yükselişiyle Limango sıralamada geriye düştü, yine de bir süre konumunu korumayı başardı. 2014 başında Gülfem Toygar GittiGidiyor'un CEO'su olmak için şirketten ayrıldı. Ardından Limango'nun satılacağına dair söylentiler uzun süre konuşuldu; Hepsiburada, n11.com ve Markafoni'nin isimleri geçti, ama bir anlaşma çıkmadı.

30 Mart 2015'te sitedeki kısa bir mesaj sonu duyurdu: Limango, limango.com.tr üzerindeki faaliyetlerine üzülerek son veriyordu. Gönderimi yapılmamış siparişlerin teslim edileceği, müşteri hizmetlerinin e-postayla hizmet vermeye devam edeceği bildirildi. NTV'nin aktardığına göre şirketin pazar payının yüzde 10'un altına düşmesi, çekilme kararını hızlandırmıştı.

Limango'nun Türkiye macerası altı yıl sürdü. Hikâye, küresel bir grubun yerel pazardaki deneyiminin, rekabet sertleştiğinde ve ölçek hedefleri tutmadığında ne kadar kısa sürede sonlanabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Aynı modeli uygulayan çok sayıda rakibin olduğu bir pazarda ikinci ya da üçüncü olmak, küresel bir ana şirketin sabrını tüketebilir.
- Kurucu yöneticinin ayrılışı, özellikle satış söylentileriyle birleşince ekip ve iş ortakları üzerinde belirsizlik yaratır.
- Yabancı ana şirketin yerel pazar için net bir başarı ölçütü varsa, o eşiğin altına düşmeden planını değiştir.

## Kaynaklar

- [Limango Türkiye, faaliyetlerine son verdi](https://webrazzi.com/2015/03/30/limango-turkiyedeki-faaliyetlerine-son-verdi-son-dakika/)
- [Limango, Türkiye'den çekilme kararı aldı](https://www.ntv.com.tr/ekonomi/limango-turkiyeden-cekilme-karari-aldi,_dEtR2ZI80qW8FCDmkQUSg)
- [Özel Alışveriş Sitesi Limango Kapandı](https://www.marketingturkiye.com.tr/haberler/ozel-alisveris-sitesi-limango-kapandi/)
- [Türkiye Özel Alışveriş Pazarı Ne Durumda?](https://webrazzi.com/2011/10/13/turkiye-ozel-alisveris-pazari-ne-durumda/)
- [comScore'a Göre Özel Alışveriş Sitelerinin Ekim Ayı Ziyaretçi Sayıları](https://webrazzi.com/2011/11/21/comscore-ozel-alisveris-ekim/)

---

# Lokum.com (2012 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/lokum-com/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Lokum.com, Yemeksepeti'nin 2012 sonunda kurduğu yöresel gıda e-ticaret sitesiydi. Organik kalitede üretim yapan küçük üreticilerle çalışıyor; lokumdan sucuğa, peynirden deniz ürünlerine ve zeytinyağına kadar Anadolu'nun yöresel lezzetlerini internetten satıyordu.

## Neden kapandı?

Yemeksepeti, Mart 2015'teki açıklamasında Lokum.com'u mevcut kaynakları başka iş kollarına kanalize etmek istediği için kapattığını söyledi. Başka bir ifadeyle yöresel gıda satışı, şirketin öncelik listesinde paket servisin gerisinde kaldı. Kapanış için ciro ya da kullanıcı rakamı paylaşılmadı, bu da işin ana şirket açısından ne kadar büyüdüğünü değerlendirmeyi zorlaştırıyor. Çalışanlara Yemeksepeti bünyesinde başka görevler önerildi. Aylar sonra aynı gerekçeyle irmik.com'un da kapatılması, kararın tek bir ürünün başarısızlığından çok ana şirketin odaklanma tercihi olduğunu düşündürüyor.

## Hikâyesi

Yemeksepeti 2012'nin sonunda yalnızca Türkiye'nin en büyük yemek sipariş sitesi değildi; General Atlantic'ten aldığı 44 milyon dolarlık yatırımla yeni alanlara da göz dikmişti. O dönem kurulan yan markalardan biri Lokum.com oldu. Site, internet alışverişini Anadolu'nun yöresel lezzetleriyle buluşturmayı hedefliyordu.

egirişim'in 2013'teki derlemesine göre Lokum.com organik kalitede üretim yapan üreticilerle çalışıyordu. Raflarda lokumdan sucuğa, peynirden deniz ürünlerine ve zeytinyağına uzanan bir seçki vardı. Kullanıcı, zincir marketlerde kolay bulamayacağı ürünleri doğrudan kapısına getirtebiliyordu. Yemeksepeti aynı dönemde restoranlara toptan tedarik sunan irmik.com'u ve rezervasyon sitesi Papyon'u da açmıştı.

Lokum.com'un ömrü iki buçuk yıl kadar sürdü. Webrazzi'nin 27 Mart 2015'te duyurduğu habere göre site o gün itibarıyla yeni sipariş almayı bıraktı, mevcut siparişler tamamlandı. Yemeksepeti'nin açıklaması kısaydı: şirket içindeki kaynaklar başka iş kollarına yönlendirilecekti. Lokum.com çalışanlarına Yemeksepeti bünyesinde başka pozisyonlar teklif edildi. Kapanışla birlikte ciro, sipariş ya da kullanıcı sayısı paylaşılmadı.

Kapanışın zamanlaması da dikkat çekiciydi. Yemeksepeti birkaç ay sonra Delivery Hero'ya katıldı ve aynı yılın sonbaharında irmik.com da kapandı. Habertürk'ün 2017'de hazırladığı kapanan e-ticaret siteleri listesinde Lokum.com, 2012 ile 2015 arasında yaşamış bir Yemeksepeti girişimi olarak yer aldı ve kapanış açıklamasındaki kaynak aktarma ifadesi özellikle vurgulandı.

Lokum.com'un hikâyesi, güçlü bir ana şirketin desteğinin aynı zamanda bir kırılganlık olduğunu gösteriyor. Yöresel gıda satışı büyük markanın gölgesinde doğdu, ama ana iş olan paket servisle rekabet eden öncelikler arasında sıra ona gelmedi. Ana şirket odaklanmaya karar verdiğinde, rakamlarını kamuoyuna hiç açıklamamış küçük bir dikey sessizce kapandı.

## Dersler

- Güçlü bir markanın müşteri tabanı, farklı bir kategoride satışı garanti etmez.
- Kurum içi girişimde kaynak savaşı gerçektir; ana işe katkını rakamla gösteremiyorsan önce sen kapanırsın.
- Yöresel ve butik ürünlerde tedarik ve lojistik maliyetini baştan hesapla; sepet tutarı düşük kalabilir.

## Kaynaklar

- [Yemeksepeti'nin yöresel gıda girişimi Lokum.com kapandı [Güncellendi]](https://webrazzi.com/2015/03/27/yemeksepeti-yoresel-urun-girisimi-lokum-com-kapandi/)
- [Yemeksepeti'nin Girişimleri: İrmik, Papyon ve Lokum](https://egirisim.com/2013/09/14/yemeksepetinin-girisimleri-irmik-papyon-ve-lokum/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)
- [Şimdiye Kadar Kapanan Alışveriş Siteleri](https://www.kartal24.com/73531-kapanan-alisveris-siteleri)

---

# OnLive (2009 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/onlive/
- Sektör: Oyun
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Zamanlama hatası

## Ne yapıyordu?

OnLive, oyunları kendi sunucularında çalıştırıp görüntüyü video akışı olarak kullanıcılara ileten bir bulut oyun servisiydi. Böylece güçlü donanımı olmayan bilgisayarlarda, akıllı televizyonlarda ve şirketin kendi MicroConsole cihazında yeni oyunlar oynanabiliyordu. Şirket ayrıca tabletlerden erişilen bulut tabanlı bir Windows masaüstü hizmeti olan OnLive Desktop'ı sundu.

## Neden kapandı?

Oyun deneyimi kullanıcının internet bağlantısına bağlıydı; eleştirmenler gecikmenin ve görüntü kalitesinin oyundan oyuna değiştiğini, hızlı refleks isteyen oyunlarda sorun yarattığını yazdı. Şirket Ekim 2010'da abonelik ücretini tamamen kaldırdı. Ağustos 2012'de bütün çalışanlarını işten çıkardı ve alacaklılar lehine devir sürecine girdi; hissedarlar paylarını kaybetti, varlıklar aynı adla kurulan yeni bir şirkete 4,8 milyon dolara satıldı. Yeni OnLive birkaç yıl daha faaliyet gösterse de Nisan 2015'te varlıklarının çoğunu Sony'ye satıp tüm hizmetlerini kapattı.

## Hikâyesi

Mart 2009'da San Francisco'daki Oyun Geliştiricileri Konferansı'nda (GDC) sahneye çıkan Steve Perlman, oyun dünyasına cüretkâr bir fikir sundu: oyunlar artık oyuncunun bilgisayarında değil, uzaktaki sunucularda çalışacak, ekrana ise bir video akışı olarak gelecekti. Pahalı bir oyun bilgisayarı ya da konsol almaya gerek kalmayacaktı. Oyun basınının bir kısmı ilk günden kuşkuluydu; Eurogamer'ın teknik ekibi Digital Foundry, OnLive'ın neden çalışamayacağını anlatan bir yazı yayımladı.

Mountain View merkezli şirket, Warner Bros., Autodesk ve Maverick Capital gibi yatırımcıları, sonraki turda AT&T ve Lauder Partners'ı arkasına aldı. Hizmet Haziran 2010'da ABD'de, Eylül 2011'de Birleşik Krallık'ta açıldı. Kullanıcılar bilgisayarlardan, akıllı televizyonlardan ya da 99 dolarlık MicroConsole cihazından oyun kiralayabiliyor, deneme sürümleri oynayabiliyor, başkalarının oyunlarını izleyebiliyordu. İyi bir deneyim için şirketin beş veri merkezinden birine en fazla yaklaşık 1.600 kilometre uzakta olmak gerekiyordu.

Sorun, tam da eleştirmenlerin öngördüğü yerde çıktı. Deneyim kullanıcının bağlantısına bağlıydı; Digital Foundry yoğun oyun anlarında gecikmenin kabul edilebilir sınırı sık sık aştığını yazdı. Şirket Ekim 2010'da aylık abonelik ücretini kaldırdı. 17 Ağustos 2012'de ise tüm çalışanlarını işten çıkardı ve alacaklılar lehine bir devir sürecine girdi. Hissedarlar paylarını kaybetti, varlıklar aynı adı taşıyan yeni bir şirkete devredildi. Sonradan ortaya çıkan bilgiye göre satışın bedeli yalnızca 4,8 milyon dolardı; oysa analistler şirketin değerini bir dönem 1,8 milyar dolar civarında tahmin etmişti.

Yeni OnLive, 2014'te Mark Jung'u CEO yaptı, CloudLift adlı yeni bir hizmet açtı ve cihaz üreticileriyle anlaşmalar imzaladı. Ancak Nisan 2015'te varlıklarının çoğunu Sony'ye sattığını ve tüm hizmetlerini ay sonunda kapatacağını duyurdu. Sony bu alanda, OnLive'ın eski rakibi Gaikai'nin altyapısı üzerine kurulan PlayStation Now'ı işletiyordu.

OnLive'ın vizyonu tümüyle yanlış değildi; büyük bir platform şirketinin aynı fikri yaşatmaya devam etmesi bunu gösteriyor. Ancak şirket, fikrin dayandığı geniş bant altyapısı henüz hazır değilken pahalı bir altyapıyla ölçeklenmeye çalıştı ve bedelini ödedi.

## Dersler

- Ürününüz kullanıcının internet hızına bağımlıysa, hedef pazardaki gerçek bağlantı koşullarında test etmeden ölçeklemeyin.
- Pahalı sunucu altyapısı gerektiren bir modelde ücretsize geçmek birim maliyeti ortadan kaldırmaz; fiyatlandırmayı altyapı maliyetine göre kurun.
- Patentleriniz değerli olsa bile zor durumda satışa zorlanırsanız pazarlık gücünüz kalmaz; nakit tamponunu kriz gelmeden oluşturun.

## Kaynaklar

- [OnLive](https://en.wikipedia.org/wiki/OnLive)
- [OnLive's video gaming tech was sold for less than $5m](https://www.bbc.com/news/technology-19896362)
- [OnLive shuts down streaming games service, sells patents to Sony](https://arstechnica.com/gaming/2015/04/onlive-shuts-down-streaming-games-service-sells-patents-to-sony-embargoed-7pm-eastern/)

---

# Ouya (2012 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ouya/
- Sektör: Oyun
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 18,6 milyon $
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Ouya, Android tabanlı, televizyona bağlanan küp biçimli küçük bir oyun konsoluydu. Her cihaz lisans ücreti olmadan geliştirme kiti olarak kullanılabiliyor, donanım kolayca açılıp değiştirilebiliyordu. Platformdaki oyunların başlangıçta ücretsiz oynanabilir bir bölüm sunması zorunluydu.

## Neden kapandı?

Satışlar zayıf kaldı ve oyun geliştiricileri platformu benimsemedi; konsolun en popüler oyunu TowerFall bile Ouya'da yalnızca 7 bin kopya sattı. Özel oyun çekmek için kurulan teşvik fonu, şüpheli destekçi profilleri yüzünden tartışmaya dönüştü. Konsol toplamda yaklaşık 200 bin adet satabildi ve şirket finansal sıkıntıya girdi. Alibaba'nın 2015 başındaki 10 milyon dolarlık yatırımı durumu kurtarmadı ve şirket Temmuz 2015'te yazılım varlıklarını Razer'a satarak işi tasfiye etti.

## Hikâyesi

2012 yazında Kickstarter'da açılan kampanya, 950 bin dolarlık hedefini sekiz saat içinde aştı. Julie Uhrman'ın başlattığı Ouya projesi, tasarımcı Yves Béhar'ın elinden çıkan küp biçimli, 99 dolarlık, Android tabanlı bir oyun konsolu vaat ediyordu: lisans ücreti yok, her cihaz aynı zamanda bir geliştirme kiti, sıradan bir tornavidayla açılıp kurcalanabilen bir donanım.

Kampanya 9 Ağustos'ta 8.596.475 dolarla, hedefin yüzde 904'ünde kapandı. Ouya, o güne kadar Kickstarter'da bir milyon doları en hızlı geçen proje olarak kayda geçti. Cihazlar Mart 2013'te destekçilere gönderilmeye başladı ve Haziran 2013'te 99 dolara mağazalara çıktı. Platformdaki her oyunun ücretsiz deneme ya da ücretsiz oynanabilir bir bölüm içermesi şartı, konsolu geleneksel oyun dünyasından ayıran bir tercihti.

Heyecan satışa dönüşmedi. Engadget ön sürüm incelemesinde cihazın açıklığını övdü, ama onu iyi bir oyun platformu olarak görmedi. Geliştiriciler de platforma ilgi göstermedi: Nisan 2014'te konsolun en popüler oyunu TowerFall'un Ouya'da yalnızca 7 bin kopya sattığı ortaya çıktı. Özel oyunları çekmek için başlatılan ve Kickstarter kampanyalarına eş tutarda destek veren “Free the Games Fund”, ilk kampanyalardaki az sayıda ama yüksek tutarlı, daha önce hiçbir projeyi desteklememiş hesaplar nedeniyle tartışmaya dönüştü. Konsol toplamda yaklaşık 200 bin adet sattı.

Ocak 2015'te Alibaba'dan gelen 10 milyon dolarlık yatırım kısa bir nefes aldırdı. Nisan 2015'te şirketin acilen alıcı aradığı haberleri çıktı. Temmuz 2015'te Razer, Ouya'nın yazılım varlıklarını, içerik kütüphanesini ve ekibini satın aldı; donanım üretimi durduruldu ve Uhrman şirketten ayrıldı. Razer, mağazayı ve hesap hizmetlerini 25 Haziran 2019'da kapattı; mağazayla bağlantı kurması gereken pek çok uygulama o tarihten sonra çalışmaz hale geldi.

Ouya, kitlesel fonlamadaki coşkunun bir platformun iki tarafını, yani hem oyuncuyu hem geliştiriciyi kazanmak anlamına gelmediğini gösteriyor. Ucuz ve açık bir cihaz ilgi çekebilir; ama geliştiricinin para kazanamadığı bir mağaza, oyuncuya da oynayacak bir şey bırakmaz.

## Dersler

- Kitlesel fonlamadaki coşkuyu talep kanıtı saymayın; ön sipariş verenlerin ürünü gerçekten ne sıklıkla kullandığını ölçün.
- Platform kuruyorsanız geliştiriciler için gelir hesabını baştan yapın; oyun başına birkaç bin satış kimseyi platformda tutmaz.
- Donanımda ilk inceleme dalgası kalıcı iz bırakır; eksik bir ön sürümü basına göndermeden önce iki kez düşünün.

## Kaynaklar

- [Ouya](https://en.wikipedia.org/wiki/Ouya)
- [Razer Confirms Acquisition Of Ouya's Software, Tech And Dev Teams In All-Cash Deal](https://techcrunch.com/2015/07/27/razer-confirms-ouya-acquisition)
- [Ouya will be shut down for good on June 25th](https://www.theverge.com/2019/5/22/18635800/razer-ouya-kickstarter-gaming-service-shutting-down-june-25)
- ['Towerfall,' OUYA's most popular game, only sold 7,000 copies](https://www.engadget.com/2014/04/29/towerfall-tiny-sales-ouya/)

---

# Quirky (2009 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/quirky/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 169,5 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Quirky, mucitleri ve topluluk üyelerinin fikirlerini ürün geliştirme ve üretim süreçleriyle buluşturan bir icat platformuydu. Topluluğun önerdiği ürünler şirket tarafından geliştirilip satışa sunuluyordu. 2013'te General Electric ile bağlantılı ev ürünleri için ortaklık kurdu; Wink adlı bir akıllı ev platformu da geliştirdi.

## Neden kapandı?

The Verge'e göre topluluğun önerdiği ürünleri yapma modeli kârlı değildi ve şirket bu modeli bırakıp GE gibi büyük şirketlerle ortaklıklara yönelmeye çalıştı. Aynı habere göre şirket kötü yönetiliyor ve kalan fonlarını hızla tüketiyordu. Temmuz 2015'te nakdinin bittiğini açıklayan Quirky 111 kişiyi işten çıkardı ve kurucu Ben Kaufman CEO'luktan ayrıldı. 22 Eylül 2015'te Chapter 11 iflas başvurusu yapıldı. Wink 15 milyon dolara Flextronics'e, Quirky'nin kalan varlıkları ise GE'nin itirazlarına rağmen 4,7 milyon dolara Q Holdings'e satıldı.

## Hikâyesi

2011'de Sundance Channel, bir girişimin ofisini konu alan bir realite dizisi yayınlamaya başladı. Dizinin adı da şirketin adıydı: Quirky. Ben Kaufman'ın 2009'da New York'ta kurduğu şirket, sıradan insanların icat fikirlerini ürüne dönüştürme vaadiyle kısa sürede medyanın gözdesi oldu.

Quirky'nin fikri, icadı demokratikleştirmekti. Topluluk üyeleri ürün fikirleri öneriyor, şirket bunları geliştirip üretiyor ve satışa sunuyordu. CNN 2012'de Quirky'yi icadı kitlelere taşıyan bir şirket olarak tanıttı. Yatırımcılar da ilgiliydi: Nisan 2010'da RRE Ventures liderliğinde 6,5 milyon dolar, Ağustos 2011'de Norwest Venture Partners liderliğinde 16 milyon dolar, Eylül 2012'de Andreessen Horowitz ve Kleiner Perkins liderliğinde 68 milyon dolar geldi. Kasım 2013'teki 79 milyon dolarlık D serisinin 30 milyon doları General Electric'ten geliyordu ve anlaşma, beş yılda birlikte 30 bağlantılı ev ürünü geliştirmeyi de kapsıyordu. Şirket ayrıca Wink adlı bir akıllı ev platformu geliştirdi. AdWeek 2014'te Quirky'nin reklamlarında CEO'yu değil topluluğu öne çıkardığını yazıyordu.

Toplam 169,5 milyon dolarlık yatırım, modeli kârlı hale getirmedi. The Verge'ün 2015'teki haberine göre topluluğun önerdiği ürünleri yapma modeli para kaybettiriyordu ve şirket bu modelden uzaklaşıp büyük şirketlerle ortaklıklara yönelmeye çalışıyordu. Aynı habere göre şirket kötü yönetiliyor ve kalan fonlarını hızla harcıyordu. Temmuz 2015'te Quirky nakdinin bittiğini açıkladı, 111 kişiyi işten çıkardı ve Kaufman CEO'luktan ayrıldı; yerine şirketin finans direktörü geçti.

22 Eylül 2015'te şirket Chapter 11 kapsamında iflas başvurusu yaptı. Wink, Kasım 2015'te 15 milyon dolara Flextronics'e satıldı. Quirky'nin sitesi ve ürünlerinin çoğu ise GE'nin itirazlarına rağmen mahkeme onayıyla 4,7 milyon dolara Q Holdings'e geçti; The Wall Street Journal, GE'nin Quirky'nin itibarına zarar verdiğini söylediğini yazdı. Marka 2016'da yeni sahipleri ve yeni finansmanla yeniden açıldı, ancak asıl şirketin hikâyesi 2015'te bitmişti.

Quirky, topluluk heyecanının bir üretim işinin temel sorusunu, yani her ürünün kendi maliyetini karşılayıp karşılamadığını yanıtlamadığını gösteriyor.

## Dersler

- Her ürün için ayrı tasarım, kalıp ve stok gerektiren bir modelde, ürün sayısını artırmadan önce tek bir ürünün kârlılığını kanıtlayın.
- Topluluk heyecanı ve medya görünürlüğü, düşük satış hacimli ürünlerin maliyetini karşılamaz; satış kanalını ürün fikrinden önce doğrulayın.
- Büyük bir kurumsal ortakla yapılan anlaşma kurtarıcı değildir; ortağın itibarını da riske attığınızı sözleşmeye yansıtın.

## Kaynaklar

- [Quirky (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Quirky_(company))
- [Quirky files for bankruptcy and announces plans to sell Wink](https://www.theverge.com/2015/9/22/9371127/quirky-bankruptcy-wink-sale)
- [Quirky, an Invention Start-Up, Files for Bankruptcy](https://www.nytimes.com/2015/09/23/business/the-invention-start-up-quirky-files-for-bankruptcy.html)

---

# Rdio (2010 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/rdio/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Rdio, dört büyük plak şirketinin ve çok sayıda bağımsız dağıtıcının kataloğunu sunan bir müzik akış servisiydi. Reklamlı ücretsiz dinleme ve reklamsız abonelik seçenekleri 85 ülkede kullanılabiliyordu. Kullanıcılar şarkı, albüm ve çalma listelerini hem Rdio içinde hem de Facebook ve Twitter gibi ağlarda paylaşabiliyordu.

## Neden kapandı?

Rdio, Spotify gibi rakiplerin öne geçtiği bir pazarda yarışıyordu; Pando 2014'te şirketin bu rekabette şansı olup olmadığını sorguluyordu. Şirket ücretsiz dinleme katmanı, video servisi Vdio ve Hindistan gibi yeni pazarlarla büyümeye çalıştı. Ancak bu adımlar sürdürülebilir bir ölçek yaratmadı. 16 Kasım 2015'te Chapter 11 iflas başvurusu yaptı ve bazı varlıklarını ve fikri mülkiyetini 75 milyon dolar nakit karşılığında Pandora'ya satmak için anlaştı. Servis 22 Aralık 2015'te kapandı.

## Hikâyesi

Skype'ın kurucuları Niklas Zennström ve Janus Friis, 3 Ağustos 2010'da yeni bir fikirle sahneye çıktı: sosyal özellikleri güçlü bir müzik akış servisi. Rdio, dört büyük plak şirketinin yanı sıra Merlin ağı ile CD Baby ve The Orchard gibi dağıtıcıların kataloglarını tek bir uygulamada topladı. Kullanıcılar dinlediklerini hem Rdio içinde hem de Facebook ve Twitter'da arkadaşlarıyla paylaşabiliyordu.

Sonraki beş yılda Rdio hızlı adımlar attı. 2011'de geliştiricilere açık bir API yayımladı ve Brezilya'da Oi Rdio adıyla hizmete girdi. Nisan 2013'te film ve dizi izletmek için Vdio'yu açtı; mevcut abonelere bu servis için 25 dolarlık kredi verildi. 2014'te aboneliğin yanına sınırsız ücretsiz dinlemeyi ekledi, Hindistan'daki müzik servisi Dhingana'yı ve sosyal müzik keşif servisi TastemakerX'i satın aldı. Eylül 2013'te radyo şirketi Cumulus ile bir anlaşma imzaladı; Roku 3'ün kumandasında Rdio için ayrı bir tuş bulunuyordu. Servis zamanla 85 ülkede kullanılabilir hale geldi.

Ancak pazar giderek birkaç büyük oyuncunun etrafında toplanıyordu. Pando, TastemakerX satın alımını değerlendirdiği 2014 tarihli yazısında Rdio'nun Spotify ve diğerleri karşısında bir şansı olup olmadığını soruyordu. Ücretsiz katman, video denemesi ve yeni ülkeler şirketi rakiplerinin ölçeğine taşıyamadı; Vdio'nun beta süreci de sonlandırıldı.

16 Kasım 2015'te Rdio, Chapter 11 kapsamında iflas başvurusu yaptı ve bazı varlıklarını ve fikri mülkiyetini 75 milyon dolar nakit karşılığında Pandora'ya satmak için anlaştığını duyurdu. Anlaşma iflas mahkemesinin onayına bağlıydı. Bazı çalışanlar Pandora'ya geçti; Pandora bu varlıklarla genişletilmiş bir dinleme deneyimi sunmayı planlıyordu. Rdio 22 Aralık 2015'te müzik yayınını durdurdu.

Rdio, tasarımı ve sosyal özellikleriyle sevilen bir üründü. Ama herkesin aynı plak şirketlerinden lisans aldığı bir pazarda iyi bir arayüz kalıcı bir rekabet avantajı yaratmadı. Kaynaklarını video, yeni ülkeler ve ücretsiz dinleme arasında bölen şirket, sonunda teknolojisini daha büyük bir rakibe devretti.

## Dersler

- Rakiplerinizle aynı lisanslı içeriği sunuyorsanız, iyi tasarım tek başına kullanıcı çekmeye yetmez; farklılaşmayı içerik, dağıtım ya da fiyatta arayın.
- Lisans maliyeti yüksek bir işte aynı anda video servisi, yeni ülkeler ve ücretsiz katman açmak odağı dağıtır; önce bir pazarda kârlı hale gelin.
- Olası stratejik alıcılarla ilişkinizi zor günler gelmeden kurun; iflas masasında pazarlık gücü kalmaz.

## Kaynaklar

- [Rdio](https://en.wikipedia.org/wiki/Rdio)
- [Pandora To Buy Rdio Assets For $75M In Cash, Rdio Files Ch.11 And Shuts Down Service](https://techcrunch.com/2015/11/16/confirmed-pandora-buys-key-rdio-assets-for-75m-in-cash-rdio-files-ch-11-to-shut-down/)
- [Rdio will shut down for good in one week](https://www.engadget.com/2015/12/15/rdio-shutdown-december-22/)

---

# Secret (2013 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/secret/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 35 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Secret, iOS ve Android kullanıcılarının arkadaşları, arkadaşlarının arkadaşları ya da herkesle anonim mesaj paylaşmasını sağlayan bir uygulamaydı. Whisper gibi rakiplerinden farkı, paylaşımların öncelikle kullanıcının tanıdık çevresine gösterilmesiydi. Uygulama 2014 başında Silikon Vadisi'nin en çok konuşulan ürünlerinden biri oldu.

## Neden kapandı?

Uygulamanın öne çıkan kullanım biçimlerinden biri, kişiler ve şirketler hakkında doğrulanmamış söylentiler yaymak oldu ve bu durum basında sert eleştirilere yol açtı. Ağustos 2014'te Brezilya'da bir mahkeme, zorbalık şikâyetleri üzerine uygulamanın dağıtımını yasaklayan ihtiyati tedbir kararı verdi. Şirket Aralık 2014'te sohbet özellikleri içeren yeni bir sürümle yön değiştirmeye çalıştı, ardından kurucu ortak Chrys Bader-Wechseler ayrıldı. Kullanım düşerken David Byttow 29 Nisan 2015'te, insanların uygulamayı kullanma biçiminin başlangıçtaki vizyonuyla örtüşmediğini söyleyerek şirketi kapattı.

## Hikâyesi

Aralık 2013'te TechCrunch, bir SEC başvurusundan yola çıkarak eski Square Wallet lideri David Byttow ile Google'da ürün yöneticiliği yapmış Chrys Bader-Wechseler'in 1,2 milyon dolar topladığını yazdı. Girişimin ne yaptığı bile bilinmiyordu; adı gibi Secret de bir sırdı. Şubat 2014'te perde kalktığında Silikon Vadisi yeni takıntısıyla tanıştı: arkadaş çevrenizle anonim olarak paylaşım yapabildiğiniz bir uygulama.

Secret'ın farkı, anonim mesajların yabancılara değil, öncelikle arkadaşlarınıza ve onların arkadaşlarına gösterilmesiydi. Bu, okunan her paylaşımı daha merak uyandırıcı kılıyordu. Yatırımcılar hızla sıraya girdi: ilk turda Kleiner Perkins, Google Ventures ve Index Ventures vardı. Mart 2014'te, şirketin yalnızca üç çalışanı varken 8,6 milyon dolarlık A serisi kapandı; Temmuz 2014'te 25 milyon dolarlık B serisi geldi ve toplam yatırım yaklaşık 35 milyon dolara ulaştı. Forbes kapanış haberinde uygulamayı "100 milyon dolarlık sosyal uygulama" diye andı.

Ancak anonimliğin karanlık yüzü çabuk göründü. Uygulama, kişiler ve şirketler hakkında söylenti yaymanın aracına dönüştü; gazeteci Sarah Lacy PandoDaily'de bu kullanımı sert biçimde eleştirdi. Ağustos 2014'te Brezilya'da bir mahkeme, zorbalık şikâyetleri üzerine savcılığın talebiyle uygulamanın dağıtımını yasaklayan ihtiyati tedbir kararı verdi. Şirket fotoğraf kurallarını sıkılaştırdı, içerik taramasını geliştirdi ve Aralık 2014'te sohbet özellikleri içeren yeni bir sürüm duyurdu. Kısa süre sonra Bader-Wechseler şirketten ayrıldı. Mart 2015'te TechCrunch, şirketin yeni uygulamalar üzerinde çalıştığını ve asıl ürünü kapatmayacağını yazıyordu; bir ay sonra karar tersine döndü.

29 Nisan 2015'te Byttow, insanların uygulamayı kullanma biçiminin başlangıçtaki vizyonuyla örtüşmediğini söyleyerek şirketi kapatma kararını açıkladı. Kalan parayı yatırımcılara iade etmeyi ve kullanıcı verilerini silmeyi planladığını belirtti. The New York Times kapanışı, Silikon Vadisi'nde bir anda parlayıp sönen şirketlerin örneği olarak yorumladı ve kurucuların daha önceki bir turda üçer milyon dolarlık hisselerini nakde çevirdiğini hatırlattı.

Secret, bir ürünün asıl kullanım biçimini kurucuların değil kullanıcıların belirlediğini gösteren çarpıcı bir örnek. Anonimlik ilgi çekti, ama aynı özellik uygulamanın itibarını ve kullanıcı bağlılığını da tüketti.

## Dersler

- Kullanıcı üretimli içerikte moderasyonu ve kötüye kullanım senaryolarını lansmandan önce tasarlayın; sonradan eklenen filtreler kaybedilen itibarı geri getirmez.
- Anonimlik gibi güçlü bir özelliğin hangi davranışları ödüllendirdiğini ilk haftaların içerik örneklerinden düzenli olarak ölçün.
- Türkiye'de kişilik haklarını ihlal eden içeriklere erişim engeli kararları hızla çıkabilir; hukuki riski ürün tasarımının parçası sayın.

## Kaynaklar

- [Secret (app)](https://en.wikipedia.org/wiki/Secret_(app))
- [A Founder of Secret, the Anonymous Social App, Is Shutting It Down](https://www.nytimes.com/2015/04/30/technology/a-founder-of-secret-the-anonymous-social-app-shuts-it-down-as-use-declines.html)
- [Secret, The $100 Million Social App, Shuts Down](https://www.forbes.com/sites/miguelhelft/2015/04/29/secret-the-100-million-social-app-shuts-down/)

---

# Sidecar (2011 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sidecar/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Sidecar, özel araç sahibi sürücülerle yolcuları bir mobil uygulama üzerinden buluşturan bir yolculuk paylaşım hizmetiydi. 2011'de San Francisco'da kurulan şirket, 2013'te Boston, New York, Washington ve Chicago gibi şehirlere yayıldı. 2015'te mevcut sürücü ağıyla yerel işletmeler için aynı gün teslimat hizmeti de sunmaya başladı.

## Neden kapandı?

Sidecar, yolculuk paylaşımının öncülerinden olsa da Uber ve Lyft gibi çok daha büyük rakiplerle aynı şehirlerde yarışıyordu; The Wall Street Journal 2014'te şirketin büyük rakipler karşısında Richard Branson'ı yatırımcı olarak kazandığını yazıyordu. Şirket erken dönemde Kaliforniya ve Philadelphia'da düzenleyicilerle de mücadele etti. 2015'te yolcu taşımacılığından uzaklaşıp teslimata yöneldi ve Ağustos'ta işinin büyük kısmı teslimattan oluşuyordu. Bu dönüşüm de yeterli olmadı ve şirket 29 Aralık 2015'te kapanacağını duyurdu.

## Hikâyesi

19 Ocak 2016'da General Motors, birkaç hafta önce kapanan Sidecar'ın varlıklarını ve fikri mülkiyetini satın aldığını, kurucu ortak Jahan Khanna ile 20 çalışanı işe aldığını açıkladı. Bloomberg haberi, otomobil devinin şirketi parçaları için kurtardığı şeklinde verdi. GM'nin bu adımı, Lyft'e yaptığı 500 milyon dolarlık yatırımın devamıydı. Yolculuk paylaşımının öncülerinden biri, büyük rakiplerinden birine yatırım yapan bir şirketin eline geçmişti.

Sidecar'ı Eylül 2011'de San Francisco'da Sunil Paul, Jahan Khanna ve Adrian Fortino kurdu. Uygulama, kendi aracıyla yolculuk yapan sürücülerle yolcuları buluşturuyordu. 2012'de Google Ventures ve Lightspeed Venture Partners'tan 10 milyon dolarlık A serisi yatırım geldi; Union Square Ventures ve Avalon Ventures da yatırımcılar arasındaydı. Şirket Seattle, Los Angeles, Philadelphia ve Austin'e açıldı, 2013'te Boston, New York, Washington, Charlotte, Chicago, San Diego, Long Beach ve Oakland'ı ekledi. 2013'teki South by Southwest festivalinde tüm yolculukları ücretsiz yaptı; TechCrunch bunu Austin'de Uber ile Sidecar arasında başlayan bir ulaşım savaşı olarak yazdı.

Sidecar, sektörün kurallarının yazıldığı dönemin tam ortasındaydı. 2012 sonbaharında Kaliforniya Kamu Hizmetleri Komisyonu Sidecar, Lyft ve Uber'e faaliyetlerini durdurma bildirimi gönderdi ve her birine 20.000 dolar ceza kesti. 2013'te varılan geçici anlaşma kalıcı hale getirildi ve Kaliforniya, bu hizmetleri ulaşım ağı şirketi adıyla tanıyan ilk eyalet oldu. Philadelphia'da ise park otoritesinin düzenlediği bir operasyonla hizmet yetkisiz sayıldı.

Kurallar netleştikçe rekabet de sertleşti. The Wall Street Journal 2014'te Sidecar'ın büyük rakipler karşısında Richard Branson'ı yatırımcı olarak kazandığını yazdı. Şubat 2015'te şirket, sürücü ağını yerel işletmelerin ürün, yemek ve çiçek teslimatında kullanmaya başladı ve Yelp Eat24 ile ortaklık kurdu. Ağustos 2015'e gelindiğinde işinin büyük kısmı teslimattı. 29 Aralık 2015'te Sidecar kapanacağını duyurdu ve 31 Aralık'ta faaliyetlerini sonlandırdı.

Sidecar'ın hikâyesi, bir pazarı erken görmenin ve kurallarını birlikte yazmanın, ölçek yarışını kazanmaya yetmediğini gösteriyor.

## Dersler

- Ağ etkisi güçlü bir pazarda ilk olmak yetmez; sürücü ve yolcu yoğunluğunu rakipten hızlı artıramıyorsanız her şehirde yeniden kaybedersiniz.
- Düzenleyicilerle erken diyalog kurmak sektör kurallarını şekillendirmenize yardım eder; Türkiye'de de ulaşım alanında belediye ve UKOME süreçlerini baştan planlayın.
- Ana pazarda geri çekilirken yapılan pivotun, farklı bir birim ekonomisi gerektirdiğini hesaba katın.

## Kaynaklar

- [Sidecar (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sidecar_(company))
- [General Motors Salvages Ride-Hailing Company Sidecar for Parts](https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-01-19/general-motors-salvages-ride-hailing-company-sidecar-for-parts)
- [Facing Big Ride-Sharing Competitors, Sidecar Enlists Richard Branson](https://blogs.wsj.com/venturecapital/2014/09/15/facing-big-ride-sharing-competitors-sidecar-enlists-richard-branson/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q7508244](https://www.wikidata.org/wiki/Q7508244)

---

# Zano (2014 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zano/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: 3,4 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Zano, Birleşik Krallık merkezli Torquing Group'un Kickstarter'da finanse ettiği, yüksek çözünürlüklü kameralı, avuç içi büyüklüğünde uzaktan kumandalı bir dörtlü pervaneli drone projesiydi. Proje, otonom uçuş ve sürü halinde hareket gibi özellikler vaat ediyordu.

## Neden kapandı?

Ekip, kampanyada gösterilen ürünü seri üretime taşıyacak teknik deneyime ve kaynaklara sahip değildi. Kasım 2015'te CEO'nun istifasının ardından girişim çöktü ve iflas sürecine girdi. Şirket 15 bin siparişin yalnızca yaklaşık 600'ünü, o da kısmen çalışan cihazlar olarak gönderebildi. Kickstarter'ın görevlendirdiği gazeteci Mark Harris, destekçilere yalnızca 4 cihaz ulaştığını doğruladı ve tanıtım videolarının sahte olduğuna dair ikna edici kanıtlar bulduğunu yazdı.

## Hikâyesi

Kickstarter'ın, bir projenin neden çöktüğünü anlamak için bir gazeteci görevlendirmesi sık rastlanan bir şey değil. Zano, Avrupa'nın o güne kadarki en büyük Kickstarter kampanyalarından birinin enkazıyla bu ilgiyi kazandı.

Birleşik Krallık merkezli Torquing Group'un projesi, avuç içine sığan, yüksek çözünürlüklü kameralı, uzaktan kumandayla ya da otonom uçabilen bir mini drone vaat ediyordu. 24 Kasım 2014'te başlayıp 8 Ocak 2015'te biten kampanya, 125 bin sterlinlik hedefe karşılık 2.335.119 sterlin topladı. Proje “Avrupa'nın en büyük Kickstarter'ı” diye anıldı, platformun editör seçkisine girdi ve Popular Science'ın 2015'in en dikkat çekici 100 yeniliği listesinde yer aldı. Kampanya sonrasında gelen ön siparişlerle birlikte sipariş sayısı 15 bine ulaştı.

Soru işaretleri erken belirdi. Ars Technica, Mayıs 2015'te ekibin vaat edilen ürünü yapacak teknik bilgi ve kapasiteye sahip olup olmadığını sorguladı. 10 Kasım 2015'te CEO Ivan Reedman sağlık sorunları ve giderilemez görüş ayrılıkları gerekçesiyle istifa etti. Sekiz gün sonra Ars, girişimin çöktüğünü duyurdu; şirket iflas sürecine girdi. O noktada 15 bin siparişin yalnızca yaklaşık 600'ü gönderilmişti ve bu cihazlar da tam anlamıyla çalışmıyordu. Torquing 24 Kasım'da destekçilerden özür dileyerek harcamalarının denetlenmemiş bir dökümünü yayımladı.

Kickstarter'ın görevlendirdiği gazeteci Mark Harris'in 13 bin kelimeyi aşan raporu, dağıtılan cihazlardan yalnızca 4'ünün Kickstarter destekçilerine ulaştığını, geri kalanının kampanyadan sonra ön sipariş veren müşterilere gittiğini ortaya koydu. Harris, ekibin ürünü geliştirmek için ciddi ve iyi niyetli bir çaba gösterdiği, ancak vaat edilen ürünü yapacak deneyim ve kaynaklara sahip olmadığı sonucuna vardı. Rapor, kampanyadaki tanıtım videolarının sahte olduğuna dair ikna edici kanıtlar bulunduğunu da belirtti; bu tespitler resmi bir makamın değil, platformun görevlendirdiği gazetecinindi.

Zano, donanımda etkileyici bir tanıtım videosuyla seri üretim arasındaki mesafenin ne kadar uzun olduğunu gösteriyor. Toplanan para büyüdükçe teslim yükü de büyür; ekibin yetkinliği ise kampanyanın başarısıyla birlikte artmaz.

## Dersler

- Donanım kampanyasına çıkmadan önce çalışan, seri üretime yakın bir prototipi bağımsız birine test ettirin.
- Hedefin katlarca aşılması bir uyarı işaretidir; toplanan paranın üretim, sertifikasyon ve destek için yeterli olup olmadığını yeniden hesaplayın.
- Destekçilere gerçekçi olmayan tanıtım görüntüleri göstermek, sorun çıktığında güveni tamamen yok eder.

## Kaynaklar

- [Torquing Zano](https://en.wikipedia.org/wiki/Torquing_Zano)
- [After raising record $3.4M on Kickstarter, UK drone startup collapses](https://arstechnica.com/business/2015/11/after-raising-record-3-4m-on-kickstarter-uk-drone-startup-collapses/)
- [Zano: The rise and fall of Kickstarter's mini-drone](https://www.bbc.com/news/technology-35356147)
- [Europe's biggest Kickstarter has gone bust after raising $3.6 million](https://www.theverge.com/2015/11/19/9759834/zano-drone-bankrupt-liquidation-kickstarter)

---

# Şehir Fırsatı (Groupon Türkiye) (2010 – 2015)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sehir-firsati/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Şehir Fırsatı (sehirfirsati.com), Nisan 2010'da Berlin merkezli grup alışveriş şirketi CityDeal'in Türkiye operasyonu olarak yayına girdi. Restoran, sağlık merkezi ve etkinlik gibi hizmetlerde her gün indirimli kupon satıyordu. Bir ay sonra Groupon, CityDeal'ı satın aldı ve site Groupon'un Türkiye'deki markası oldu.

## Neden kapandı?

Webrazzi'nin aktardığına göre Türkiye ofisi finansal beklentileri karşılayamadı ve son dönemde satışlarda yüzde 60'a varan düşüş yaşandı. Şirket maliyeti azaltmak için mekânları ziyaret eden saha satış ekibinden telefonla satışa geçti, fakat bu adım kayıpları durdurmadı. Grup alışveriş pazarı da 2011'den itibaren daralıyordu; Webrazzi'nin 2012 analizine göre sektörün toplam kullanıcı sayısı bir yılda 3,4 milyondan 2,3 milyona indi. Yerel rakip Grupanya ayakta kalırken Groupon, kârlılık görmediği pazardan çıkmayı seçti.

## Hikâyesi

23 Nisan 2010 gecesi sehirfirsati.com, 1 liralık sinema bileti kampanyasıyla yayına girdi. Site, Samwer kardeşlerin kurduğu ve Avrupa'nın 14 ülkesinde grup alışveriş yapan Berlin merkezli CityDeal'in Türkiye koluydu. Genel müdürlüğe Emre Ekmekçi getirildi; şirket 16 kişiyle ve altı şehirde işe başladı. Model basitti: restoran, sağlık merkezi ve etkinlik gibi hizmetler için her gün indirimli kuponlar satılıyordu.

Büyüme hızlıydı. Webrazzi'ye göre site bir ayda 100 bin üyeye ulaştı ve CityDeal Türkiye'ye 2,5 milyon euro yatırdı. Mayıs 2010'da Groupon, CityDeal'ı satın aldı ve Şehir Fırsatı bir gecede dünyanın en büyük grup alışveriş şirketinin Türkiye markası oldu. Grupanya, Grubal ve ekoloni gibi rakipler zaten pazardaydı; Grupfoni ve Yakala.co da kısa süre sonra geldi.

Parlak başlangıç uzun sürmedi. Webrazzi'nin Mayıs 2012 analizine göre sektörün toplam kullanıcı sayısı bir yılda 3,4 milyondan 2,3 milyona geriledi; Şehir Fırsatı'nın aylık ziyaretçisi de 813 binden 663 bine indi. Webrazzi'nin sonradan hatırlattığı gibi kârlılık ve müşteriyi elde tutma, sektörün baştan beri çözemediği sorunlardı.

Ağustos 2015'te Webrazzi, Türkiye ofisinin finansal beklentileri karşılayamadığını ve satışların yüzde 60'a varan oranda düştüğünü duyurdu. Groupon maliyeti azaltmak için saha satış ekibini telefonla satış ekibiyle değiştirmişti, ama kayıp durmadı. 24 Ağustos 2015'te siteye giren kullanıcılar, Groupon'un Türkiye'deki faaliyetlerini sonlandırdığını bildiren bir mesajla karşılaştı. Müşterilere iade ve diğer işlemler için 30 Eylül'e kadar süre tanındı.

Kapanışın en çarpıcı yorumu rakip taraftan geldi. Grupanya yatırımcılarından Cem Sertoğlu, Grupanya ekibinin çok daha küçük kaynakla bir numaralı rakibini geride bıraktığını yazdı. Şehir Fırsatı'nın beş yıllık hikâyesi, küresel sermayenin yerel pazar dinamiklerini tek başına çözemediğini gösteren bir örnek olarak kaldı.

## Dersler

- Küresel marka gücü, yerel pazarda işletmelerle ilişki kuran bir satış ekibinin yerini tutmaz.
- Kupon modelinde müşteri sadakati yoksa büyüme sürekli pazarlama harcamasına bağlı kalır.
- Maliyet kesmek için satış kanalını zayıflatmak, düşen geliri daha da hızlandırabilir.

## Kaynaklar

- [Groupon, Türkiye'den çekildiğini açıkladı](https://webrazzi.com/2015/08/24/groupon-turkiyeden-cekildigini-resmen-duyurdu/)
- [Groupon Türkiye'den çekiliyor [Duyum]](https://webrazzi.com/2015/08/19/groupon-turkiyeden-cekiliyor-duyum/)
- [Groupon Türkiye pazarından çekildi](https://www.marketingturkiye.com.tr/haberler/groupon-turkiye-pazarindan-cekildi/)
- [Groupon Türkiye'den çekildi](https://www.sabah.com.tr/ekonomi/2015/08/25/groupon-turkiyeden-cekildi)
- [CityDeal Türkiye Pazarına Girdi: SehirFirsati.com](https://webrazzi.com/2010/04/23/citydeal-turkiye-pazarina-girdi-sehirfirsati-com/)
- [Groupon CityDeal'ı Satın Aldı: Groupon Türkiye'de SehirFirsati.com Oldu](https://webrazzi.com/2010/05/16/groupon-citydeali-satin-aldi-groupon-turkiyede-sehirfirsati-com-oldu/)
- [Grup alışveriş pazarı 1 yılda nereden nereye geldi? [Analiz]](https://webrazzi.com/2012/05/31/grup-alisveris-pazari-1-yilda-nereden-nereye-geldi-analiz/)

---

# Aereo (2012 – 2014)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/aereo/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Aereo, her aboneye uzak bir depoda kendine ait küçük bir anten ve bulut kayıt cihazı kiralayarak yerel televizyon kanallarını internete bağlı cihazlarda canlı ya da kayıttan izletiyordu. Hizmet Mart 2012'de New York'ta açıldı, ardından Boston ve Atlanta gibi şehirlere yayıldı. Aylık paketler 20 saatlik kayıt alanı için 8 dolardan başlıyordu.

## Neden kapandı?

Büyük yayın kuruluşları, kablo operatörlerinden aldıkları yeniden iletim ücretlerini ödemeden içeriklerini dağıtan Aereo'ya dava açtı. Uyuşmazlık ABD Yüksek Mahkemesi'ne kadar gitti ve mahkeme Haziran 2014'te 6'ya karşı 3 oyla Aereo'nun bir kablo operatöründen farksız olduğuna, dolayısıyla telif haklarını ihlal ettiğine karar verdi. Şirket üç gün sonra hizmetini durdurdu ve abonelerine iade yaptı. Lisans ücreti ödemeden ayakta kalabilecek bir model kalmayınca Kasım 2014'te Chapter 11 iflas başvurusu yapıldı. Varlıkları Mart 2015'te TiVo'ya 1 milyon dolara satıldı.

## Hikâyesi

Haziran 2014'ün son cumartesisi, New York saatiyle 11.30'da Aereo abonelerinin ekranları karardı. Şirket, ABD Yüksek Mahkemesi'nin üç gün önce verdiği kararın ardından hizmetini duraklattığını açıklamıştı. İki yıldan biraz fazla süren bu deneyim, teknolojiyle hukuk arasındaki ince çizgide kurulan bir işin ne kadar kırılgan olabileceğini gösterdi.

Chet Kanojia'nın kurduğu Aereo, Mart 2012'de New York'ta müşterilerine açıldı ve Barry Diller'ın IAC'si tarafından desteklendi. Model şuydu: her aboneye uzaktaki bir depoda duran, yalnızca ona ait minik bir anten ve bulut tabanlı bir kayıt cihazı kiralanıyordu. Kullanıcı yerel kanalları bu anten üzerinden bilgisayarında, iPad'inde ya da Roku cihazında canlı izleyebiliyor veya kaydedip sonra seyredebiliyordu. Aylık paketler 8 dolardan başlıyordu. Hizmet New York'tan sonra Boston ve Atlanta gibi şehirlere yayıldı; 2013 sonunda yaklaşık 80.000 aboneye ulaşmıştı.

Yayıncılar ise tabloya bambaşka bakıyordu. Kablo operatörlerinin ödediği yeniden iletim ücretleri bir yayıncının gelirinin yüzde 10'una kadar çıkabiliyordu ve Aereo bu içerikleri hiçbir ücret ödemeden dağıtıyordu. Açılan davalar Yüksek Mahkeme'ye taşındı. Tartışmanın özü, Aereo'nun yaptığının telif hukuku açısından bir kamuya gösterim sayılıp sayılmadığıydı. Mahkeme 25 Haziran 2014'te 6'ya karşı 3 oyla, teknolojideki farklılıklara rağmen Aereo'nun bir kablo operatöründen farksız olduğuna ve hak sahiplerinin haklarını ihlal ettiğine hükmetti.

Karar, şirketin bütün mimarisini anlamsız kıldı. Bireysel anten fikri yasayı teknik olarak aşmak için tasarlanmıştı; mahkeme bu ayrıntının hizmetin özünü değiştirmediğini söyleyince geriye lisans ücreti ödemek zorunda kalan ama bunu karşılayacak geliri olmayan bir girişim kaldı. Kanojia müşterilerine yazdığı açık mektupta karara itiraz etti, ancak Aereo 21 Kasım 2014'te New York'ta Chapter 11 iflas başvurusu yaptı. Mart 2015'te dijital kayıt cihazı şirketi TiVo, Aereo'nun varlıklarını 1 milyon dolara satın aldı.

Aereo'nun hikâyesi, kullanıcıların sevdiği bir ürünün tek başına yeterli olmadığını hatırlatıyor. Ürünün değeri başkalarına ait içeriği ücretsiz dağıtmaktan geliyorsa, iş modeli ya hak sahipleriyle yapılacak bir anlaşmaya ya da bir mahkeme kararına bağımlı kalır. Aereo ikinci ihtimale oynadı ve kaybetti.

## Dersler

- İş modeliniz bir mevzuat boşluğuna dayanıyorsa en kötü mahkeme kararı senaryosunu baştan planlayın; yayıncılık gibi alanlarda RTÜK ve hak sahipleriyle erkenden görüşün.
- Teknik bir düzenekle hukuki tanımı aşmaya çalışmak yerine hak sahipleriyle gelir paylaşımını ürünün parçası yapın.
- Büyük oyuncuların gelirini doğrudan tehdit ediyorsanız, büyüdükçe dava riskinin de büyüyeceğini finansman planınıza yazın.

## Kaynaklar

- [Aereo](https://en.wikipedia.org/wiki/Aereo)
- [Aereo loses to broadcasters in Supreme Court fight for its life](https://www.theverge.com/2014/6/25/5801052/aereo-supreme-court-ruling/in/2779059)
- [Aereo Files For Chapter 11 Bankruptcy](https://techcrunch.com/2014/11/21/aereo-files-for-chapter-11-bankruptcy/)

---

# Céidot Oyun Stüdyoları (2004 – 2014)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ceidot/
- Sektör: Oyun
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Céidot, 2004'te Bilkent Üniversitesi teknoparkında kendi üç boyutlu oyununu yapma hayaliyle kurulan bir oyun stüdyosuydu. İddialı projesi Hükümran Senfoni'yi GDC gibi uluslararası etkinliklerde yayıncılara tanıttı, ardından tarayıcı oyunları Hükümran Senfoni Online, Facebook oyunu Umaykut ve strateji oyunu Céiron Wars'ı çıkardı. Stüdyo son yıllarında ODTÜ Teknokent'te faaliyet gösteriyordu.

## Neden kapandı?

Webrazzi'nin kurucu Erkan Bayol ile yaptığı söyleşiye göre stüdyonun ilk büyük projesi, uluslararası yayıncıların Türkiye'de yetişmiş insan kaynağı bulunup bulunamayacağı kaygısı nedeniyle desteklenmedi. Tarayıcı sürümü Hükümran Senfoni Online, gelir modeli düşünülmeden yayına alındığı için ilk finansal krizi yarattı. Umaykut başarılı olsa da Facebook Credits'e geçiş gelirleri ciddi biçimde düşürdü; oyun Peak Games'e satıldı ve daha sonra kapatıldı. Büyük umut bağlanan Céiron Wars bir tarayıcı oyunu için fazla karmaşık bulundu ve beklenen kitleye ulaşamadı. 2013'ün ikinci yarısında finansal güçlükler nedeniyle ekip dağılmaya başladı, Şubat 2014'teki bir sunucu saldırısı da oyuncu kaybını hızlandırdı. Webrazzi'nin değerlendirmesine göre her aşamada sağlam bir iş planının eksikliği belirleyici oldu.

## Hikâyesi

Céidot'un hikâyesi 2004'te, Bilkent Üniversitesi teknoparkında birkaç gencin kendi üç boyutlu oyunlarını yapma hayaliyle başladı. Ekibin gözü yüksekteydi: kendi fragmanlarını hazırlayacak, hatta kendi oyun motorlarını yazacaklardı. 2006'da San Jose'deki Game Developers Conference'a gittiklerinde, aralarında Microsoft ve Sony'nin de bulunduğu yaklaşık 25 yayıncıyla görüştüler. Webrazzi'ye konuşan kurucu Erkan Bayol'a göre yayıncılar Hükümran Senfoni'nin hikâyesini ve görsellerini beğendi, ama oyun tutarsa Türkiye'de işi sürdürecek yetişmiş insan kaynağının bulunup bulunamayacağını sordu.

Büyük proje yayıncı bulamayınca ekip, Hükümran Senfoni Online adlı bir tarayıcı oyununa yöneldi. Mynet'in desteğiyle popülerlik kazanan oyunun önemli bir eksiği vardı: gelir modeli yoktu. Bu, stüdyonun ilk finansal krizine yol açtı. Ardından Facebook için geliştirilen Umaykut geldi ve Webrazzi'nin aktardığına göre üç yılda yaklaşık 3,5 milyon oyuncuya ulaştı. Ancak Facebook'un ödeme sistemini Credits'e taşıması, Bayol'un hesabına göre gelirde yüzde 50'lik bir kayıp anlamına geliyordu. Umaykut sonunda Peak Games'e satıldı ve bir süre sonra kapatıldı.

Ekip bütün enerjisini Céiron Wars'a verdi. Gerçek zamanlı savaşları olan, özenle tasarlanmış bir tarayıcı oyunuydu; ne var ki günlük hayatın temposu içinde fazla adanmışlık gerektiriyordu. Oyun 2013 başında yayına girse de beklenen kitleye ulaşamadı. Aynı yılın ikinci yarısında finansal güçlükler nedeniyle ayrılıklar başladı; Aralık'ta yaklaşık 15 kişilik ekipten 5 kişi kalmıştı.

Bayol'un Oyungezer'de yayımlanan veda mektubuna göre son çalışanlar da Aralık 2013'te stüdyodan ayrıldı. Şubat 2014'te sunuculara yapılan bir saldırı oyuncu kaybını hızlandırdı ve Céiron Wars 19 Mart 2014'te kapatıldı. Webrazzi'nin değerlendirmesine göre her aşamada farklı hatalar vardı, ama ortak eksik sağlam bir iş planıydı.

Céidot, ardında üç oyun ve Türkiye ile yurt dışındaki şirketlerde çalışan yetişmiş bir kuşak bıraktı.

## Dersler

- Oyunu tasarlarken gelir modelini de tasarla; sonradan eklenen para kazanma mekaniği nadiren tutar.
- Platform kurallarındaki tek bir değişiklik (ödeme komisyonu gibi) gelirinin yarısını götürebilir; bağımlılığını çeşitlendir.
- Ekipte ürün tutkusu kadar sektörün iş dinamiklerini bilen, ticari düşünen biri de olmalı.

## Kaynaklar

- [Céidot kapandı ama bir başarı hikayesi olarak kalacak!](https://webrazzi.com/2014/05/09/ceidot-kapandi-ama-bir-basari-hikayesi-olarak-kalacak/)
- [Céidot Kapılarını Kapattı](https://oyungezer.com.tr/haber/ceidot-kapilarini-kapatti)
- [Ceidot'un Veda Mektubu](https://oyungezer.com.tr/haber/ceidotun-veda-mektubu)
- [Céidot Oyun Stüdyosu sektöre veda etti!](https://webrazzi.com/2014/04/21/ceidot-oyun-studyosu-sektore-veda-etti/)

---

# Metrekare.com (2013 – 2014)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/metrekare-com/
- Sektör: Emlak ve inşaat
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Metrekare.com, satılık ve kiralık konut ilanlarını daha büyük fotoğraflar, ilçe ve mahalle bazlı fiyat analizleri ve çevre bilgileriyle sunan bir emlak ilan sitesiydi. Web sitesinin yanında Android ve iOS uygulamalarıyla kullanıcıların çevredeki evleri ve emlak ofislerini görmesini sağlıyordu. Gelirini emlakçılardan alınacak yıllık üyeliklerden elde etmeyi planlıyordu.

## Neden kapandı?

Kurucu Serhat Karahan'a göre en büyük eksik, ekipte emlak sektörünü içeriden bilen kimsenin olmamasıydı. Emlakçılar Sahibinden.com ve Hürriyet Emlak'tan memnundu ve yeni bir siteyi kullanmak için yeterli neden göremiyordu. Başta ücretsiz verilen üyelik hizmeti değersizleştirdi; ücretli üyelik satmak zorlaştı, ücretsiz hesaplar da pek kullanılmadı. Beş yılda 10 milyon liralık gelir öngören plana karşın bir yılın sonunda neredeyse hiç gelir yoktu. Ekip Nisan 2014'te işin yürümeyeceğini görmeye başladı ve Haziran 2014'te yatırımcıların onayıyla şirketi tasfiye etme kararı aldı.

## Hikâyesi

Serhat Karahan, Boğaziçi Üniversitesi'nden sonra McKinsey ve Rocket Internet'te çalışmış, 2012'de risk sermayesi şirketi Earlybird'e geçmişti. Burada yatırım fırsatlarını tararken gayrimenkul sektörüne yoğunlaştı ve ev arama deneyiminin iyileştirilebileceğine inandı: ilanlar kendini tekrarlıyor, eski ilanlar dolaşmaya devam ediyor, fotoğraflar küçük kalıyordu. Üniversiteden arkadaşları Halil Akın ve Arda Bayındır'la birlikte Metrekare.com'u 2013'te yeni nesil bir emlak ilan sitesi olarak yayına aldılar.

Başlangıç parlaktı. Earlybird, Türkiye'deki ilk yatırımını Aslanoba Capital ile birlikte Metrekare'ye yaptı. Webrazzi'nin Aralık 2013 tarihli haberine göre tutar açıklanmasa da Karahan yatırımın yedi haneli olduğunu söylüyordu. Site birkaç ay içinde 100 bine yakın ilana ulaşmış, mobil uygulamalarını çıkarmış ve 13 kişilik bir ekip kurmuştu. Mahalle bazlı fiyat analizleri, okul ve metro gibi çevre bilgileri ve sokak görünümü, o dönem rakiplerde bulunmayan özelliklerdi.

Karahan'ın 2020'de Fast Company'ye anlattıklarına göre sorun, sektörü içeriden bilen kimsenin ekipte olmamasıyla başladı. Emlakçılar Sahibinden.com ve Hürriyet Emlak'tan memnundu; yeni bir sitenin neden gerekli olduğunu göremiyorlardı. Ekip ilk yılda 5 bin emlakçıya ulaştı, ancak üyeliği başta ücretsiz vermek hizmeti değersizleştirdi. Ücretli üyelik satmakta zorlandılar, ücretsiz verilen hesaplar da pek kullanılmadı. Beş yılda 10 milyon liralık gelir öngören plan tutmadı; bir yılın sonunda neredeyse hiç gelir yoktu.

Nisan 2014'te ekip işin bu modelle yürümeyeceğini görmeye başladı ve Haziran 2014'te kapatma kararı alındı. Karahan'ın anlatımına göre yatırımcılar önce şaşırdı, tabloyu görünce şirketin tasfiyesine onay verdi. Sayısı 20'ye ulaşmış ekip dağıldı, Karahan da sonraki yıllarda profesyonel hayata döndü.

Karahan geriye dönüp baktığında, işe başlamadan önce onlarca emlakçıyı ziyaret edip problemi sahada öğrenmesi, lider ekibe sektörü bilen birini alması ve daha deneyimli yazılımcılarla çalışması gerektiğini söylüyor. Metrekare'nin hikâyesi, iyi bir ürünün ve güçlü yatırımcıların, müşterinin alışkanlığını değiştirecek bir neden sunamayan girişimi ayakta tutmaya yetmediğini gösteriyor.

## Dersler

- Kod yazmadan önce çözmeye çalıştığın problemi sahada, müşterinin yanında öğren.
- Sektörü bilmiyorsan, bilen birini en baştan lider ekibe al.
- Ücretsiz dağıttığın hizmeti sonradan paraya çevirmek sandığından zordur.
- Yerleşik oyuncuya karşı daha iyi olmak yetmez; müşteriye geçiş için net bir neden sun.

## Kaynaklar

- [Serhat Karahan: "Girişimimi neden kapattım?"](https://fastcompany.com.tr/yaraticilik/serhat-karahan-girisimimi-neden-kapattim/)
- [Aslanoba Capital ve Earlybird Venture Capital'den emlak seri ilan yatırımı: Metrekare.com](https://webrazzi.com/2013/12/18/metrekare-com-aslanoba-earlybird-yatirim/)

---

# Mt. Gox (2010 – 2014)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/mt-gox/
- Sektör: Kripto ve blokzincir
- Ülke: Japonya
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Mt. Gox, Tokyo'nun Shibuya semtinde faaliyet gösteren bir bitcoin borsasıydı; kullanıcılar burada bitcoin ile geleneksel para birimleri arasında alım satım yapıyordu. Programcı Jed McCaleb tarafından Temmuz 2010'da başlatılan borsa, Mart 2011'de Fransız yazılımcı Mark Karpelès'e satıldı. 2014 başına gelindiğinde dünyadaki bitcoin işlemlerinin yüzde 70'inden fazlası bu platformdan geçiyordu.

## Neden kapandı?

Borsa 2011'den itibaren güvenlik ihlalleri, teknik aksaklıklar ve para çekme gecikmeleriyle boğuştu. Şubat 2014'te işlemleri durdurdu ve ay sonunda yaklaşık 750.000 müşteri bitcoini ile 100.000 kadar kendi bitcoininin kaybolduğunu açıkladı; bu miktar o dönem tüm bitcoinlerin yaklaşık yüzde 7'siydi. Tokyo'da yapılan koruma başvurusu Nisan 2014'te tasfiyeye dönüştü. Güvenlik şirketi WizSec'in 2015'teki incelemesi, kayıp bitcoinlerin büyük kısmının 2011 sonundan itibaren borsanın sıcak cüzdanından çalındığı sonucuna vardı. İlk derece mahkemesi olan Tokyo Bölge Mahkemesi Mart 2019'da eski CEO Mark Karpelès'i kayıtlarda veri sahteciliğinden suçlu buldu, zimmet dahil diğer suçlamalardan ise beraat ettirdi.

## Hikâyesi

Mt. Gox'un adı bir kart oyunundan geliyor. 2007'de programcı Jed McCaleb, Magic: The Gathering Online oyuncularının kartlarını hisse senedi gibi alıp satabilmesi için mtgox.com alan adını satın almıştı. Proje kısa sürede rafa kalktı. Temmuz 2010'da bitcoin'i okuyan McCaleb, bu yeni para birimi için bir borsaya ihtiyaç olduğuna karar verdi ve boşta duran alan adını bir bitcoin alım satım platformuna çevirdi.

Mart 2011'de McCaleb siteyi Japonya'da yaşayan Fransız yazılımcı Mark Karpelès'e sattı. Tokyo'nun Shibuya semtinden yönetilen borsa bitcoin ile birlikte büyüdü ve 2013 ile 2014 arasında dünyadaki bitcoin işlemlerinin yüzde 70'inden fazlasını işler hale geldi. Büyüme sorunsuz değildi: Haziran 2011'de kullanıcı hesaplarından bitcoin çalındı ve sahte işlemler fiyatı borsada kısa süreliğine çökertti. 2013'te ABD makamları şirketin ABD'deki hesaplarındaki paralara el koydu; Wired aynı yıl müşterilerin paralarını çekmek için haftalarca, hatta aylarca beklediğini yazdı.

Şubat 2014'te borsa tüm işlemleri durdurdu ve web sitesini kapattı. Ay sonunda Tokyo'da koruma başvurusu yapan şirket, müşterilerine ait yaklaşık 750.000 ve kendisine ait yaklaşık 100.000 bitcoini kaybettiğini açıkladı. Bu, o dönem tüm bitcoinlerin yaklaşık yüzde 7'si ve 473 milyon dolar civarında bir değerdi. Sonradan eski bir cüzdanda yaklaşık 200.000 bitcoin bulundu, ancak yeniden yapılanma planı tutmadı ve Nisan 2014'te tasfiye süreci başladı. Tokyo'daki güvenlik şirketi WizSec 2015'te, kayıp bitcoinlerin büyük kısmının 2011 sonundan itibaren borsanın sıcak cüzdanından zaman içinde çalındığı sonucuna vardı.

Hukuki süreç de uzun sürdü. Japon polisi Ağustos 2015'te Karpelès'i dolandırıcılık ve zimmet suçlamalarıyla gözaltına aldı. İlk derece mahkemesi olan Tokyo Bölge Mahkemesi Mart 2019'da onu, şirketin varlıklarını 33,5 milyon dolar yüksek gösterecek şekilde kayıtlarda sahtecilik yapmaktan suçlu buldu ve dört yıl ertelenmiş 30 ay hapis cezası verdi; zimmet dahil diğer suçlamalardan ise beraat ettirdi. Alacaklıların yüzde 99'u 2021'de bir rehabilitasyon planını kabul etti.

Mt. Gox'un çöküşü, Japonya'yı kripto borsaları için ilk resmi düzenlemeleri hazırlamaya itti. Girişimciler için mesaj açık: başkalarının parasını saklayan bir iş, ürün kadar güvenlik ve iç denetim işidir.

## Dersler

- Müşteri varlıklarını saklayan bir platformda soğuk cüzdan, rezerv doğrulaması ve bağımsız güvenlik denetimini büyümeden önce kurun.
- Para çekme gecikmeleri gibi erken uyarı işaretlerini iletişimle geçiştirmeyin; sorunun kaynağını bulana kadar büyümeyi durdurun.
- Kritik finansal sistemleri tek kişinin kontrolüne bırakmayın; görev ayrılığı ve iç kontrol, kripto gibi yeni alanlarda da temel şarttır.

## Kaynaklar

- [Mt. Gox](https://en.wikipedia.org/wiki/Mt._Gox)
- [Mt. Gox files for bankruptcy, blamed hackers for losses](https://www.reuters.com/article/us-bitcoin-mtgox-bankruptcy-idUSBREA1R0FX20140228)
- [Mt. Gox abandons rebuilding plans and files for liquidation: WSJ](https://www.theverge.com/2014/4/16/5619636/mt-gox-asks-for-permission-to-liquidate)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q11292289](https://www.wikidata.org/wiki/Q11292289)

---

# Tablet Seminerler (2013 – 2014)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/tablet-seminerler/
- Sektör: Eğitim
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

Tablet Seminerler, fütürist Ufuk Tarhan'ın tasarladığı ve Youtholding kurucusu Emrah Kaya ile birlikte hayata geçirdiği bir eğitim girişimiydi. Dijital pazarlama, sosyal medya, kariyer ve yaşam tarzı gibi konularda en fazla üç saat süren seminerler internet sitesinden satılıyor, katılım ise İstanbul'da iş çıkışı saatlerinde ya da hafta sonu yüz yüze gerçekleşiyordu. Katılımcılara sertifika veriliyor, seminer fiyatları 69 ile 99 TL arasında değişiyordu.

## Neden kapandı?

Platform Eylül 2013'te eğitimlere başladı ve yalnızca beş ay sonra, Şubat 2014'te kapandı. Yatırımcı Hasan Aslanoba, Hürriyet'e yaptığı açıklamada başarısızlığın başlıca nedeni olarak kurucuların başka işleri olması ve projeye yeterince odaklanamamasını gösterdi. Aslanoba'ya göre ikinci sorun modelin tamamen çevrim içi seminere geçememesiydi; fiziksel mekân ve organizasyon yükü müşteri kazanımını zorlaştırdı. egirişim de sitedeki bilgilerin bir süre sonra güncellenmediğini ve eğitimlerin durdurulduğunu aktardı. Kapanış, Aslanoba'nın Aralık 2012'den beri yaptığı yaklaşık 40 yatırım içinde batan ilk girişim olarak kayda geçti.

## Hikâyesi

Fütürist ve M-GEN kurucusu Ufuk Tarhan, 2013'te yetişkin eğitimi için yeni bir format tasarladı. Adını ilaç tabletlerinden alan Tablet Seminerler, iş ve gündelik hayata dair pratik bilgileri bir uzmanın ağzından, kısa ve yoğun dozlarla sunmayı vaat ediyordu. Proje, Youtholding kurucusu Emrah Kaya'nın çatısı altında geliştirildi. Mart 2013'te Webrazzi, girişimin Erikli Su'nun eski CEO'su Hasan Aslanoba'dan 500 bin TL melek yatırım aldığını duyurdu. Hürriyet'e göre Aslanoba bu tutar karşılığında yüzde 20 hisseye ortak oldu.

Model basitti: kullanıcı seminerini internetten seçip ödemesini yapıyor, İstanbul'da iş çıkışı ya da hafta sonu düzenlenen en fazla üç saatlik oturuma katılıyor, sonunda katılım sertifikasını alıyordu. Konular dijital pazarlamadan sosyal medyaya, kariyerden yaşam tarzına uzanıyordu. Tarhan'ın Martı Dergisi'ndeki tanıtım yazısına göre seminer fiyatları 69 ile 99 TL arasındaydı; seminerlerin kurumlara hediye ya da sadakat programı olarak sunulması da düşünülüyordu.

Yeni ofis ve e-ticaret sitesi Eylül 2013'te açıldı, ilk eğitim ayın son gününe planlandı. Ancak girişim ivme kazanamadı. egirişim'in aktardığına göre sitedeki içerik bir süre sonra güncellenmez oldu ve eğitimler durduruldu. Şubat 2014'te Hürriyet, Tablet Seminerler'in beş ay içinde kapandığını ve bunun Aslanoba'nın yatırımları arasında batan ilk girişim olduğunu yazdı.

Aslanoba kapanışı iki nedene bağladı. Birincisi odak eksikliğiydi: kurucuların başka işleri de vardı ve projeye gereken enerjiyi veremediler. Aslanoba bunu "Seri girişimci olmak pek mümkün olmuyor" sözleriyle özetledi. İkincisi modelin kendisiydi: ona göre seminerler tamamen çevrim içi bir formata taşınabilseydi başarı şansı vardı, çünkü fiziksel mekân ve organizasyon yükü müşteri kazanımını zorlaştırmıştı.

Aslanoba eğitim alanına yatırım yapmaya açık olduğunu, ancak bundan sonra belirli bir ivme yakalamış ve düzenli müşterisi olan girişimleri tercih edeceğini söyledi. Tablet Seminerler, Türkiye'de melek yatırımın hızlandığı yıllarda, iyi bir fikrin tam zamanlı bir ekip olmadan nasıl kısa sürede söndüğünün erken örneklerinden biri olarak kaldı.

## Dersler

- Yan iş olarak yürütülen bir girişim, yatırım alsa bile büyümez; tam zamanlı odak şart.
- Ürünü çevrim içi satıp çevrim dışı teslim ediyorsan, lojistik yükünü baştan hesapla.
- Eğitimde talep yalnızca fiyata değil, erişim kolaylığına da bağlıdır.

## Kaynaklar

- [Tablet Seminerler'e 500 bin TL'lik melek yatırım geldi](https://webrazzi.com/2013/03/07/tablet-seminerlere-500-bin-tllik-melek-yatirim-geldi/)
- [Tablet Seminerler kapandı, Aslanoba'nın ilk kez bir yatırımı battı](https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/tablet-seminerler-kapandi-aslanobanin-ilk-kez-bir-yatirimi-batti-25890808)
- [Aslanoba'nın İlk Başarısız Yatırımı ve Nedeni "Tablet Seminerler"](https://egirisim.com/2014/05/04/aslanobanin-ilk-basarisiz-yatirimi-ve-nedeni-tablet-seminerler/)
- [Yeni Bir Eğitim Modeli: Tablet Seminerler](https://www.martidergisi.com/yeni-bir-egitim-modeli-tablet-seminerler/)

---

# BenVarım (2010 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/benvarim/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

BenVarım, Aralık 2010'da ortaya çıkan ve Türkiye'deki sivil toplum kuruluşlarına sosyal medya üzerinden bağış toplama imkânı sunan bir platformdu. Yalnızca bağış toplama yetkisi olan vakıf ve dernekler projelerini ekleyebiliyor, gönüllüler bu projeler için Facebook ve Twitter'da kampanya açabiliyordu. Ödemeler PayPal ve banka sanal POS sistemleriyle alınıyordu.

## Neden kapandı?

Kurucular Mayıs 2013'te yayımladıkları veda mesajında, bir internet girişiminin yakalaması gereken büyüme ivmesini yakalayamadıklarını söyledi. Üstlendikleri rolün sorumluluklarını yerine getirecek organizasyonu kuramadıklarını da kabul ettiler. Platform hiçbir ticari kuruluşa bağlı değildi ve tüm masraflar kurucuların kendi kaynaklarıyla karşılanıyordu. Yaklaşık iki yıllık faaliyette toplanan 36.743 TL bağış, fikrin değer yarattığını gösterse de bir ekibi taşıyacak ölçeğe ulaşmadı.

## Hikâyesi

BenVarım fikri, Aralık 2010'da San Francisco'da ortaya çıktı. Levent Baş ve Gerçek Karakuş'un da aralarında bulunduğu, Boğaziçi ve ODTÜ mezunlarından oluşan bir ekip, Türkiye'deki sivil toplum kuruluşlarının kaynak yaratma ve tanıtım çalışmalarını güçlendirecek bir sosyal bağış platformu kurmaya karar verdi. Ekip San Francisco, İstanbul ve Ankara arasında dağılmıştı; aralarında hukukçu, muhasebeci, tasarımcı ve bilgisayar mühendisleri vardı.

Webrazzi'nin Ağustos 2011 tarihli haberine göre platformun ilk sürümü o yılın nisan ayında yayına girdi. Sistem basitti: Yalnızca bağış toplama yetkisi olan vakıf ve dernekler, yasal belgelerini ve banka hesaplarını doğrulatarak projelerini platforma ekleyebiliyordu. Gönüllüler bu projeler için kendi kampanyalarını açıyor, Facebook ve Twitter üzerinden çevrelerinden bağış topluyordu. Ödemeler PayPal ve banka sanal POS sistemleri üzerinden alınıyordu. Gerçek Karakuş ile eşi, düğünleri için açtıkları kampanyayla 13 kişiden 1.535 TL bağış toplayarak platformun ilk örneklerinden birini oluşturdu.

Mayıs 2013'te benvarim.com'da bir veda mesajı yayımlandı. Ekip, Türkiye'nin önde gelen 12 sivil toplum kuruluşuna bağış toplanmasının fikrin değer yarattığını kanıtladığını yazdı. Sitedeki sayaç, 1.069 gönüllü sayesinde 36.743 TL bağış toplandığını gösteriyordu. Buna rağmen kurucular, bir internet girişiminin yakalaması gereken büyüme ivmesini yakalayamadıklarını ve üstlendikleri rolün sorumluluklarını taşıyacak organizasyonu kuramadıklarını açıkça kabul etti. Platform hiçbir ticari kuruluşa bağlı değildi; teknik, idari ve tanıtım masrafları kurucuların kendi cebinden karşılanmıştı.

BenVarım, Türkiye'de kitlesel bağış ve fonlama fikrinin erken denemelerinden biri olarak önem taşıyor. Capital'in 2017'deki kapanan girişimler araştırmasında platform, Türkiye'nin ilk kitlesel bağış platformu olarak anıldı. Ekibin veda mesajında hatalarını ve öğrendiklerini paylaşması da kapanışı ekosistem için bir derse dönüştürdü.

## Dersler

- Gönüllü emekle başlayan bir girişimi sürdürmek için ya bir gelir modeli ya da tam zamanlı bir ekip kurman gerekir.
- Sosyal etki yaratmak, büyüme ivmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
- Kapanırken öğrendiklerini açıkça paylaşmak, ekosisteme bırakabileceğin en kalıcı katkılardan biridir.

## Kaynaklar

- [Sosyal Yardım Platformu: BenVarım!](https://webrazzi.com/2011/08/22/sosyal-yardim-platformu-benvarim/)
- [Kapanma sendromu](https://startup.capital.com.tr/arastirmalar/kapanma-sendromu.html)
- [Hoşçakalın! BenVarım.com (arşiv kaydı)](http://web.archive.org/web/20130721005425/http://benvarim.com/)

---

# Better Place (2007 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/better-place/
- Sektör: Mobilite ve ulaşım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 850 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Better Place, elektrikli otomobiller için şarj ve batarya değiştirme hizmetleri geliştiren ve satan uluslararası bir girişimdi. Resmi merkezi Palo Alto'daydı, ancak planlama ve operasyonların büyük kısmı kurucu Shai Agassi ile ana yatırımcıların yaşadığı İsrail'den yönetiliyordu. Müşteriler cep telefonu dakikası alır gibi abonelikle sürüş mesafesi satın alacak, batarya şirketin mülkiyetinde kalacaktı.

## Neden kapandı?

Şarj ve batarya değişim altyapısını kurmak yaklaşık 850 milyon dolarlık özel sermaye tüketti. Agassi 2010'a kadar İsrail yollarında 100 bin araç bekliyordu, ancak İsrail'de 1.000'den az, Danimarka'da yaklaşık 400 Renault Fluence Z.E. teslim edilebildi. Şirket çok sayıda ülkede pilot proje ve ön çalışma yürüterek kaynaklarını dağıttı; Wikipedia'daki değerlendirmeye göre kötü yönetim de mali sıkıntıların nedenleri arasındaydı. Ekim 2012'de Agassi CEO'luktan ayrıldı ve şirket yatırımcılardan yaklaşık 100 milyon dolarlık acil finansman istedi. Better Place 26 Mayıs 2013'te İsrail'de iflas başvurusu yaptı, kalan varlıklar Kasım 2013'te yalnızca 450 bin dolara satıldı.

## Hikâyesi

Shai Agassi'nin vizyonu bir soruyla başladı. 2005'te Davos'taki Dünya Ekonomik Forumu'nda Klaus Schwab, dünyayı 2020'ye kadar nasıl daha iyi bir yer yapabileceğimizi sormuştu. Agassi'nin bu soruya verdiği yanıt Better Place oldu. 29 Ekim 2007'de Project Better Place adıyla tanıtılan şirket, kısa sürede temiz teknoloji dünyasının en iddialı girişimlerinden birine dönüştü.

Model cep telefonu sektöründen esinleniyordu: müşteriler dakika yerine kilometre satın alacak, pahalı batarya şirketin mülkiyetinde kalacaktı. Uzun yolculuklarda boşalan batarya, robotik istasyonlarda birkaç dakika içinde doluyla değiştirilecekti. Renault-Nissan araçları sağlayacak, Better Place altyapıyı kuracaktı. 2007 sonunda 111 milyon dolarlık A serisi yatırım toplandı; Ocak 2010'da HSBC liderliğindeki B serisi turda 350 milyon dolar daha geldi. Şirket İsrail, Danimarka ve Hawaii'de ağ kuracağını duyurdu ve 25'ten fazla bölgeyle görüştüğünü söyledi.

İlk şarj istasyonu Aralık 2008'de Tel Aviv yakınlarında açıldı, müşteri teslimatları ise ancak 2012'nin ikinci çeyreğinde başlayabildi. Eylül 2012'de İsrail'de 21 batarya değişim istasyonu çalışıyordu. Talep ise beklentinin çok altında kaldı: Agassi 2010'a kadar İsrail yollarında 100 bin araç öngörmüştü, sonuçta İsrail'de 1.000'den az, Danimarka'da yaklaşık 400 Renault Fluence Z.E. teslim edildi. Ağda kullanılabilen tek araç da buydu.

Ekim 2012'de Agassi CEO'luktan, bir hafta sonra da yönetim kurulundan ayrıldı. Şirket yatırımcılardan yaklaşık 100 milyon dolarlık acil finansman istedi; Ynet'in haberine göre 400 kişilik kadrodan 150 ile 200 kişiyi çıkarmaya hazırlanıyordu. Ocak 2013'te yeni CEO Evan Thornley de görevden alındı. Yaklaşık 850 milyon dolarlık özel sermaye harcandıktan sonra Better Place 26 Mayıs 2013'te İsrail'de iflas başvurusu yaptı. İki satın alma girişimi başarısız oldu ve kalan varlıklar Kasım 2013'te yalnızca 450 bin dolara Gnrgy'ye satıldı.

Better Place'in dersi, altyapı ağırlıklı modellerde ölçeğin ve zamanlamanın affetmediği. Aynı anda çok sayıda ülkede pilot yürütmek kaynakları dağıttı; tek bir araç modeline bağlı talep de altyapının maliyetini taşıyacak hacme hiç ulaşamadı.

## Dersler

- Altyapı gerektiren bir modelde, altyapı maliyetini karşılayacak müşteri sayısını küçük bir pazarda kanıtlamadan yeni ülkelere açılmayın.
- Tek bir araç modeline ve tek bir üretici ortağa bağımlı olmak, talep düşük kaldığında şirketin bütün geleceğini o ürüne bağlar.
- Yatırım çeken iddialı hedefler tutmadığında güveni hızla eritir; iç planları gerçekçi senaryolarla yapın.

## Kaynaklar

- [Better Place (company)](https://en.wikipedia.org/wiki/Better_Place_(company))
- [Israeli Venture Meant to Serve Electric Cars Is Ending Its Run](https://www.nytimes.com/2013/05/27/business/global/israeli-electric-car-company-files-for-liquidation.html?_r=0)
- [Another Clean Tech Startup Goes Down: Better Place Is Bankrupt](https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/05/another-clean-tech-startup-goes-down-better-place-is-bankrupt/276257/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q832434](https://www.wikidata.org/wiki/Q832434)

---

# DayBuyDay (2011 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/daybuyday/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

DayBuyDay, Hepsiburada ile Cem Hakko ve Dinç Artman'ın ortaklığında Mart 2011'de açılan bir özel alışveriş sitesiydi. Moda, aksesuar, kozmetik ve çocuk ürünlerini kampanyalarla indirimli satıyordu. Rakiplerinin aksine kampanyalarını üyelik duvarının arkasına saklamayıp tüm ziyaretçilere açık tutuyordu.

## Neden kapandı?

Şirket kapanış için ayrıntılı bir gerekçe açıklamadı. Webrazzi'ye göre bir süredir sitenin Hepsiburada bünyesine devredileceği ve çalışanlarının geçişe başladığı konuşuluyordu; 16 Aralık 2013'te yayımlanan mesajla marka ve ürün satışlarının Hepsiburada.com çatısı altında süreceği açıklandı. Site 2011'de, Türkiye'de özel alışveriş sitelerinin hızla çoğaldığı bir dönemde kalabalık bir pazara girmişti; Ekim 2011'de trafikte Markafoni, Limango, Trendyol ve VIPDükkan gibi rakiplerin gerisindeydi. Ortaklardan birinin zaten büyük bir e-ticaret sitesine sahip olması, ayrı bir markayı sürdürmenin gereğini zayıflatmış olabilir; bu bir yorumdur.

## Hikâyesi

2011'in başında Türkiye'de özel alışveriş siteleri art arda açılıyordu. Hepsiburada da bu dalgaya kendi markasıyla değil, ortaklı bir girişimle katılmayı seçti. Webrazzi'nin Mart 2011'deki haberine göre Hepsiburada'nın e-ticaret deneyimi, Cem Hakko ve Dinç Artman'ın sermayesiyle birleşti ve ortaya DayBuyDay.com çıktı. Site 3 Mart 2011'de yayına girdi.

Açılış iddialıydı. Cem Hakko'nun etkisiyle Vakko ile başlayan site, geleneksel Vakko Alışveriş Çadırı'nı üyelerine açıyor, Vakko Outlet ürünlerini internete taşıyordu; ilerleyen günlerde Valentino ve Prada gibi markaların da satışa sunulacağı söyleniyordu. Moda, aksesuar, kozmetik ve çocuk kategorilerinde kampanyalar düzenleniyordu. Webrazzi'nin 2011 sonbaharındaki pazar değerlendirmesine göre DayBuyDay, rakiplerinden farklı olarak kampanyalarını üyelik arkasına saklamıyor, tüm ziyaretçilere açık tutuyordu.

Ancak pazar kalabalıktı. Webrazzi'nin paylaştığı comScore verilerine göre DayBuyDay, Ekim 2011'de 953 bin tekil ziyaretçiyle özel alışveriş siteleri arasında sekizinci sıradaydı. Markafoni, Limango, Trendyol ve VIPDükkan milyonlarca ziyaretçiyle öndeydi. Webrazzi yine de sitenin Hepsiburada desteğiyle trafiğini artırabilecek şirketler arasında olduğunu yazıyordu.

İki yıl sonra yol ayrımına gelindi. Bir süredir sitenin Hepsiburada'ya devredileceği ve çalışanlarının geçişe başladığı konuşuluyordu. 16 Aralık 2013'te DayBuyDay ana sayfasından yayımladığı mesajla, sunduğu marka ve ürünlerin satışına Hepsiburada.com çatısı altında devam edileceğini duyurdu ve kapandı. Son alışverişleri yapanlar için sipariş takibi sağlandı. Habertürk'ün 2017'de hazırladığı kapanan e-ticaret siteleri listesi de siteyi Hepsiburada'ya devredilerek kapanan girişimler arasında gösterdi.

DayBuyDay'in hikâyesi, özel alışveriş dalgasının zirvesinde açılan ve dalga geri çekilirken büyük ortağının platformuna katılan kısa ömürlü girişimlerden birini anlatıyor.

## Dersler

- Kalabalık bir pazara geç giriyorsan, farkını kısa sürede ölçülebilir büyümeye çevirmen gerekir.
- Büyük bir ortağın desteği aynı zamanda bir çıkış kapısıdır; ortak kendi platformunu tercih ettiğinde ayrı markanın ömrü kısalır.
- Lüks marka ortaklıklarıyla açılış yapmak ilgi çeker, ama kalıcı talep için düzenli ve öngörülebilir bir ürün akışı gerekir.

## Kaynaklar

- [Daybuyday, Hepsiburada'ya devredilerek kapandı](https://webrazzi.com/2013/12/16/daybuyday-hepsiburadaya-devredilerek-kapandi/)
- [DayBuyDay.com: Hepsiburada ve Cem Hakko Güçlerini Özel Alışveriş İçin Birleştirdi](https://webrazzi.com/2011/03/02/daybuyday/)
- [comScore'a Göre Özel Alışveriş Sitelerinin Ekim Ayı Ziyaretçi Sayıları](https://webrazzi.com/2011/11/21/comscore-ozel-alisveris-ekim/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)

---

# DesignLocks (2012 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/designlocks/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

DesignLocks, Ağustos 2012'de açılan ve tasarım odaklı ürünler satan bir e-ticaret sitesiydi. Kullanıcılarına her gün farklı ve özgün tasarımlar sunuyordu. Ekibi, o ay Türkiye'den çekilme kararı alan Rocket Internet'in eski çalışanlarından oluşuyordu.

## Neden kapandı?

Habertürk'ün derlemesine göre DesignLocks, beklenen satış rakamlarına ulaşamadığı gerekçesiyle 2013'te kapatıldı. Kurucu ortak Engin Gökdiken, Turkishtime'a yaptığı değerlendirmede metriklerin iyi olduğunu, ancak en büyük hatanın hiç olgunlaşmamış bir pazarda faaliyet göstermeye çalışmak olduğunu söyledi. Gökdiken'e göre tasarıma ilgi duyan kitle çok sınırlıydı. İkinci eksik, satın almadaki güçsüzlüktü: küçük hacimlerle yapılan alımlar, şirketin ayakta kalmasına yetecek marjı bırakmıyordu.

## Hikâyesi

Ağustos 2012, Türkiye e-ticaret dünyası için sarsıcı bir aydı. Alman şirket kurucusu Rocket Internet Türkiye operasyonunu kapatma kararı almıştı; Webrazzi'ye göre yaklaşık 400 çalışanın büyük bölümünün işini kaybetmesi bekleniyordu. Aynı ay, bu çalışanların bir kısmından oluşan küçük bir ekip yeni bir işe girişti: DesignLocks.

Turkishtime'ın aktardığına göre DesignLocks, farklı ve tasarım odaklı ürünleri satmak için kurulmuş bir siteydi. Her gün kullanıcılarına özgün tasarımlardan oluşan yeni bir seçki sunuyordu. Kurucu ortakları arasında Engin Gökdiken vardı. Model, günlük seçkiye dayanan özel alışveriş sitelerini andırıyordu, ama odağında büyük markalar yerine tasarım ürünleri bulunuyordu.

Ancak site uzun yaşamadı. Habertürk'ün 2017'de derlediği kapanan e-ticaret siteleri listesine göre DesignLocks, beklenen satış rakamlarına ulaşamadığı için 2013'te kapatıldı. Engin Gökdiken, kapanışın nedenlerini sonradan Turkishtime'a anlattı. "Metriklerimiz oldukça iyiydi" diyen Gökdiken'e göre en büyük hata, Türkiye'de hiç olgunlaşmamış bir pazarda iş yapmaya çalışmaktı; tasarıma ilgi gösteren insanlar çok sınırlı bir kitleydi.

Gökdiken ikinci bir eksikliğe daha dikkat çekti: satın almadaki güçsüzlük. Tasarım ürünleri gibi dar bir kategoride tedarikçilerle pazarlık gücü, ancak hacimle kazanılabiliyordu. Küçük hacimlerle yapılan alımlar, şirketin büyümesine yetecek marjı bırakmıyordu. Ona göre e-ticaret aslında perakendeydi ve güçlü bir satın alma yapısı olmadan büyüyen bir organizmayı küçük marjlarla ayakta tutmak mümkün değildi.

DesignLocks'un hikâyesi, doğru bir ürün seçkisinin ve deneyimli bir ekibin, küçük bir pazarın ve zayıf pazarlık gücünün yarattığı sınırları aşmaya yetmeyebileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Niş bir kategoriye girmeden önce o nişin, bir şirketi taşıyacak büyüklükte olup olmadığını ölç.
- E-ticaret aslında perakendedir; satın alma gücün yoksa marjın da olmaz.
- İyi metrikler, pazar küçükse tek başına sürdürülebilir bir iş anlamına gelmez.

## Kaynaklar

- [50 başarısız startup ve hatalarından çıkarılacak 50 ders (30-50)](https://turkishtimedergi.com/dijital-girisim/%EF%BB%BF-50-basarisiz-startup-ve-hatalarindan-cikarilacak-50-ders-30-50/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/)
- [Rocket Internet Türkiye operasyonunu kapatıyor! [Son Dakika]](https://webrazzi.com/2012/08/17/rocket-internet-turkiye-kapaniyor/)

---

# Everpix (2011 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/everpix/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 1,8 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Everpix, kullanıcıların telefon ve bilgisayarlarındaki tüm fotoğrafları bulutta toplayan, en iyilerini otomatik seçen ve eski anıları hatırlatan San Francisco merkezli bir fotoğraf servisiydi. Ücretsiz sürümün yanında aylık 4,99 dolarlık sınırsız depolama aboneliği sunuyordu. Eleştirmenlerden övgü alan ürün, dönemin en iyi fotoğraf çözümlerinden biri sayıldı.

## Neden kapandı?

Ürün yüksek abonelik dönüşümüne rağmen yeterince hızlı büyümedi; Mart 2013'e kadar 19 binden az kayıt toplamıştı. Şirket 1,8 milyon dolarlık tohum yatırımının neredeyse tamamını ürüne harcadı ve pazarlamaya bütçe ayıramadı. 5 milyon dolarlık A serisi arayışı, yatırımcıların seçici davrandığı A serisi darboğazına denk geldi ve başarısız oldu. Satın alma görüşmeleri de sonuçsuz kalınca şirket Kasım 2013'te kapanmayı duyurdu.

## Hikâyesi

Ekim 2013'te San Francisco'daki ortak çalışma alanında toplanan yedi kişilik Everpix ekibinin önünde yaklaşık 35 bin dolarlık bir Amazon Web Services faturası duruyordu. Şirket kullanıcılarının 400 milyon fotoğrafını bu sunucularda saklıyordu ve faturayı ödeyecek parası yoktu. Kurucu Pierre-Olivier Latour, çalışanlarına bir aydır asgari ücret ödüyordu.

Everpix'in hikâyesi Apple'da tanışan iki Fransız bilgisayar bilimciyle başladı. Latour ilk şirketini 2003'te Apple'a satmıştı; Kevin Quennesson ise Apple'da Quartz Composer projesinin lideriydi. Latour 2009'da bir tatil dönüşü yüzlerce fotoğrafını düzenlemekte zorlanınca fikri geliştirdi ve Ağustos 2011'de şirketi kurdu; tasarımcı Wayne Fan da kurucu ortak olarak ekibe katıldı. Everpix aynı yıl TechCrunch Disrupt SF'de finale kaldı. Ürün, telefon ve bilgisayardaki tüm fotoğrafları buluta topluyor, en iyilerini otomatik seçiyor ve geçmiş yıllarda aynı gün çekilen kareleri her gün e-postayla hatırlatıyordu.

Kullanıcılar ürünü sevdi. Ücretsiz kullanıcıların yüzde 12,4'ü aylık 4,99 ya da yıllık 49 dolarlık aboneliğe geçti; bu oran Evernote'un yaklaşık iki katıydı. Şirket 55 bin kullanıcıya ve 6.800 ücretli aboneye ulaştı. Ancak milyonlarca kullanıcı toplayan ücretsiz fotoğraf uygulamalarının yanında büyüme yavaş kaldı ve Index Ventures ile 500 Startups'tan toplanan 1,8 milyon doların neredeyse tamamı ürüne harcanmıştı. Latour'un 5 milyon dolarlık A serisi arayışı, “A serisi darboğazı” denen döneme denk geldi. Yatırımcılar ekibi övdü, ama ücretsiz araçlar çağında fotoğrafta 100 milyon dolarlık bir abonelik işi kurulabileceğine inanmadı. Index 500 bin dolarlık köprü kredisi verdi, fakat yeni turu yönetmeyi reddetti.

Son aylarda bir satın alma anlaşması imza aşamasında çöktü, ekibin yalnızca bir kısmını isteyen bir teklif de sonuç vermedi. 5 Kasım 2013'te Everpix kapanacağını duyurdu: yeni üyelikler durdu, uygulamalar salt okunur moda geçti ve hizmet 15 Aralık'ta tamamen sona erdi. Şirket, abonelere iade yapabilmek için teknolojisini satmaya çalıştı.

Everpix, sevilen bir ürün ile finanse edilebilir bir iş arasındaki farkı gösteren klasik bir vaka. Dönüşüm oranı yüksekti, ama kullanıcı tabanı yatırımcının beklediği ölçeğe ulaşmadan sermaye tükendi.

## Dersler

- Ücretli dönüşüm oranınız iyi olsa bile yatırımcı pazarın büyüklüğünü kullanıcı sayısı ve büyüme hızıyla ölçer; ikisini birlikte raporlayın.
- Tohum yatırımının tamamını ürüne harcamayın; kullanıcı edinimini test edecek küçük bir pazarlama bütçesini baştan ayırın.
- Bulut faturası gibi zorunlu giderleri kapanış senaryosunda da karşılayacak bir nakit rezervi tutun; kullanıcı verisinin güvenli iadesi şirketin son sorumluluğudur.

## Kaynaklar

- [Everpix, The Cloud-Based Photo Startup, Is Shutting Down](https://techcrunch.com/2013/11/05/everpix-shutting-down/)
- [Out of the picture: why the world’s best photo startup is going out of business](https://www.theverge.com/2013/11/5/5039216/everpix-life-and-death-inside-the-worlds-best-photo-startup)

---

# Gamoba (2012 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gamoba/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Gamoba, 2012 sonbaharında açılan ve kendini Türkiye'nin eğlence odaklı ilk dikey e-ticaret sitesi olarak tanıtan bir oyun ve elektronik mağazasıydı. PC oyunlarının yanı sıra PS3, Xbox 360, Wii ve Nintendo platformlarının oyunlarını, konsol ve bilgisayar aksesuarlarını, tabletleri satıyordu. Arkasında Markafoni kurucuları ile oyun distribütörü Aral'ın sahibi Emir Aral vardı.

## Neden kapandı?

Gamoba'nın kapanışına dair resmi bir açıklamaya kaynaklarda rastlanmadı; Turkishtime sitenin Kasım 2013'te kapandığını, Habertürk ise bir yıldan biraz fazla açık kalabildiğini yazdı. Açılışta Sosyalmedya.co'nun yaptığı karşılaştırmada PES 2013, FIFA 13 ve Call of Duty gibi oyunlar Gamoba'da D&R ve Hepsiburada'dakinden daha pahalı ya da aynı fiyattaydı. Bu tablo, fiyat duyarlılığının yüksek olduğu oyun pazarında sitenin büyük ve genel e-ticaret oyuncularına karşı belirgin bir avantaj sunamadığına işaret ediyor; bu bir yorumdur. Markafoni kurucularının ortak olduğu tişört sitesi Goboti de, ek yatırımın geri dönüşünden emin olunamadığı için Kasım 2013'te kapanmıştı.

## Hikâyesi

Gamoba, Türk internet sektörünün tanınan isimlerini oyun pazarında bir araya getiren bir girişimdi. CNN Türk'ün Kasım 2012'deki haberine göre site, Markafoni kurucuları Sina Afra, Tolga Tatari ve Ahmet Emre Sarı'nın ortağı olduğu yatırım şirketi Akinon, Türkiye'nin en büyük oyun ve elektronik distribütörlerinden Aral'ın sahibi Emir Aral ve Hakan Baş ile Alper Afşin Özdemir'in yatırım şirketi Krombera'nın ortaklığıyla kuruldu. Projenin başında Genel Müdür N. Onur Atahan vardı.

Site Ekim 2012'de beta olarak yayına girdi, Kasım'da resmi açılışını yaptı. PC oyunlarından PS3, Xbox 360, Wii ve Nintendo oyunlarına, konsol aksesuarlarından tabletlere kadar geniş bir ürün yelpazesi sunuyordu. Sosyalmedya.co'nun açılış haberine göre sitede 1 ve 10 liralık oyunlar da vardı, indirilebilir ürünlerin satışı ve özel kampanyalar da planlanıyordu. Aynı haberdeki karşılaştırma ise dikkat çekiciydi: PES 2013, FIFA 13 ve Call of Duty gibi popüler oyunlar Gamoba'da D&R ve Hepsiburada'dakinden daha pahalı ya da aynı fiyattaydı.

Gamoba uzun yaşamadı. Turkishtime'ın derlediği başarısız girişimler listesine göre site Kasım 2013'te kapandı; Habertürk de sitenin bir yıldan biraz fazla açık kalabildiğini yazdı. Kapanışa dair ayrıntılı bir açıklamaya kaynaklarda rastlanmıyor. Aynı ay, Markafoni kurucularının ortak olduğu tasarım tişört sitesi Goboti de kapanmıştı; o sitenin kurucularından Nevzat Aydın, ek yatırımın geri dönüşünden emin olamadıklarını söylemişti.

Gamoba'nın kısa hikâyesi, güçlü bir kurucu kadrosunun ve distribütör desteğinin, genel e-ticaret devleriyle fiyat üzerinden yarışılan bir kategoride tek başına yetmeyebileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Dikey bir mağaza açıyorsan, genel e-ticaret sitelerine karşı fiyat, seçki ya da hizmette net bir üstünlük sunmalısın.
- Distribütör ortaklığı tedarik sağlar, ama tek başına müşteriyi senin sitene getirmez.
- Güçlü kurucular aynı anda birden fazla deneme yürütürken, geri dönüşü zayıf olanı hızla kapatabilir; bunu baştan göze al.

## Kaynaklar

- [PC ve Konsol Oyun Satış Platformu Gamoba Açıldı](https://sosyalmedya.co/gamoba/)
- [Eğlence odaklı e-ticaret sitesi Gamoba açıldı](https://www.cnnturk.com/2012/teknoloji/internet/11/14/eglence.odakli.e.ticaret.sitesi.gamoba.acildi/684544.0/index.html)
- [50 başarısız startup ve hatalarından çıkarılacak 50 ders (30-50)](https://turkishtimedergi.com/dijital-girisim/%EF%BB%BF-50-basarisiz-startup-ve-hatalarindan-cikarilacak-50-ders-30-50/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/)

---

# Gaxxi (? – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gaxxi/
- Sektör: Kurumsal yazılım (SaaS)
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Gaxxi, Ankara Üniversitesi'nde öğrenciyken Umut ve Şafak Akyol kardeşlerin geliştirdiği yerli bir içerik yönetim sistemiydi ve Gaxxi.com üzerinden ücretli blog ve web sitesi kurma hizmeti veriyordu. Çoklu site desteği, fotoğraf albümü, konuk yazar, zamanlanmış gönderim, IP engelleme ve çoklu dil desteği gibi özellikler sunuyordu. Sonraki sahibi Devrim Demirel'e göre Türkiye'nin ilk ücretli blog servisiydi ve kârlıydı.

## Neden kapandı?

Gaxxi para kaybettiği için değil, yeni sahibi onu geliştiremediği için kapandı. Beriltech kurucusu Devrim Demirel'e göre şirket, satın almanın ardından Gaxxi'ye özel bir ekip kuramadı; blog işi yazılımcılar için cazip bir alan değildi ve başkasının yazdığı karmaşık bir sisteme müdahale etmek zordu. WordPress gibi açık kaynak platformlar her ay yeni özellikler eklerken Gaxxi geride kaldı ve müşteri sayısı zamanla azaldı. Demirel ürünü yaşayan bir ölüye benzetti ve şirketin çekirdek alanlarına odaklanma kararı doğrultusunda kapatmayı seçti. Başka bir şirkete satmanın ise müşterilere ve alıcıya haksızlık olacağını söyledi.

## Hikâyesi

Gaxxi, Ankara Üniversitesi'nde öğrenciyken Umut ve Şafak Akyol kardeşlerin geliştirdiği bir içerik yönetim sistemiydi. Webrazzi'nin 2006'daki tanıtımına göre kişisel web sitesi ya da blog açmak isteyenlere geniş disk alanı, teknik destek, çoklu site, fotoğraf albümü, konuk yazar ve zamanlanmış gönderim gibi özellikler sunuyor, ücretli bir hizmet olarak yerli ve yabancı rakipleriyle yarışıyordu. Kardeşler PetArkadas.com ve SitelerHakkinda.com gibi başka projeler de yürütüyordu. 2007'de ise alanturka.com adlı sosyal ağ projelerinin yüzde 10'unu yüzde 1'lik dilimler halinde satışa çıkararak dikkat çekmişlerdi.

2010 başında Gaxxi, yine Ankara'da bulunan Beriltech'e satıldı. Aslında Beriltech'in planında böyle bir satın alma yoktu. Kurucusu Devrim Demirel'in anlattığına göre kardeşler, Gaxxi'yi işi sahiplenip büyütebilecek bir şirkete devretmek ve diğer projelerine zaman ayırmak istiyordu. Blogcu.com'un kurucusu olan Demirel'in Nokta ile yaptığı rekabet yasağının süresi de yeni dolmuştu. Beriltech şirketin tamamını aldı. O sırada Gaxxi'nin 10.000'den fazla kayıtlı kullanıcısı vardı ve yapılan küçük yatırım dokuz ayda kendini çıkardı.

Ancak büyüme gelmedi. Beriltech, Gaxxi'ye özel bir ekip kuramadı; blog işi yazılımcılar için artık cazip değildi ve başkasının yazdığı karmaşık bir sisteme müdahale etmek zordu. WordPress her ay yeni özellikler eklerken Gaxxi olduğu yerde saydı ve müşteri sayısı zamanla azaldı. Demirel, kendisinin de 2010'dan beri Gaxxi yerine WordPress kullandığını açıkça yazdı.

27 Kasım 2012'de Beriltech, hâlâ para kazandıran Gaxxi'yi 1 Şubat 2013'te kapatacağını duyurdu. Müşteriler verilerini dışa aktararak Beriltech'in WordPress hizmetine ya da istedikleri başka bir platforma geçebilecekti. Demirel, ürünü başka bir şirkete satmayı haksızlık olarak gördüğünü, kaynak kodunu açmanın ise artık anlamlı olmadığını söyledi. Kendi blogunda Gaxxi'yi "tam bir zombi örneği" diye tanımladı.

Gaxxi'nin hikâyesi, kârlı ama gelişmeyen bir ürünün bile yaşayamayabileceğini gösteriyor. Demirel'in çıkardığı ilk ders ise stratejik kararları aceleye getirmemekti: iki günde verilen satın alma kararıyla iki buçuk yıl yaşamışlardı.

## Dersler

- Planında olmayan bir satın almayı iki günde karara bağlarsan, sonuçlarıyla yıllarca yaşarsın.
- Kârlı ama geliştirilmeyen bir ürün, rakipleri hızla ilerlerken yavaşça değerini kaybeder.
- Bir ürünü kapatırken müşterilerine veri aktarımı ve geçiş yolu sunmak, markanın itibarını korur.

## Kaynaklar

- [Beriltech kârlı projesi Gaxxi'yi kapatıyor. Peki neden?](https://webrazzi.com/2012/11/27/beril-tech-karli-projesi-gaxxiyi-kapatiyor-peki-neden/)
- [Para kazanan bir proje neden kapatılır?](http://web.archive.org/web/20240412110327/http://www.devrimdemirel.com/2012/11/27/para-kazanan-bir-proje-neden-kapatilir/)
- [Gaxxi Beril Tech Tarafından Satın Alındı - Blog.com.tr Mi Geliyor?](https://webrazzi.com/2010/02/26/gaxxi-beril-tech-tarafindan-satin-alindi-blog-com-tr-mi-geliyor/)
- [Gaxxi ile web siteniz anında hazır](https://webrazzi.com/2006/08/24/gaxxi-ile-web-siteniz-aninda-hazir/)

---

# Goboti (2012 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/goboti/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Goboti, Mayıs 2012'de açılan ve yalnızca Türk tasarımcıların tişörtlerini satan bir e-ticaret sitesiydi. Her gün öne çıkan bir tasarımcıya ve o güne özel bir tişörte yer veriyordu. Site, Tasarti.com'un tasarımcı havuzuyla da ortaklık kurmuştu.

## Neden kapandı?

Goboti, Türk internet sektörünün en tanınmış isimlerini bir araya getirmesine rağmen ancak bir buçuk yıl kadar yaşayabildi. Kurucularından Nevzat Aydın, Hürriyet'e yaptığı açıklamada daha fazla yatırım gerektiren bir sürece girdiklerini ve bu yatırımın geri dönüşünden şüphe ettiklerini söyledi. Aydın'a göre ilgi ve satışlar iyi gidiyordu ve büyüme potansiyeli vardı. Pazarlamasyon'da yazan Ogün Coşkun ise yorum olarak sitenin hedeflenen satışlara ulaşmakta zorlanmış olabileceğini ve Türkiye'deki tişört satın alma alışkanlığının da bunda etkili olduğunu düşündüğünü belirtti. Kurucunun anlatımına bakılırsa belirleyici olan talep yokluğundan çok, büyümenin gerektirdiği yatırımın karşılığını görememe kaygısıydı.

## Hikâyesi

2012 baharında Türk internet sektöründe dikkat çeken bir ortaklık kuruldu. Markafoni'nin kurucuları Sina Afra, Tolga Tatari ve Ahmet Emre Sarı; Yemeksepeti'nin kurucusu Nevzat Aydın ve Mynet'in kurucusu Emre Kurttepeli, Tasera Elektronik Hizmetler ve Ticaret A.Ş. adlı şirkette bir araya geldi. Şirketin ortakları arasında, tasarım tişört sitesi Tasarti.com'u daha önce kurmuş olan Kıvanç Arkaç ve Bülent Haksal da vardı. Tasera'nın ilk projesi Goboti.com oldu ve 24 Mayıs 2012'de yayına girdi.

Goboti'nin modeli sadeydi: sitede yalnızca Türk tasarımcıların tişörtleri satılıyor, her gün bir tasarımcı ve o güne özel bir tişört öne çıkarılıyordu. Tasarımcılar Tasarti.com üzerinden başvurabiliyor, orada yarışmaya giren tasarımlar da Goboti'de satışa çıkabiliyordu. Site özellikle özel günler için hazırladığı tişörtlerle ilgi gördü. Pazarlamasyon'un yorumuna göre Goboti, kısa sürede tişört dikeyinin önemli oyuncularından biri haline geldi.

Kasım 2013'ün başında sitede "Hoşçakalın" başlıklı kısa bir veda mesajı yayınlandı. Mesajda tasarımcılara, müşterilere ve çalışanlara teşekkür ediliyordu. Nevzat Aydın, Hürriyet'e yaptığı açıklamada şirketin daha fazla yatırım gerektiren bir aşamaya geldiğini, ancak bu yatırımın geri dönüşü konusunda şüpheleri olduğunu anlattı. Aydın'a göre satışlar ve ilgi aslında iyi gidiyordu; yine de çalışanlarla yollarını ayırıp siteyi kapatmaya karar verdiler.

Goboti, deneyimli girişimcilerin bile yeni bir iş kolunda hızla karar verip geri çekilebildiğini gösteren bir örnek oldu. Ekip, büyüme için daha fazla para yakmak yerine erken kapanmayı seçti. Hürriyet de haberi, internet duayenlerinin bu kez dükkânı erken kapattığı başlığıyla verdi.

## Dersler

- Güçlü kurucu kadrosu, bir iş modelinin ölçeklendiğinde kâr getireceğini kanıtlamaz.
- Satışlar iyi giderken bile bir sonraki büyüme adımının birim ekonomisini hesapla.
- Niş bir ürünü günlük kampanya formatında satmak, sürekli yeni müşteri bulma baskısı yaratır.

## Kaynaklar

- [Sina Afra ve Nevzat Aydın'ın Ortağı Olduğu Goboti.com Açıldı](https://sosyalmedya.co/goboti-acildi/)
- [Tişört Dikeyinin Önemli Girişimi Goboti'den Veda](https://www.pazarlamasyon.com/tisort-dikeyinin-onemli-girisimi-gobotiden-veda)
- [İnternet duayenleri bu kez dükkanı erken kapattı](https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/internet-duayenleri-bu-kez-dukkani-erken-kapatti-25066352)

---

# Gurunzi (2012 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/gurunzi/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Gurunzi, 2012'nin başında açılan ve ünlülerin, uzmanların ya da popüler kişilerin deneyip beğendiği ürünleri takipçilerine indirimli sunan bir alışveriş platformuydu. Stil ve tasarım, yemek, kişisel bakım ve çocuk kategorilerinde çalışıyordu. Ürünler önce kısa kampanyalarla, ardından Guruların koleksiyonlarında normal fiyatla satılıyordu.

## Neden kapandı?

Kurucuların Webrazzi'ye yaptığı açıklamaya göre Gurunzi'nin kapanmasının ana nedeni, büyümeyi sağlayacak yeni yatırımın bulunamamasıydı. Son aylarda mevcut yatırımcılarla ve yurt içi ile yurt dışından birçok fonla görüşülmüş, sonuç alınamamıştı. Kurucu ortak Tolga Esin, Turkishtime'a verdiği değerlendirmede büyük oyuncuların pazara girmesiyle müşteri edinme maliyetlerinin yükseldiğini ve rekabete katılmanın imkânsızlaştığını anlattı. Esin'e göre tam zamanlı çalışan kurucuların şirketteki hisse paylarının düşük olması da yatırımcılar tarafından risk olarak görüldü. Metrikler kötü değildi, fakat ölçek büyüyemeden kaynak tükendi.

## Hikâyesi

Gurunzi, Ocak 2012'de davetiyeli bir tanıtım kampanyasıyla ortaya çıktı. Kurucuları Can Elbeyli, İlkut Uras ve Tolga Esin'di. Elbeyli'nin Webrazzi'ye anlattığına göre fikir, Opensky.com'a benzeyen ama Türkiye'de yerel bir örneği olmayan bir modele dayanıyordu: ünlüler, uzmanlar ya da popüler kişiler deneyip sevdikleri ürünleri takipçilerine öneriyor, üyeler de bu ürünleri indirimli fiyatla satın alabiliyordu. Sitede marka butikleri yerine Gurular vardı; bir Guru'nun onaylamadığı ürün sitede yer almıyordu.

Site Şubat 2012'de herkese açıldı. Stil ve tasarım, yemek, kişisel bakım ve çocuk kategorilerinde ürünler 4 ile 5 günlük kampanyalarla satılıyor, ardından Guruların koleksiyonlarında piyasa fiyatıyla kalmaya devam ediyordu. Kapanışta kurucuların paylaştığı rakamlar modelin tutunmaya başladığını gösteriyordu: 9 Guru, 140 markadan yaklaşık 1.500 ürün öneriyordu, sepet ortalaması 80 liraydı, aylık satışların yüzde 38'i tekrar eden alımlardan geliyordu ve müşteri yaşam boyu değerinin edinme maliyetine oranı 3,1'di.

Ancak bu model, büyümek için güçlü bir finansal desteğe ihtiyaç duyuyordu. 13 Şubat 2013'te kurucular, operasyonu durdurduklarını açıkladı. Açıklamaya göre son aylarda mevcut yatırımcılarla ve yurt içi ile yurt dışından birçok fonla yapılan görüşmelerden sonuç alınamamıştı. Kurucular, gerekli kaynak ve ekip olmadan devam etmeyi büyük bir risk olarak gördü ve Gurunzi'yi herhangi bir borç ya da iflas olmadan tasfiye sürecine aldı.

Tolga Esin, yıllar sonra Turkishtime'a yaptığı değerlendirmede asıl atladıkları unsurun, büyük oyuncuların pazara girmesiyle yükselen müşteri edinme maliyetleri olduğunu söyledi. "Ölçek anlamında istediğimiz seviyelere çıkamadık" diyen Esin, sermayeyi proje başlamadan güvenceye almanın işlerini kolaylaştıracağını da ekledi.

## Dersler

- Farklı bir iş modelini kanıtlamak zaman alır; bu süreyi taşıyacak sermayeyi başlamadan güvenceye al.
- Pazara büyük oyuncular girdiğinde müşteri edinme maliyeti hızla artar; planını buna göre yap.
- Kurucuların şirkette anlamlı hisse taşıması, yatırımcı görüşmelerinde ciddi bir güven sinyalidir.

## Kaynaklar

- [Ünlülerle alışveriş: Gurunzi.com](https://webrazzi.com/2012/01/09/gurunzi/)
- [Gurunzi.com kapandı!](https://webrazzi.com/2013/02/13/gurunzi-com-kapandi/)
- [50 başarısız startup ve hatalarından çıkarılacak 50 ders (30-50)](https://turkishtimedergi.com/dijital-girisim/%EF%BB%BF-50-basarisiz-startup-ve-hatalarindan-cikarilacak-50-ders-30-50/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/)

---

# Memurfoni (2011 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/memurfoni/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Memurfoni, Memurlar.net'in yaklaşık 1,1 milyon onaylı üyesine özel indirimler sunmak için Mayıs 2011'de açılan bir grup alışveriş sitesiydi. Organizasyonu Ankara merkezli İhtiyaç Grup, tanıtımı Memurlar.net üstleniyordu. Site, 1 liralık canlı yayın kampanyaları gibi farklı satış denemeleri de yaptı.

## Neden kapandı?

Grup alışveriş pazarı 2010 ve 2011'de hızla şişti, ardından müşteri şikayetleri ve güven sorunu büyüdü. Memurfoni'nin kapanış açıklamasına göre sektördeki firmaların müşteri memnuniyetini göz ardı etmesi, fırsat siteleriyle alıcılar arasındaki güven bunalımını her geçen gün derinleştiriyordu. Şirket, piyasayı dolduran Çin mallarının sektörün itibarını daha da zedelediğini de yazdı. Webrazzi'ye göre Memurfoni pazara geç girmesine rağmen dikkat çekmişti, fakat bozulan pazar dengesi geri adım atmasına yol açtı. Genel Müdür Hakan Yiğit, bu sorunlara önlem alınırsa geri dönüşün mümkün olabileceğini söyledi.

## Hikâyesi

2010 yılının ortasında fırsat siteleri Türkiye'de bir anda çoğaldı. Memurlar.net, memurlar ve memur adayları arasında çok okunan bir siteydi ve bu dalgaya kendi kitlesiyle katılmaya karar verdi. Webrazzi'ye konuşan proje yöneticisi Mahmut Yıldırım'ın anlattığına göre fikir, Memurlar.net ile İhtiyaç Grup'un uzaktan eğitim sitesi arasındaki bir iş birliğinden doğdu. Ankara merkezli İhtiyaç Grup işin organizasyonunu, Memurlar.net ise tanıtımını üstlendi. Memurfoni.com, Mayıs 2011'de yaklaşık 1,1 milyon onaylı üyeye ulaşabilecek bir başlangıçla yayına girdi.

İlk kampanya Ankara'da bir sürücü kursu indirimiydi. Temmuz 2011'de site, iki haftada bir canlı yayınla duyurulan 1 liralık fırsatlar gibi farklı satış modelleri denedi. 9,90 liralık Açıklamalı 657 Devlet Memurları kitabı ve 1 liralık KPSS setleri gibi memur kitlesine özgü ürünler de satıldı. Pazara geç girmesine rağmen Memurfoni büyümesini sürdürdü; Genel Müdür Hakan Yiğit'in Webrazzi'ye verdiği bilgiye göre üye sayısı 250 bine yaklaştı ve toplam 74.518 kişiye satış yapıldı.

Ancak grup alışveriş pazarının dengesi bu sırada bozuluyordu. 6 Mart 2013'te sitede yayınlanan açıklamada, sektördeki firmaların müşteri memnuniyetini göz ardı eden uygulamaları nedeniyle güven bunalımının her geçen gün büyüdüğü yazıldı. Açıklamaya göre piyasayı dolduran Çin malları da sektörün zaten düşen itibarını daha kötü bir noktaya taşıyordu. Memurfoni, bu nedenlerle satışlarına belirsiz bir süre ara verdiğini, bekleyen siparişlerin ise teslim edileceğini duyurdu.

Hakan Yiğit, sorunlara çözüm bulunursa geri dönüşe kapıyı kapatmadı. Ancak dört yıl sonra, 2017'de Habertürk'ün derlediği kapanan e-ticaret siteleri listesinde Memurfoni de 2011 ile 2013 arasında faaliyet gösteren bir site olarak yer aldı. Memurfoni'nin hikâyesi, hazır bir kitlenin bile çöken bir iş modelini tek başına kurtaramayacağını gösteriyor.

## Dersler

- Hazır bir kitleye sahip olmak, hızla bozulan bir pazarın sorunlarından seni korumaz.
- Bir iş modelinin itibarı sektörün en kötü oyuncusu kadar zayıf olabilir; güveni ayrıştırıcı bir unsur haline getir.
- Pazar kötüleşirken satışları kontrollü durdurmak, müşteri ilişkisini koruyan bir çıkış yoludur.

## Kaynaklar

- [Memurlar.net'in Grup Alışveriş Sitesi Memurfoni.com Açıldı [Röportaj]](https://webrazzi.com/2011/05/16/memurfoni/)
- [Memurfoni de kapanan grup alışveriş siteleri arasında yerini aldı](https://webrazzi.com/2013/03/07/memurfoni-kapandi/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/)
- [Şimdiye Kadar Kapanan Alışveriş Siteleri](https://www.kartal24.com/73531-kapanan-alisveris-siteleri)

---

# Posterous (2008 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/posterous/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Posterous, Mayıs 2008'de başlayan ve özellikle mobil blog yazımı için tasarlanmış sade bir blog platformuydu. Kullanıcılar fotoğraf, ses, belge ve video eklenmiş bir e-posta göndererek gönderi yayımlayabiliyor, içerikleri Flickr, Twitter ve Facebook'a otomatik olarak aktarabiliyordu. San Francisco merkezli şirket Y Combinator tarafından desteklendi.

## Neden kapandı?

Posterous, Mart 2012'de ekibinin büyük kısmı Twitter tarafından bünyeye katılınca bağımsızlığını kaybetti. Ekip Twitter'ın ürünlerine kaydırıldı ve TechCrunch'a göre platform azalan bir kullanıcı kitlesine hizmet etmeye başladı. 15 Şubat 2013'te Posterous, Twitter'a tamamen odaklanmak için servisin 30 Nisan 2013'te kapatılacağını açıkladı. Kullanıcılara içeriklerini yedekleyip başka platformlara taşımaları için süre tanındı.

## Hikâyesi

Posterous'un vaadi tek cümlelikti: bir e-posta gönder, blogun hazır olsun. Mayıs 2008'de San Francisco'da yayına giren platformda kullanıcılar fotoğraf, MP3, belge ve video eklenmiş bir e-postayla gönderi yayımlayabiliyor, içerik aynı anda Flickr, Twitter ve Facebook'a da aktarılabiliyordu. Y Combinator'ın desteklediği girişimi Sachin Agarwal ve Garry Tan, Brett Gibson ile birlikte kurdu.

Sadelik hızla ilgi gördü. TechCrunch, Haziran 2008'de Posterous'un sadelikte Tumblr'ı geride bıraktığını yazdı. Pek çok sosyal medya yorumcusu platformu yaşam akışı paylaşımı için önde gelen ücretsiz uygulama olarak gördü; sosyal medya uzmanı Steve Rubel blog faaliyetini tamamen Posterous'a taşıdığını duyurunca ilgi daha da arttı. Şirket kendi adres kısaltma servisini kurdu, kullanıcıların kendi alan adlarıyla yayın yapmasına izin verdi ve mobil uygulamalar çıkardı. Posterous tabanlı hikâye projesi the3six5, 2011'de Webby ödülüne aday gösterildi.

Kolaylığın bir bedeli de vardı. Gönderinin hangi bloga düşeceği e-postanın gönderen adresine göre belirleniyordu; bu adresler kolayca taklit edilebildiği için başkasının blogunda istenmeyen içerik yayımlanması riski doğuyordu. Posterous farklı filtrelerle sahte e-postaları ayıkladığını söylese de yöntemlerini açıklamadı.

Mart 2012'de Twitter, Posterous ekibinin büyük kısmını bünyesine kattı. Ekip Twitter'ın ürünlerine kaydırılırken platform bir süre daha açık kaldı, ama TechCrunch'ın ifadesiyle azalan bir kullanıcı kitlesine hizmet ediyordu. 15 Şubat 2013'te Posterous, Twitter'a tamamen odaklanmak için siteyi ve mobil uygulamaları 30 Nisan'da kapatacağını duyurdu; kullanıcılara içeriklerini indirmeleri için süre tanındı. Kapanıştan sonra Posterous adreslerinde bir astronot görseliyle hazırlanmış bir veda sayfası belirdi.

Garry Tan ve Brett Gibson aynı gün, ayda 5 dolarlık ücretli bir alternatif olan Posthaven'ı duyurdu; hiçbir zaman satılmayacağını ve yatırımcı aramayacağını taahhüt ettiler. Posterous'un dersi, kullanıcı içeriğini barındıran bir ürünün geleceğinin, satın alındığı anda artık kendi elinde olmadığı.

## Dersler

- Kullanıcı içeriği barındıran bir platformu satarken, olası kapanışa karşı dışa aktarma ve taşınma yollarını baştan hazır tutun.
- E-postayla yayın gibi kolaylık sağlayan özelliklerde kimlik doğrulamasını güçlü kurun; taklit edilen gönderen adresleri istenmeyen içerik riski yaratır.
- Kalıcılık vaadi güçlü bir rekabet avantajıdır; Posthaven, kapanan Posterous'un kullanıcılarına hiç satılmama sözüyle seslendi.

## Kaynaklar

- [Posterous](https://en.wikipedia.org/wiki/Posterous)
- [Posterous Will Shut Down On April 30th, Co-Founder Garry Tan Launches Posthaven To Save Your Sites](https://techcrunch.com/2013/02/15/posterous-will-shut-down-on-april-30th-co-founder-garry-tan-launches-posthaven-to-save-your-sites/)
- [Posterous for iPhone: Instant Photo and Video Blogging](http://mashable.com/2009/08/20/picposterous/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q892309](https://www.wikidata.org/wiki/Q892309)

---

# StilSOS (2012 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/stilsos/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 230 bin $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

StilSOS, Reyhan Baylan'ın Temmuz 2012'de kurduğu bir sosyal e-ticaret sitesiydi. Pek çok marka ve tasarımcının ürünlerini tek bir vitrinde topladı; kullanıcılar kendi kombinlerini oluşturup markaları ve mağazaları takip edebiliyordu. Kullanıcıları ürünün satıldığı siteye yönlendirip gerçekleşen satıştan komisyon alıyordu.

## Neden kapandı?

Kurucu Reyhan Baylan, Webrazzi'ye ilk yatırımla önemli bir büyüme yakaladıklarını, ancak bu büyümenin kırılma noktası için yeterli olmadığını anlattı. Gelir ortaklığına dayanan iş modelinde üye başına gelir düşüktü ve kârlılık ancak üye sayısı çok artarsa mümkündü. Bunun için pazarlamayı büyütmek gerekiyordu; yeni tur yatırım görüşmeleri yapıldı ama taraflar anlaşamadı. Webrazzi, kapanıştan önce bir süredir siteyi satmaya çalıştıklarına dair duyumlar aldığını da yazdı. Habertürk'ün 2017 derlemesi de kapanışı büyümenin kırılma noktasına yetmemesine bağladı.

## Hikâyesi

2012'de sosyal e-ticaret, girişim dünyasının en çok konuşulan konularından biriydi. Pinterest gibi örnekler kullanıcıların ürünleri keşfetme biçimini değiştiriyordu. Reyhan Baylan, Temmuz 2012'de bu dalganın Türkiye'deki temsilcilerinden biri olacak StilSOS'u kurdu; site 28 Eylül 2012'de yayına girdi. Site, farklı marka ve tasarımcıların ürünlerini tek bir sosyal moda vitrininde topluyor, kullanıcıların kendi kombinlerini oluşturmasına, markaları ve mağazaları takip etmesine imkân veriyordu.

StilSOS kısa sürede dikkat çekti. Webrazzi'nin Ocak 2013 tarihli haberine göre site 40 mağaza ve 100 bin çeşit ürünü kullanıcılarına sunuyordu. Avrupa Melek Yatırımcılar Ağı'nın İstanbul'da düzenlenen 11. Kış Zirvesi'nde Avrupa'dan pek çok girişimle yarışıp birinci seçilmişti. Aynı ay Galata İş Melekleri üyelerinden 230 bin dolarlık ilk yatırımını aldı; yatırımcılar arasında Melih Ödemiş, Burak Divanlıoğlu ve Serkan Borançılı gibi tanınmış isimler vardı.

Ancak modelin bir zayıf noktası vardı. StilSOS kendi stoğunu satmıyordu; kullanıcıları ürünün satıldığı e-ticaret sitesine yönlendiriyor, gerçekleşen alışverişten komisyon alıyordu. Bu gelir ortaklığı modelinde üye başına düşen gelir düşüktü; şirketin kâra geçmesi için üye sayısının çok daha hızlı artması gerekiyordu. Bu da daha büyük bir pazarlama bütçesi, yani yeni bir yatırım turu demekti.

Beklenen tur gelmedi. Webrazzi'nin 11 Kasım 2013 tarihli haberine göre site bir gün önce, cumartesi gecesinden beri erişilemez halde kapanmıştı. Webrazzi'ye konuşan Baylan, ilk yatırımla önemli bir büyüme yakaladıklarını, ama büyümenin kırılma noktası için yeterli olmadığını anlattı. Yeni tur görüşmeleri karşılıklı olarak olumlu sonuçlanmayınca siteyi kapatma kararı almışlardı. Webrazzi, kapanıştan önce bir süredir sitenin satılmaya çalışıldığına dair duyumlar aldığını da not etti.

StilSOS, kurulduktan yaklaşık 16 ay sonra kapandı. Hikâyesi, trafik getiren ama yeterince gelir üretmeyen bir modelin yalnızca yatırımcı sabrıyla ayakta kalabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Satıştan küçük bir pay aldığın modelde birim gelir düşüktür; kârlılık için gereken kullanıcı sayısını baştan hesapla.
- Ödül ve jüri beğenisi yatırımcı ilgisini açar, ama bir sonraki turu metrikler kazandırır.
- Tohum yatırımı, bir sonraki tura ulaştıracak kanıtı üretmeye yetecek kadar uzun bir pist sağlamalı.

## Kaynaklar

- [Sosyal ticaret girişimi StilSOS kapandı! [Güncellendi]](https://webrazzi.com/2013/11/11/sosyal-ticaret-girisimi-stilsos-kapandi/)
- [Galata İş Melekleri'nden StilSOS'a 230 bin dolarlık yatırım geldi](https://webrazzi.com/2013/01/19/stilsos-yatirim-galata-is-melekleri/)
- [Yeni bir sosyal e-ticaret örneği: StilSOS.com](https://webrazzi.com/2012/10/16/stilsos/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)

---

# Turntable.fm (2011 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/turntable-fm/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 7 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Turntable.fm, kullanıcıların sanal odalarda birlikte müzik dinlediği bir sosyal medya sitesiydi. Odadaki DJ'ler sırayla şarkı çalıyor, dinleyiciler avatarlarıyla odada yer alıp şarkıları oyluyor ve sohbet ediyordu. Servis, ekibin başarısız ilk ürünü Stickybits'in ardından yaptığı bir pivotla doğdu.

## Neden kapandı?

Servis başlangıçta plak şirketleriyle tek tek anlaşmak yerine DMCA'nın etkileşimsiz radyo hükümlerine dayandığı için yalnızca ABD'de kullanılabiliyordu. Mart 2012'de dört büyük plak şirketiyle lisans anlaşması imzalandı, ancak müzik servisini işletmenin maliyeti yüksek kaldı. Comscore verilerine göre Eylül 2013'te site ayda yaklaşık 89 bin tekil ziyaretçiye inmişti. Şirket, maliyetleri gelir ve tasarruf çabalarıyla karşılayamadığını açıklayıp Turntable Live'a odaklanmak için siteyi 2 Aralık 2013'te kapattı.

## Hikâyesi

Ocak 2011'de Stickybits ekibi zor bir gerçekle yüzleşti: markaların ürünlerine yapıştırdığı barkodları okutup ödül kazanmaya dayanan uygulamaları, bazı markalardan ilgi görse de kullanıcıları yakalayamamıştı. Billy Chasen, Seth Goldstein, Joseph Perla ve birkaç ekip arkadaşı bunun üzerine bambaşka bir şey denedi: insanların sanal bir odada sırayla DJ'lik yaptığı bir müzik sitesi. Adı Turntable.fm'di.

Mayıs 2011'de açılan site birkaç hafta içinde viral oldu. Kullanıcılar avatarlarıyla odalara giriyor, boş bir DJ koltuğu varsa sahneye çıkıp şarkı çalıyor, dinleyiciler de şarkıları olumlu ya da olumsuz oyluyordu; yeterince olumsuz oy alan DJ'in sırası atlanıyordu. Haziran sonunda aktif kullanıcı sayısı 140 bine ulaştı, Eylül 2011'e gelindiğinde siteyi 600 binden fazla kişi kullanmış ve günde yaklaşık 1 milyon şarkı çalınır olmuştu. Temmuz 2011'de Union Square Ventures liderliğinde 35 milyon dolar değerlemeyle 7 milyon dolar yatırım alındı; Lady Gaga ve Kanye West de yatırımcılar arasındaydı.

Ama modelin kırılgan tarafları vardı. Site başlangıçta plak şirketleriyle tek tek anlaşmak yerine DMCA'nın etkileşimsiz radyo hükümlerine dayanıyordu; bu yüzden yalnızca ABD'den kullanılabiliyordu. Temmuz 2011'de ASCAP'le, Mart 2012'de dört büyük plak şirketiyle lisans anlaşması yapıldı. Kullanıcılar ise zamanla azaldı; Comscore verilerine göre Eylül 2013'te site ayda yaklaşık 89 bin tekil ziyaretçiye inmişti. Chasen, müzik yükleme özelliğini kaldırmanın ayda yaklaşık 20 bin dolar tasarruf sağladığını söylese de bu yetmedi.

22 Kasım 2013'te şirket, müzik servisini işletmenin çok pahalı olduğunu ve bunu gelir ve tasarruf çabalarıyla telafi edemediğini açıklayarak Turntable.fm'i kapatacağını duyurdu. İki yılda yaklaşık bir milyon odada 400 milyondan fazla şarkı çalınmıştı. Site 2 Aralık 2013'te kapandı; odak olarak seçilen canlı konser platformu Turntable Live de kısa ömürlü oldu. 2021'de eski yöneticiler Chasen ve Perla, birbirinden bağımsız iki yeni sürümle markayı yeniden canlandırmaya girişti.

Turntable.fm, bir ürünün sevilmesinin sürdürülebilir olmasıyla aynı şey olmadığını gösteriyor. TechCrunch'ın yorumuna göre insanlar müziği çoğu zaman arka planda dinliyordu; bir odada aktif olarak vakit geçirme zorunluluğu, sadık bir çekirdek kitle dışında kalıcı bir alışkanlığa dönüşmedi.

## Dersler

- Lisans maliyeti kullanım arttıkça büyüyen bir üründe, viral büyümeden önce kullanıcı başına geliri netleştirin.
- Aktif katılım gerektiren bir deneyim, genellikle arka planda tüketilen bir içerik türünde kalıcı alışkanlık yaratmayabilir; kullanım sıklığını erken ölçün.
- Ünlü yatırımcılar ve ilk haftaların heyecanı ürün-pazar uyumunun kanıtı değildir; birkaç ay sonraki tutunma verisine bakın.

## Kaynaklar

- [Turntable.fm](https://en.wikipedia.org/wiki/Turntable.fm)
- [Turntable.fm Shutting Down So Company can focus on Turntable Live Events Platform](https://techcrunch.com/2013/11/22/turntable-fm-shutting-down-so-company-can-focus-on-turntable-live-events-platform/)

---

# VIPDükkan (2010 – 2013)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/vipdukkan/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: 5 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

VIPDükkan, markalı ürünleri üyelerine kısa süreli kampanyalarla indirimli satan bir özel alışveriş sitesiydi. Türkiye'deki ilk özel alışveriş sitelerinden biri olarak anıldı. Kendi lojistik merkezini kurdu ve televizyon reklamlarıyla üye kazanmaya çalıştı.

## Neden kapandı?

Kurucu ortak Oğuz Şenol'un Webrazzi'ye anlattığına göre şirketin yaklaşık yarısına sahip olan ePlanet Capital yeni tur yatırım yapmak istemedi. Farklı kaynaklardan da yatırım bulunamayınca, sektörün rekabet koşullarında daha fazla devam edemeyeceklerini görüp kapatma kararı aldılar. Şenol, özel alışveriş pazarındaki birçok şirketin benzer durumda olduğunu, ancak sürekli yeni yatırım alarak ayakta kaldıklarını söyledi. Habertürk'ün 2017 derlemesine göre kapanış, gelirlerin düştüğü ve operasyonun zorlaştığı bir döneme denk geldi; şirket ne yeni yatırım ne de ortak bulabildi.

## Hikâyesi

Türkiye'de özel alışveriş sitelerinin patladığı 2010 yılında kurulan VIPDükkan, markalı ürünleri üyelerine kısa süreli kampanyalarla indirimli sunan ilk oyunculardan biriydi. Haziran 2011'de ePlanet Capital'den 5 milyon dolar yatırım aldı. Webrazzi'nin 2011 tarihli pazar değerlendirmesinde şirketin yatırım sonrası odağı üye kazanımı olarak tanımlanıyordu.

Yatırım hızla trafiğe dönüştü. Webrazzi'nin paylaştığı comScore verilerine göre VIPDükkan, Ekim 2011'de 2,07 milyon tekil ziyaretçiyle özel alışveriş siteleri arasında Markafoni, Limango ve Trendyol'un ardından dördüncü sıradaydı. Şirket televizyon dahil ciddi reklam harcamaları yapıyor, kendi lojistik merkezini kuruyordu. Kasım 2012'de ePlanet Capital'den tutarı açıklanmayan ikinci tur geldi ve fonun payı yüzde 47,82'ye çıktı. Yönetim kurulu başkanı Oğuz Şenol, 2013 için sektörel yenilikler planlıyordu.

2013'ün ortasında ise ekosistemde kapanış söylentileri dolaşmaya başladı. 1 Temmuz 2013'te Webrazzi'ye konuşan kurucu ortak Oğuz Şenol süreci doğruladı. Anlattığına göre şirketin yaklaşık yarısına sahip olan ePlanet Capital yeni tura girmek istemiyordu, başka kaynaklardan da yatırım bulunamamıştı. Rekabetin bu kadar sert olduğu bir pazarda devam etmenin imkânı kalmamıştı. Şenol, özel alışveriş pazarında birçok şirketin benzer durumda olduğunu, ancak sürekli yeni yatırım alarak yollarına devam ettiklerini de ekledi.

Habertürk'ün 2017'de hazırladığı kapanan e-ticaret siteleri derlemesi, VIPDükkan'ın gelirlerin düştüğü ve operasyonun zorlaştığı bir noktada ne yatırım ne de ortak bulabildiğini not etti. Bloomberg HT'nin Markafoni kapanışını anlatan haberinde konuşan bir tedarikçinin, VIPDükkan'da parasının battığını söylemesi, kapanışın arkasında bıraktığı izlerin de bir göstergesiydi.

VIPDükkan'ın hikâyesi, yatırımla hızlanan bir büyüme modelinin, yatırım musluğu kapandığında ne kadar çabuk durabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Tek bir kurumsal yatırımcıya bağımlıysan, onun bir sonraki tura girmeme ihtimaline karşı ikinci bir plan hazırla.
- Pahalı müşteri kazanımıyla büyüyen bir modelde, yatırım akışı durduğunda büyüme de durur.
- Sektör genelinde herkes sürekli para topluyorsa, kendi birim ekonomin sağlam değilse sona ilk sen yaklaşırsın.

## Kaynaklar

- [Özel alışveriş sitesi Vipdukkan.com kapanıyor](https://webrazzi.com/2013/07/01/vipdukkan-kapaniyor/)
- [Vipdükkan'a ePlanet Capital'den ikinci tur yatırım geldi](https://webrazzi.com/2012/11/22/vipdukkan-eplanet-capital-ikinci-tur-yatirim/)
- [comScore'a Göre Özel Alışveriş Sitelerinin Ekim Ayı Ziyaretçi Sayıları](https://webrazzi.com/2011/11/21/comscore-ozel-alisveris-ekim/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)
- [Markafoni neden kapandı?](https://www.bloomberght.com/markafoni-neden-kapandi-2018229)

---

# Color Labs (2010 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/color-labs/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 41 milyon $
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Color Labs, Palo Alto merkezli bir girişimdi ve aynı adı taşıyan mobil fotoğraf paylaşım uygulamasını geliştirdi. Uygulama kullanıcıların fotoğraf çekmesine ve aynı çevrede başkalarının çektiği fotoğrafları görmesine imkân tanıyor, fotoğrafları kullanıcının arkadaş çevresine göre grupluyordu.

## Neden kapandı?

Şirket ürünü çıkmadan 41 milyon dolar toplayınca beklentiler çok yükseldi; Mart 2011'deki lansmanda kullanıcılar uygulamanın arayüzünü ve amacını anlamadı. Uygulama App Store'da 5 üzerinden 2 puanla başladı ve lansmandaki yaklaşık 1 milyon indirmeye rağmen Eylül 2011'de aktif kullanıcı sayısı 100 binin biraz altındaydı. Kurucu ortak Peter Pham ve ürün direktörü DJ Patil lansmandan sonraki üç ay içinde ayrıldı. Ekim 2012'de yönetim kurulunun şirketi kapatma kararı aldığı, ekibin Apple'a 2 ile 7 milyon dolar arasında bir bedelle geçeceği haberleri çıktı ve uygulama 2012 sonunda kapatıldı.

## Hikâyesi

Mart 2011'de Silikon Vadisi'nin gündeminde tek bir soru vardı: henüz kimsenin kullanmadığı bir fotoğraf uygulaması nasıl 41 milyon dolar toplayabilmişti? Color Labs'in arkasında, daha önce müzik servisi Lala'yı kurup Apple'a satan seri girişimci Bill Nguyen ile Peter Pham vardı. Sequoia Capital 25 milyon, Bain Capital 9 milyon dolar koymuş, Silicon Valley Bank de 7 milyon dolarlık borç finansmanı sağlamıştı. Şirket Aralık 2010'da Color.com alan adını 350 bin dolara satın almıştı.

Uygulama 24 Mart 2011'de App Store'a çıktı. Fikir, aynı çevrede bulunan insanların çektiği fotoğrafları bir araya getirmek ve kullanıcının arkadaş çevresine göre gruplamaktı. Adı, Nguyen'in yedi yaşında hayatını değiştirdiğini söylediği Apple II'nin renkli logosuna bir göndermeydi. Sequoia'nın ortağı Douglas Leone, fonun yatırımı lansmandan yalnızca üç gün önce yaptığını sonradan açıkladı. Temmuz 2011'deki haberlere göre Google, lansmandan önce Color'ı 200 milyon dolara almak istemiş, şirket teklifi reddetmişti.

Lansman bir hayal kırıklığıydı. Kullanıcılar uygulamanın arayüzünü de amacını da anlamadı ve App Store puanı 5 üzerinden 2'de başladı. Bir hafta sonra arayüze açıklayıcı yazılar ve yeni sekmeler eklendi, ama ilk izlenim çoktan oluşmuştu. Nisan 2011'de Robert Scoble'a verdikleri röportajda Pham ve Nguyen lansmanın boşa harcanmış bir fırsat olduğunu kabul etti; kullanıcıların önüne nasıl iyi kullanılacağını bilmedikleri bir ağ, adeta bir dağ yığdıklarını söylediler. Lansmanda yaklaşık 1 milyon indirme yapılsa da Eylül 2011'de aktif kullanıcı sayısı 100 binin altındaydı.

Ekip de dağılmaya başladı. Haziran 2011'de kurucu ortak Pham şirketten ayrıldı, ardından ürün direktörü DJ Patil gitti. Ekim 2012'de yönetim kurulunun şirketi kapatma kararı aldığı haberleri çıktı; bazı kaynaklar bunu yalanlayıp bir satın alma ihtimalinden söz etti. Ekibin 2 ile 7 milyon dolar arasında bir bedelle Apple'a geçeceği bildirildi. Kasım 2012'de Color Labs uygulamanın yıl sonunda kapatılacağını duyurdu.

Color, parayla satın alınamayan şeyin ürün ile pazar arasındaki uyum olduğunu hatırlatan bir vaka. Lansmandan önce toplanan dev yatırım ürünü değil beklentiyi büyüttü; ilk izlenim kötü olunca bu beklenti şirketin aleyhine döndü.

## Dersler

- Büyük yatırımı lansmandan önce duyurmak beklentiyi ürünün taşıyabileceğinin üstüne çıkarır; ilk izlenimi küçük bir kullanıcı grubuyla test edin.
- Uygulamanın ne işe yaradığını ilk açılışta tek cümleyle anlatamıyorsanız, indirme sayısı kalıcı kullanıcıya dönüşmez.
- Ağ etkisine dayalı bir üründe, çevrenizde kimse yokken kullanıcının ne göreceği sorusunu lansmandan önce çözün.

## Kaynaklar

- [Color Labs](https://en.wikipedia.org/wiki/Color_Labs)
- [Color, The $41 Million App, Really Is Shutting Down Now](http://www.businessinsider.com/color-shutdown-2012-11)
- [Google Tried To Buy Color For $200 Million. Color Said No.](https://techcrunch.com/2011/07/21/google-tried-to-buy-color-for-200-million-color-said-no/)

---

# Digg (2004 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/digg/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ürün sorunları

## Ne yapıyordu?

Digg, kullanıcıların bağlantı paylaşıp bunları yukarı ('digg') ya da aşağı ('bury') oylayarak internetin en popüler içeriğini belirlediği bir sosyal haber sitesiydi. 2004'te kurulan site milyonlarca kullanıcıya ulaştı ve yayıncılara büyük trafik taşıdı; ön sayfaya çıkan sitelere gelen ani trafiğe 'Digg etkisi' denir oldu.

## Neden kapandı?

Temmuz 2008'de Google ile yaklaşık 200 milyon dolarlık satın alma görüşmeleri sonuçsuz kaldı. Ağustos 2010'da yayımlanan v4 sürümü haftalarca hatalarla boğuştu ve kullanıcıların sevdiği gömme, favoriler ve yaklaşan içerikler gibi özellikleri kaldırdı. Öneri sistemini manipüle eden 'güçlü kullanıcılar' ve web sitelerine yayılan Facebook beğen düğmeleri de trafiği aşındırdı. Kullanıcılar kitlesel olarak Reddit'e geçti; Temmuz 2012'ye gelindiğinde aylık tekil ziyaretçi sayısı zirvesine göre yüzde 90 azalmıştı. Şirket aynı ay parçalara ayrılarak satıldı ve marka, site ile teknoloji Betaworks'e 500 bin dolara geçti.

## Hikâyesi

30 Ağustos 2010'da Digg'in ön sayfası, kendi kullanıcılarının eliyle rakip Reddit'in bağlantılarıyla doldu. Digg'i bırakma günü ilan eden kullanıcılar, sitenin otomatik gönderim özelliğini tepki göstermek için kullanıyordu; Reddit de kaçan kullanıcıları karşılamak için logosuna geçici olarak Digg'in kürek simgesini ekledi. Bir zamanlar internetin ön sayfası sayılan site için bu gün, çöküşün sembolü oldu.

Digg, Kasım 2004'te Kevin Rose, Owen Byrne, Ron Gorodetzky ve Jay Adelson'ın bir deneyi olarak başladı. Kullanıcılar bağlantı paylaşıyor, başkaları bunları yukarı ya da aşağı oyluyordu. Site kısa sürede Silikon Vadisi'nin en popüler girişimlerinden biri oldu; ön sayfaya çıkan sitelerin aldığı ani trafik Digg etkisi diye anılmaya başlandı. Ağustos 2006'da BusinessWeek, Rose'u kapağına taşıdı. 2008'de ana sayfa yılda 236 milyonun üzerinde ziyaretçi çekiyordu ve Temmuz 2008'de Google ile yaklaşık 200 milyon dolarlık satın alma görüşmeleri yapıldı, ancak anlaşma gerçekleşmedi.

2010'da CEO Adelson sitenin baştan yazılacağını duyurdu; veritabanı değişti, altyapı yenilendi. Adelson Nisan 2010'da görevi bıraktı ve Rose geçici olarak yönetime geçti. 25 Ağustos 2010'da yayımlanan v4 haftalarca hatalarla boğuştu; gömme, favoriler ve yaklaşan içerikler gibi sevilen özellikler kaldırıldı. Öneri sistemini manipüle eden güçlü kullanıcı grupları ve web sitelerinde yayılan Facebook beğen düğmeleri de trafiği aşındırdı. Takip eden ayda Digg'in trafiği dörtte bir düşerken Reddit'in trafiği 2010'da yüzde 230 büyüdü.

Digg bu darbeden hiç kurtulamadı. Temmuz 2012'de aylık tekil ziyaretçi sayısı zirvesine göre yüzde 90 azalmıştı ve şirket üç parça halinde satıldı: marka, site ve teknoloji Betaworks'e 500 bin dolara, 15 çalışan The Washington Post'a 12 milyon dolara, patentler LinkedIn'e yaklaşık 4 milyon dolara gitti. Digg adı sonraki yıllarda editörlerin seçtiği bir içerik sitesi olarak yaşadı; 2025'te Rose ve Reddit'in kurucu ortağı Alexis Ohanian markayı geri alıp yeniden canlandırmayı denedi.

Digg'in dersi, topluluk ürünlerinde tek bir büyük sürümün yıllar içinde biriken sadakati bir anda silebileceği. Kullanıcı alışkanlıklarını sökerek yapılan bir yenilik, rakip hazır bekliyorsa kitleyi doğrudan ona teslim edebiliyor.

## Dersler

- Topluluğun çekirdek davranışını belirleyen özellikleri kaldırmadan önce küçük kullanıcı gruplarıyla test edin.
- Altyapıyı ve arayüzü aynı anda baştan yazmak riski katlar; büyük yeniden yazımları aşamalı yayınlayın.
- Oylamaya dayalı platformlarda manipülasyona karşı kuralları büyüme döneminde kurun; güçlü kullanıcı grupları sıradan kullanıcıyı sessizce uzaklaştırabilir.

## Kaynaklar

- [Digg](https://en.wikipedia.org/wiki/Digg)
- [Digg users revolt after redesign](https://www.theguardian.com/technology/pda/2010/aug/31/digg-redesign-revolt)
- [Digg Redesigns, Loses More Than a Quarter of Audience](https://www.fastcompany.com/1690829/digg-redesigns-loses-more-quarter-audience)

---

# Evimister (2011 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/evimister/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Evimister, Rocket Internet'in Kasım 2011'de Türkiye'de açtığı ve ev ürünlerine odaklanan bir e-ticaret sitesiydi. Dekorasyon ürünlerinden ev elektroniğine kadar geniş bir yelpazede satış yapıyordu. Kısa sürede Rocket'ın Türkiye'deki en çok ziyaret edilen sitelerinden biri oldu.

## Neden kapandı?

Evimister'in trafiği hızla büyüdü, ancak sitenin geleceği Rocket Internet'in Türkiye kararına bağlıydı. Rocket, 17 Ağustos 2012'de Türkiye operasyonunu tamamen kapatmaya karar verdi ve siteler yeni ürün almadan stoklarını eritmeye başladı. Webrazzi, bazı grupların Evimister'i satın almakla ilgilendiğine dair duyumlar aldığını yazdı, fakat bir satışın gerçekleştiğine dair habere rastlanmadı. Rocket gerekçe açıklamadı; Webrazzi'de konuk yazar olarak yazan Nurettin Özdoğan, dikey e-ticaret modelinin kampanya odaklı Türkiye pazarına uymadığını ve kâr marjlarının düşük olduğunu savundu. Ev kategorisindeki kalabalık rekabetin de etkili olduğu düşünülebilir: Evim.net ve hatta Rocket'ın kendi sitesi Westwing aynı müşteriye hitap ediyordu.

## Hikâyesi

Rocket Internet, 2011'in ikinci yarısında Türkiye'ye hızlı bir giriş yaptı ve yaklaşık altı ay içinde e-ticaret alanında yedi şirket kurdu. Evimister bunlardan biriydi. Webrazzi'nin Mayıs 2012'deki dosyasına göre site Kasım 2011'de yayına başladı ve ev dekorasyonundan ev elektroniğine kadar pek çok ürün satıyordu.

Büyüme etkileyiciydi. Google Ad Planner verilerine göre Evimister birkaç ay içinde aylık 570 bin tekil ziyaretçiye ulaşmış, ziyaretçi sayısı son üç ayda yüzde 414 artmıştı; Alexa sıralamasında Türkiye'de 371. sıradaydı. Ancak kategori kalabalıktı. Webrazzi, en güçlü rakip olarak aylık 700 bin ziyaretçiye sahip Evim.net'i gösteriyordu; Doğan Online'ın satın aldığı Evmanya ve e-tohum destekli Dekoreko da aynı alandaydı. Üstelik Rocket'ın kendi özel alışveriş sitesi Westwing de ev dekorasyonu satıyordu.

17 Ağustos 2012'de Webrazzi, Rocket Internet'in Türkiye operasyonunu kapattığını duyurdu. Habere göre Rocket'ın siteleri bundan sonra yalnızca eldeki stokları satacak, yeni alım yapmayacak ve ardından kapanacaktı. Aynı haberde birkaç grubun Sporena ve Evimister'i satın almakla ilgilendiğine dair duyumlar da yer aldı. Eylül başında Sabah'ın Teknokulis sayfası, Evimister, Sporena ve Zidaya'nın kapandığına dair müşteri şikayetlerinin asılsız çıkmadığını yazdı.

Bir satışın gerçekleştiğine dair habere rastlanmadı. Habertürk, 2017'de derlediği kapanan e-ticaret siteleri listesinde Evimister'i, Rocket Internet'in Türkiye'den çekilmesinin ardından kapanan şirketler arasında saydı. Hürriyet yazarı Sefer Levent de yıllar sonra Rocket'ın depolardaki ürünleri rakip sitelere sattığını hatırlattı. Evimister, trafik büyümesinin tek başına bir şirketin ömrünü uzatmaya yetmediği kısa bir deney olarak kaldı.

## Dersler

- Kalabalık bir kategoride aynı yatırımcının başka bir şirketiyle de yarışıyorsan, portföy kararında öncelik sende olmayabilir.
- Hızlı trafik büyümesi, alıcı bulmayı garanti etmez; satılabilir bir şirket kârlılık yolunu da göstermelidir.
- Stoklu e-ticarette çıkış planı, depodaki malın nasıl eritileceğini de kapsamalıdır.

## Kaynaklar

- [Klonların efendisi Rocket Internet'in Türkiye operasyonlarına bakış [Dosya]](https://webrazzi.com/2012/05/08/rocket-turkiye-dosya/)
- [Rocket Internet Türkiye operasyonunu kapatıyor! [Son Dakika]](https://webrazzi.com/2012/08/17/rocket-internet-turkiye-kapaniyor/)
- [Rocket Internet neden Türkiye'den çıktı?](https://webrazzi.com/2012/08/19/rocket-internet-neden-turkiyeden-cikti/)
- [Zidaya.com adlı e-ticaret sitesi kapatıldı](https://www.sabah.com.tr/teknokulis/haberler/2012/09/05/zidayacom-adli-eticaret-sitesi-kapatildi)
- [Klon kardeşler işbaşında](https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/sefer-levent/klon-kardesler-isbasinda-28936918)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/)

---

# Glitch (2009 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/glitch/
- Sektör: Oyun
- Ülke: Kanada
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Glitch, Tiny Speck'in geliştirdiği, tarayıcıda oynanan iki boyutlu ve çok oyunculu bir çevrimiçi oyundu. Savaş mekaniklerinden bilinçli olarak uzak durup oyuncuların birlikte toplama, üretme ve dünyayı şekillendirme etkinliklerine odaklanıyordu. Oyun ücretsizdi, oyuncular avatar kişiselleştirme gibi seçenekler için para harcayabiliyordu.

## Neden kapandı?

Glitch 27 Eylül 2011'de resmen yayına girdi, ancak iki ay sonra yeni oyuncular için erişilebilirlik ve deneyimli oyuncular için derinlik sorunlarını gerekçe göstererek yeniden beta aşamasına döndü. Wired'ın aktardığına göre oyun, Butterfield'ın daha önce Flickr'a dönüşen Game Neverending'i gibi ticari olarak tutmadı. Tiny Speck, Kasım 2012'de oyunun sınırlı kitle ilgisi nedeniyle kapanacağını duyurdu ve Glitch 9 Aralık 2012'de kapatıldı. Şirket, geliştirme sırasında kullandığı iç mesajlaşma aracını Slack'e dönüştürdü ve adı Slack Technologies oldu.

## Hikâyesi

Stewart Butterfield bu filmi daha önce izlemişti. 2002'de Game Neverending adlı bir oyun üzerinde çalışırken mali sıkıntılar ekibi bir yan projeye yöneltmiş, o yan proje Flickr olmuştu. Flickr'ı Yahoo'ya sattıktan yıllar sonra Butterfield hayalindeki bitmeyen oyuna geri döndü: 2009'da Britanya Kolumbiyası'na dönüp Tiny Speck'i kurdu ve yeni oyunun adını Glitch koydu.

Glitch, tarayıcıda oynanan iki boyutlu, çok oyunculu bir dünyaydı ve savaşı bilinçli olarak dışarıda bırakıyordu. Oyuncular birlikte toplayıp üretiyor, bitki yetiştirip yemek pişiriyor, görevlerle kalıcı dünyayı değiştiriyordu. Oyun ücretsizdi; gelir, avatar kişiselleştirme gibi isteğe bağlı satın almalardan gelecekti. Ars Technica oyunu eğlenceli ve küçük esprili ayrıntılarla dolu buldu. Şubat 2011'de kapalı alfadan betaya geçen Glitch, 27 Eylül 2011'de herkese açıldı.

Lansmanın ardından beklenmedik bir karar geldi. 30 Kasım 2011'de Tiny Speck, yeni oyuncular için erişilebilirlik ve deneyimli oyuncular için oyun derinliği sorunlarını gerekçe göstererek Glitch'i yeniden beta aşamasına döndürdü ve buna yayından kaldırma adını verdi. Oyun bir yıl daha geliştirildi, ama kitle büyümedi. Kasım 2012'de Tiny Speck, sınırlı kitle ilgisi nedeniyle oyunu kapatacağını duyurdu ve Glitch 9 Aralık 2012'de son bir partiyle kapandı. Şirket, oyunculara bazı oyun kaynaklarına erişim sağladığı ve işten çıkardığı çalışanlarına gösterdiği özen nedeniyle övgü aldı.

Asıl kırılma oyunun dışında yaşandı. Ekip, Glitch'i geliştirirken kendi içinde kullandığı mesajlaşma aracını ayrı bir ürüne dönüştürdü. Bu araç Slack oldu ve Tiny Speck'in adı Slack Technologies olarak değişti. Wired'ın 2014'teki profiline göre Slack, Şubat 2014'teki genel lansmanından birkaç ay sonra günde 120 binden fazla kullanıcıya ulaşmıştı. Glitch'in izleri bugün de sürüyor: Slack'in sesli görüşme özelliği Huddles'da yalnız kalan katılımcıya çalınan caz parçası aslen Glitch için hazırlanmıştı. Hayranlar da kamuya açılan kaynak kodlarından yararlanarak Eleven ve Odd Giants gibi yeniden yapımlar geliştirdi.

Glitch'in dersi, bir ürünün başarısızlığının ekibin başarısızlığı anlamına gelmediği. Oyun kitle bulamadı, ama ekibin kendi sorununu çözmek için yaptığı araç, oyunun kendisinden çok daha büyük bir pazara hitap ediyordu.

## Dersler

- Oyun ya da tüketici ürününde ilk oturumdaki öğrenme eğrisini ölçün; yeni kullanıcı kaybı, içerik eksikliğinden daha hızlı öldürür.
- Başarısız bir ürünün yan çıktılarını değerlendirin; asıl değer bazen ekibin kendi iç sorununu çözmek için yaptığı araçtadır.
- Kapatırken kullanıcılara ve çalışanlara özen göstermek, bir sonraki girişiminiz için itibar sermayesi yaratır.

## Kaynaklar

- [Glitch (video game)](https://en.wikipedia.org/wiki/Glitch_(video_game))
- [How Stewart Butterfield Created Slack From a Failed Video Game](https://www.wired.com/2014/08/the-most-fascinating-profile-youll-ever-read-about-a-guy-and-his-boring-startup/)
- [Butterfly milking and pig nibbling: building the strange world of Glitch](https://arstechnica.com/gaming/2011/11/glitch-the-battle-to-build-a-massive-multiplayer-game-without-combat/)

---

# Monster Türkiye (2008 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/monster-turkiye/
- Sektör: İK ve iş gücü
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Monster Türkiye, 1994'te ABD'de kurulan küresel iş ilanı sitesi Monster'ın monster.com.tr adresinden yayın yapan yerel sürümüydü. Site, işverenlerin ilanlarını yayımlıyor ve iş arayan profesyonelleri kariyer fırsatlarıyla buluşturuyordu. Türkiye'deki faaliyetleri Monster Recruitment İnsan Kaynakları ve Danışmanlık Ltd. Şti. üzerinden yürütülüyordu.

## Neden kapandı?

Monster, Türkiye'ye geldiğinde pazar Kariyer.net, Yenibiris.com ve SecretCV.com gibi yerli sitelerin elindeydi. Şirket, kapanış e-postasında bir gerekçe açıklamadı. Digital Age'in aktardığına göre sektör yetkilileri, Monster'ın bu yerel sitelerle rekabette zorlandığını ve bu yüzden çekildiğini söylüyordu. Monster aynı gün Brezilya ve Meksika gibi başka gelişmekte olan pazarlardan da çıktı; bu da kararın şirketin küresel önceliklerindeki bir daralmanın parçası olduğunu düşündürüyor (yorum).

## Hikâyesi

Monster, 1994'te ABD'de Jeff Taylor tarafından kurulan ve dot-com balonunun çöküşünü atlatan az sayıdaki internet şirketinden biriydi. Webrazzi, sitenin Türkçe sürümünün Ocak 2007'de sessizce yayına girdiğini fark etmiş ve Kariyer.net, Yenibiris.com, SecretCV.com gibi yerli oyuncuların hâkim olduğu pazara küresel bir rakibin gelişini merakla karşılamıştı. Sonraki haberlerde Monster Türkiye'nin 2008'de faaliyete başladığı belirtildi.

monster.com.tr, Kariyer Canavarı sloganıyla iş ilanlarını yayımlıyor, işverenleri iş arayan profesyonellerle buluşturuyordu. Site, 2011'de Webrazzi Ödülleri'nde En İyi İş Arama Sitesi kategorisinde aday gösterildi. Ancak yerel pazarda liderlik, uzun süredir faaliyet gösteren yerli sitelerdeydi.

20 Aralık 2012'de kullanıcılara gönderilen e-postada, Türkiye web sitesinin 28 Aralık 2012'de kapatılacağı ve tamamen hizmet dışı kalacağı duyuruldu. Gizlilik politikası gereği tüm kişisel bilgiler ve özgeçmişler de Monster'ın veritabanından silinecekti. Webrazzi, e-ticaretten gelen kapanış haberlerine bu kez insan kaynakları alanından bir yenisinin eklendiğini yazdı ve şirketin performansı hakkında net bilgi olmadığını not etti.

Digital Age, Hürriyet'e dayanarak Monster'ın Türkiye ile aynı gün Brezilya ve Meksika gibi başka gelişmekte olan pazarlardan da çıktığını aktardı. Aynı habere göre sektör yetkilileri, şirketin Yenibiris.com, Kariyer.net ve Secretcv.com gibi yerel kariyer siteleriyle rekabette zorlandığını ve bu nedenle çekilme kararı aldığını söylüyordu. Sayfaya eklenen notta ise ülke sayfasının 28 Aralık 2012 itibarıyla kullanımdan kalktığı belirtiliyordu.

Monster'ın Türkiye macerası yaklaşık dört yıl sürdü. Şirket 2016'da Randstad tarafından 429 milyon dolara satın alındığında 40 ülkede faaliyet gösteriyordu, Türkiye ise bu ülkeler arasında değildi. Monster Türkiye'nin hikâyesi, ağ etkisinin güçlü olduğu iş ilanı pazarlarında yerel liderlerin avantajını, küresel bir marka adının tek başına aşamayabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- İş ilanı gibi ağ etkisi güçlü pazarlarda, yerel lideri yalnızca küresel marka adıyla geçemezsin.
- Yeni bir pazara girerken yerel işveren ve aday tabanını nasıl kazanacağını baştan planla.
- Küresel bir şirketin yerel kolu, merkez küçülmeye gittiğinde ilk kesilen kalemlerden biri olabilir.

## Kaynaklar

- [Monster Türkiye kapanıyor!](https://webrazzi.com/2012/12/20/monster-turkiye-kapaniyor/)
- [Monster.com.tr kapandı](https://digitalage.com.tr/monster-com-tr-kapandi/)
- [Monster Türkiye yayında](https://webrazzi.com/2007/01/20/monster-turkiye-yayinda/)
- [İş ilanları dikeyinin kadim sitesi Monster.com 429 milyon dolara satıldı](https://webrazzi.com/2016/08/09/is-ilanlari-dikeyinin-kadim-sitesi-monster-com-satildi/)

---

# Pabbuc.com (2005 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/pabbuc/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Ekip sorunları

## Ne yapıyordu?

Pabbuc.com, Serdar Yaman'ın 2005'te İzmir'de temellerini attığı, ayakkabı, çanta ve aksesuar satan dikey bir e-ticaret sitesiydi. Türkiye'nin ilk online ayakkabı satış sitesi olarak anıldı ve 70'ten fazla markanın ürünlerini sattı. 2009'da GittiGidiyor kurucularından yatırım aldı.

## Neden kapandı?

Kurucu Serdar Yaman, Webrazzi'ye uzun süredir şirkete yeni finansal kaynak yaratmak için Türkiye'deki yatırımcılarla görüştüklerini ama sonuç alamadıklarını anlattı. Yaman'a göre özellikle GittiGidiyor'un satışının ardından ortaklarıyla arasında vizyon farkı oluştu ve yollarını ayırmaya karar verdiler. Kapanıştan önceki altı ayda yeni ürün alınmamıştı; siteyi olduğu haliyle satmak için yapılan görüşmeler de sonuç vermedi. Habertürk'ün 2017 derlemesi de kapanışı ortaklar arası anlaşmazlığa bağladı. Şirket iflas etmediğini, tasfiye sürecine girdiğini açıkladı.

## Hikâyesi

Serdar Yaman, 2005'te İzmir'de internetten ayakkabı satmak için yola çıktığında bu, Türkiye'de pek denenmemiş bir fikirdi. Webrazzi'nin sonradan aktardığına göre bir dönem ürünleri kendi evinde tutmak zorunda kalmıştı. Pabbuc.com, ayakkabının yanına çanta ve aksesuarı da ekleyerek büyüdü ve Türkiye'nin ilk online ayakkabı satış sitesi olarak anılmaya başladı.

Eylül 2009'da sitenin kaderini değiştiren bir ortaklık geldi. GittiGidiyor'un kurucuları Burak Divanlıoğlu ve Serkan Borançılı yüzde 20'şer, Goril Bilişim'in kurucusu Burak Büyükdemir ise yüzde 4,2 pay aldı. Yatırım tutarı açıklanmadı. Şubat 2012'de paylaşılan verilere göre Pabbuc.com iki yıl üst üste yüzde 500 büyümüştü. Aylık ziyaretçi sayısı 1 milyonu geçmişti, depoda 80 binden fazla ürün vardı ve 11 binden fazla müşteri yorumunun yüzde 99'u olumluydu.

Tablonun arkasında ise başka bir hikâye gelişiyordu. Yaman'ın sonradan anlattığına göre, özellikle GittiGidiyor'un satışından sonra ortaklarıyla aralarında vizyon farkı oluştu. Şirkete yeni kaynak bulmak için Türkiye'deki yatırımcılarla görüştü, ama sonuç alamadı. Son altı ayda yeni mal alınamadı, siteyi satma girişimleri de başarısız oldu.

30 Kasım 2012'de Pabbuc.com satışlara belirsiz bir süre için ara verdiğini duyurdu. Açıklamada o güne kadar verilen siparişlerin teslim edileceği belirtildi, 70'ten fazla markanın tedarikçilerine ve çalışanlara teşekkür edildi. Yaman şirketin iflas etmediğini, tasfiye sürecine girdiğini söyledi. Kapanış, ekosistemde öylesine ses getirdi ki Webrazzi birkaç gün sonra Pabbuc örneğinden yola çıkarak girişimcilere 13 ders çıkaran bir yazı yayımladı; ilk ders yatırım aramanın iyi giden bir şirket için bile aylar sürebileceğiydi.

Pabbuc.com'un hikâyesi, doğru zamanda doğru ortaklarla başlayan bir girişimin, ortakların öncelikleri değiştiğinde nasıl yalnız kalabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Yatırımcılarının kendi önceliği değiştiğinde senin şirketine bakışı da değişir; ortaklık anlaşmasını buna göre kur.
- Yatırım aramaya ihtiyacın başlamadan başla; bu süreç iyi giden bir şirket için bile aylar sürer.
- Stok yenilemeyi durdurmak, müşteriye kapanıştan önce verilen ilk sinyaldir; nakit planını buna varmadan yap.

## Kaynaklar

- [Pabbuc.com kapandı [Güncellendi]](https://webrazzi.com/2012/11/30/pabbuc-com-kapandi-son-dakika/)
- [GittiGidiyor Kurucularından Pabbuc.com'a Yatırım!](https://webrazzi.com/2009/09/14/gittigidiyor-kurucularindan-pabbuc-coma-yatirim/)
- [Pabbuc.com iki yıl üst üste yüzde 500 büyüme gösterdi [infografik]](https://webrazzi.com/2012/02/14/pabbuc-com-iki-yildda-ust-uste-yuzde-500-buyume-gosterdi-infografik/)
- [Kapanan e-ticaret girişimlerinden çıkarmanız gereken 13 ders](https://webrazzi.com/2012/12/03/kapanan-e-ticaret-girisimlerinden-cikarmaniz-gereken-13-ders/)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri)

---

# Saklışehir (2011 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/saklisehir/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Saklışehir, 2011'de açılan ve grup satın alma modeliyle indirimli deneyimler satan bir fırsat sitesiydi. Kapalıçarşı'da kaligrafi atölyesi ya da Osmanlı kostümleriyle fotoğraf çekimi gibi geleneksel temalı fırsatlarla muhafazakâr kullanıcıları hedefliyordu. Başlangıçta yalnızca İstanbul'da fırsat sunuyordu.

## Neden kapandı?

Kurucu Ömer Ekinci, kapanışın ardından yazdığı özeleştiride ilk hata olarak hedef kitleyi gösterdi: muhafazakârlık tanımlanabilir bir müşteri profili değildi. Site için ayrı bir bütçe ayırmamış, ana şirketi Desnet'in gelirleriyle ayakta tutabileceğini düşünmüştü; bu nedenle deneyimli bir ekip yerine e-ticareti bilmeyen gençlerle yola çıktı. Teknik altyapıya ve pazarlama becerilerine yeterince yatırım yapmadığını, Desnet'teki görevini sürdürdüğü için tam odaklanamadığını da kabul etti. Grup satın alma pazarının zorluğu ve hızlı değişen dinamikleri de işini zorlaştırdı. Ekinci yaklaşık bir yıl sonra siteyi kapatıp ana işine döndü.

## Hikâyesi

Ömer Ekinci, babasıyla birlikte kurduğu Desnet'i barkod ve saha satış sistemleri alanında büyütmüş, 2009'da Yılın Genç Girişimcisi ödülünü almıştı. 2011'de grup satın alma siteleri Türkiye'de hızla çoğalırken o da bu pazara girmeye karar verdi. GZT'nin aktardığına göre fikir, tesettür giyim üreten bir arkadaşının ürünlerini her platformda satamadıklarını söylemesiyle doğdu, sonra bir hizmet ve deneyim satış platformuna dönüştü.

Saklışehir, Haziran 2011'de muhafazakâr kullanıcılara yönelik bir fırsat sitesi olarak açıldı. İlk fırsatlar arasında Kapalıçarşı'da kaligrafi atölyesi, Ciğeristan'da ciğer menüsü ve Osmanlı kostümleriyle fotoğraf çekimi vardı. Webrazzi'ye göre site ilk gününde 150'ye yakın fırsat satmıştı. Ekinci açılıştan önce verdiği röportajda projeye altı ay çalıştıklarını ve yayına girmeden yatırımcı ilgisi gördüklerini anlatıyordu.

Bir yıl sonra tablo değişmişti. Ekinci, Kasım 2012'de kendi blogunda yayımladığı yazıda Saklışehir'in başarılı olmadığını fark ettiği anı ve hatalarını tek tek sıraladı. İlk hata hedef kitleydi: muhafazakârlık ölçülebilir bir müşteri profili değildi. Site için ayrı bir bütçe ayırmamış, masrafları Desnet'in geliriyle karşılayabileceğini düşünmüştü. Bu yüzden deneyimli bir ekip yerine e-ticareti bilmeyen ama öğrenmeye hevesli gençlerle çalıştı; hazır yazılımla yetinip teknik altyapıya yeterince yatırım yapmadı. Desnet'teki görevini bırakmadığı için tam odaklanamadı ve bir süre sonra ana şirketini de ihmal ettiğini fark etti. Yatırım da almadı; yazısında o dönem kendisine yatırımcı olarak da yatırım yapmayacağını söyledi.

Ekinci siteyi kapatıp bütün dikkatini Desnet'e verdi. Yıllar sonra GZT'ye konuşurken nedeni tek cümleyle özetledi: "Hedef kitlemi tam olarak tanıyamadığım için başarısız olduk." Webrazzi de Ekinci'nin yazısının ardından Saklışehir'i, aynı hafta kapanan Pabbuc.com ile birlikte e-ticaret girişimcilerine ders çıkarılacak örnekler arasında gösterdi.

Saklışehir'in hikâyesi, bir kurucunun kendi hatalarını açıkça yazdığı ender Türk başarısızlık anlatılarından biri olarak dikkat çekiyor.

## Dersler

- Hedef kitleni bir etiketle değil, ölçülebilir ihtiyaç ve davranışlarla tanımla.
- Yeni işe ayrı ve yeterli bir bütçe ayırmadan başlama; iyi niyet sermayenin yerini tutmaz.
- Mevcut işini yürütürken yan proje olarak girişim kurmak iki işi de riske atabilir.
- Bilmediğin bir alana, o alanı bilen deneyimli bir ekiple gir.

## Kaynaklar

- [Saklışehir Neden Battı? E-Ticarette Neden Çuvalladım? [Bir Başarısızlık hikayesi]](https://web.archive.org/web/20121204022955/http://www.omerekinci.com:80/e-ticarette-neden-cuvalladim-bir-basarisizlik-hikayesi.html)
- [Kapanan e-ticaret girişimlerinden çıkarmanız gereken 13 ders](https://webrazzi.com/2012/12/03/kapanan-e-ticaret-girisimlerinden-cikarmaniz-gereken-13-ders/)
- [Fırsat Pazarının Alaturka Oyuncusu Saklışehir Açıldı](https://webrazzi.com/2011/06/07/saklisehir-acildi/)
- [Ömer Ekinci girişimcilikte başarısızlıkları başarıya dönüştürdü](https://www.gzt.com/hayat/omer-ekinci-girisimcilikte-basarisizliklari-basariya-donusturdu-3768494)

---

# Sosyomat (2006 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sosyomat/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Sosyomat, hafif.org ve bildirgec.org gibi sitelerin sahibi Pilli Network'ün 2006'da açtığı etiket temelli bir sosyal ağdı. Kullanıcılar arkadaş ekliyor, ortak ilgi alanlarına göre bağlantı kuruyor, başlıklar hakkında yorum yazıyor ve kendi sayfalarını oluşturabiliyordu. 2007'deki yeni sürümle kullanıcıların kendi kurallarıyla yönettiği gruplar, durum mesajları ve kişisel bloglar eklendi.

## Neden kapandı?

Pilli'nin kurucularından Hasan Yalçınkaya'ya göre sitenin reklam gelirleri son birkaç yıldır barındırma giderlerinin çok altındaydı ve Sosyomat, Pilli'nin bütçesinde her ay önemli bir açık yaratıyordu. Reklam gelirini artırmak ya da yeni bir gelir modeli kurmak yatırım gerektiriyordu, ancak şirketin buna ayıracak kaynağı yoktu. Webrazzi'nin değerlendirmesine göre Facebook'un neredeyse tüm yerel sosyal ağları geride bırakması, Sosyomat'ın kullanıcı kaybının temel nedeniydi. Kapanış duyurusunda, şirkette sitenin kodunu bilen kimsenin kalmadığı da belirtiliyordu. Site 20 Eylül 2012'de kapandı.

## Hikâyesi

2006 yazında Türkiye'de Facebook henüz tanınmıyordu. O dönem hafif.org, bildirgec.org ve 22dakika.org gibi kullanıcı içeriğine dayalı siteleriyle bilinen Pilli Network, yeni bir proje üzerinde çalışıyordu: etiket temelli bir sosyal ağ olan Sosyomat. Webrazzi'nin Ağustos 2006'da yayımladığı ve sitenin tanıttığı ilk girişim yazısı da Sosyomat hakkındaydı. Kullanıcılar arkadaş ekliyor, ortak ilgi alanına sahip kişilerle bağlantı kuruyor, başlıklar hakkında yorumlar yazıyor ve kendi sayfalarını oluşturabiliyordu.

2007'de gelen yeni sürüm siteyi büyük ölçüde değiştirdi. Kullanıcılar herkese açık, onaylı ya da tamamen gizli gruplar kurabiliyor, bu grupları kendi kurallarıyla yönetebiliyordu. Arkadaşların ne yaptığını gösteren durum mesajları, takip aracı ve kişisel bloglar da eklendi. NTV'nin aktardığına göre Sosyomat, 2009'un en iyilerini seçen Webrazzi üyelerinin oylamasında en iyi üç arkadaşlık ve sosyal ağ sitesi arasında yer aldı.

Ancak Facebook'un Türkiye'de hızla yayılması, yerli sosyal ağların çoğunu geride bıraktı. 2011'de ortaklar arasındaki hisse satışıyla Pilli'nin tek sahibi olan Hasan Yalçınkaya, şirketin yazarlara reklam geliri dağıttığı modeli bıraktığını ve altyapıyı baştan yazacaklarını duyurdu. Sosyomat'ın akıbeti bir yıl sonra belli oldu.

Eylül 2012'de siteye girenler, Sosyomat'ın 20 Eylül'de kapanacağını bildiren bir notla karşılaştı. Kullanıcılardan yazılarını yedeklemeleri ve arkadaşlarının iletişim bilgilerini almaları isteniyordu. Notta dikkat çeken bir itiraf da vardı: "Pilli'de Sosyomat'ın kodundan anlayan kimse kalmadı." Yalçınkaya, Webrazzi'ye yaptığı açıklamada sitenin reklam gelirlerinin son birkaç yıldır barındırma giderlerinin çok altına düştüğünü, Sosyomat'ın Pilli'nin bütçesinde her ay önemli bir açık yarattığını anlattı. Gelir artırmak için yatırım gerekiyordu, ama bu kaynak yoktu.

Sosyomat'ın hikâyesi, Facebook öncesi dönemde kendi topluluğunu kuran yerli sosyal ağların, küresel bir platform aynı ihtiyacı daha büyük ölçekte karşılamaya başladığında nasıl hızla sessizleştiğini gösteriyor.

## Dersler

- Reklam gelirine dayanan bir topluluk sitesinde kullanıcı kaybı, maliyetler sabit kalırken geliri hızla eritir.
- Küresel bir platformla aynı ihtiyaca yanıt veriyorsan, farkını net ve savunulabilir kıl.
- Ürünü bilen ekip dağıldığında ürün, teknik olarak da sürdürülemez hale gelir.

## Kaynaklar

- [Bir efsanenin sonu: Sosyomat.com kapanıyor](https://webrazzi.com/2012/09/10/sosyomat-kapaniyor/)
- [ntvmsnbc yine en iyisi](https://www.ntv.com.tr/turkiye/ntvmsnbc-yine-en-iyisi,B3VP6QkUF0StIDDQkGMRZA)
- [pillinetwork'ün yeni girişimi sosyomat](https://webrazzi.com/2006/08/10/pillinetworkun-yeni-girisimi-sosyomat/)
- [Sosyomat'ın yeni versiyonu ve ilk ekran görüntüleri](https://webrazzi.com/2007/08/03/sosyomatin-yeni-versiyonu-ve-ilk-ekran-goruntuleri/)
- [Pilli Network Kabuk Değiştiriyor](https://webrazzi.com/2011/06/17/pilli-network-degisim/)

---

# Sporena (2011 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/sporena/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Sporena, Rocket Internet'in Kasım 2011'de Türkiye'de açtığı ve spor ürünlerine odaklanan bir e-ticaret sitesiydi. 40'a yakın markanın spor ayakkabı, giyim ve aksesuarlarını satıyor, ücretsiz kargo ve bir ay içinde iade imkânı sunuyordu. Hedefi, Türkiye'nin en geniş marka seçeneğine sahip online spor mağazası olmaktı.

## Neden kapandı?

Sporena hızla trafik kazandı, ancak kendi kaderini belirleyecek konumda değildi. Webrazzi Ağustos 2012 başında, Rocket Internet'in Türkiye'de yalnızca daha iyi giden Zidaya ile devam etmeyi planladığını ve Sporena'nın eylülde yayınını durduracağını duyurdu; Zidaya zaten Sporena'nın ürünlerini de satıyordu. Birkaç gün sonra Rocket, Türkiye operasyonunu tamamen kapatma kararı aldı. Webrazzi'de konuk yazar olarak görüş bildiren Nurettin Özdoğan'a göre dikey e-ticaret modeli, kampanya odaklı alışverişin hâkim olduğu Türkiye pazarında beklenen ölçeği yakalayamamış olabilirdi. Habertürk de Sporena'nın Rocket'ın Türkiye'den çıkışıyla kapandığını yazdı.

## Hikâyesi

Sporena, Rocket Internet'in 2011'in ikinci yarısında Türkiye'de başlattığı hızlı yatırım dalgasının parçalarından biriydi. Webrazzi'nin Aralık 2011'deki haberine göre site, Serhat Karahan ve Aslı Fidangenç'in ortak çalışmasıyla yayına girdi. Spor giyimi seven ve alternatif sporlarla ilgilenen kullanıcıları hedefleyen Sporena, 40'a yakın markanın ayakkabı, giyim ve aksesuarlarını satıyordu. Ücretsiz kargo ve bir ay içinde iade ya da değişim imkânı, sitenin öne çıkardığı vaatlerdi. Aslı Fidangenç, hedeflerini Türkiye'nin en kapsamlı online spor mağazası olmak diye özetliyordu.

İlk aylar hızlı geçti. Webrazzi'nin Mayıs 2012'de Google Ad Planner verileriyle yaptığı karşılaştırmaya göre Sporena aylık 350 bin tekil ziyaretçiye ulaşmıştı ve trafiği son üç ayda yüzde 171 büyümüştü. En yakın rakibi olarak gösterilen Sporcum.com'un aylık ziyaretçisi 120 bin civarındaydı.

Fakat Sporena'nın geleceği, Rocket'ın Türkiye portföyündeki yerine bağlıydı. 7 Ağustos 2012'de Webrazzi, şirkete yakın kaynaklara dayanarak Sporena'nın eylülde yayınını durduracağını, Rocket'ın Türkiye'de yalnızca daha iyi giden Zidaya ile devam edeceğini yazdı. Zidaya zaten Sporena'nın ürünlerini de satıyordu. On gün sonra ise Rocket Internet, Türkiye operasyonunu tamamen kapatma kararı aldı; Webrazzi'ye göre şirketin yaklaşık 400 çalışanının büyük kısmının işini kaybetmesi bekleniyordu. Aynı habere göre Rocket'ın Türkiye'deki siteleri bundan sonra yeni ürün almayacak, yalnızca eldeki stokları satacak ve ardından yayınlarına son verecekti.

Sabah'ın Teknokulis sayfası Eylül 2012'de Sporena, Evimister ve Zidaya'nın kapandığına dair şikayetlerin asılsız çıkmadığını yazdı. Habertürk de 2017'de derlediği listede Sporena'yı, Rocket'ın Türkiye'den çıkışıyla kapanan siteler arasında gösterdi.

## Dersler

- Aynı çatı altındaki kardeş şirketlerle aynı müşteriye aynı ürünü satıyorsan, ilk kapatılacak olan sen olabilirsin.
- Trafik büyümesi, kârlı bir birim ekonomisi yerine geçmez.
- Dikey bir mağaza, genel sitelere göre daha iyi bir seçki ya da deneyim sunmuyorsa ölçeklenmekte zorlanır.

## Kaynaklar

- [Rocket Internet'ten Spor Tutkunlarına Özel Yeni Dikey E-ticaret Sitesi](https://webrazzi.com/2011/12/06/sporena-rocket-internet/)
- [Klonların efendisi Rocket Internet'in Türkiye operasyonlarına bakış [Dosya]](https://webrazzi.com/2012/05/08/rocket-turkiye-dosya/)
- [Rocket İnternet yeni web sitesi ile girişimlerini vitrine koydu](https://webrazzi.com/2012/08/07/rocket-internet-turkiye-girisimleri/)
- [Rocket Internet Türkiye operasyonunu kapatıyor! [Son Dakika]](https://webrazzi.com/2012/08/17/rocket-internet-turkiye-kapaniyor/)
- [Rocket Internet neden Türkiye'den çıktı?](https://webrazzi.com/2012/08/19/rocket-internet-neden-turkiyeden-cikti/)
- [Zidaya.com adlı e-ticaret sitesi kapatıldı](https://www.sabah.com.tr/teknokulis/haberler/2012/09/05/zidayacom-adli-eticaret-sitesi-kapatildi)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/)

---

# Vimjo (2010 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/vimjo/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Vimjo, 2010'da ağız ve diş sağlığından ev tipi medikal ürünlere, kozmetikten sağlık bakım ürünlerine kadar 25 binden fazla kişisel bakım ürünü satmak için açılan bir e-ticaret sitesiydi. Televizyon reklamları, kampanyalar ve İstanbul içinde hızlı teslimatla tanındı. Ümraniye'de fiziksel bir mağaza da açan şirket, yurt genelinde mağaza ağı kurmayı planlıyordu.

## Neden kapandı?

Sabah'ın 2012'deki haberine göre Vimjo, yüksek adetlerde stokladığı altın çilek kapsüllerini, ürünün kaçak üretimlere bağlı ölümler nedeniyle yasaklanmasının ardından satamadı ve finansal krize girdi. Aynı habere göre şirketin eski yöneticileri, kontrolsüz harcamaların da etkili olduğunu söyledi; ünlülerle çekilen reklamlara milyonlarca dolar ödenmişti. Teknik altyapının ve dağıtım sisteminin doğru kurulmadığı da aktarıldı. Sabah, 40'a yakın alacaklı şirketin milyonlarca dolarlık alacakları için haciz davası açtığını yazdı. Turkishtime da sitenin 2012'de milyonlarca dolarlık borçla kapandığını, temel nedenin stok yönetimi ve kurumsal yönetim eksikliği olduğunu belirtti.

## Hikâyesi

Vimjo'nun hikâyesi, Aydınlı Küçükoğlu ailesinin İstanbul'daki küçük bir dükkânında başladı. Sabah'ın aktardığına göre Murat Küçükoğlu işe internetten zayıflama ürünleri satarak girdi, ardından Küçükoğlu Gıda üzerinden Avrupa ve başka ülkelerden getirdiği kişisel bakım ürünlerini pazarlamaya başladı. Kardeşleri Mehmet ve Mesut Küçükoğlu ile birlikte yürüttüğü bu iş, 2010'da Vimjo markasıyla büyük bir e-ticaret girişimine dönüştü.

Eylül 2010'daki basın toplantısında hedefler iddialıydı. BThaber'in haberine göre Genel Müdür Ahmet Hakan Özgür, 2010 sonuna kadar 15 milyon doları aşkın yatırım yapmış olacaklarını, sitenin ağız ve diş sağlığından kozmetiğe kadar 25 binden fazla ürün sunduğunu anlattı. Vimjo televizyon reklamlarında ünlüleri oynattı, İstanbul içinde birkaç saat içinde teslimat vaat etti ve Ümraniye'de ilk fiziksel mağazasını açtı. Plan, İstanbul'da 3, yurt genelinde 17 mağazaya ulaşmaktı. Üye sayısı 130 bine çıktı.

Mart 2012'ye gelindiğinde tablo tamamen değişmişti. Sabah, şirketin faaliyetlerini durdurma noktasına geldiğini yazdı. Habere göre Vimjo, dönemin en popüler ürünlerinden altın çilek kapsüllerini yüksek adetlerde stoklamıştı; ürün, kaçak üretimlere bağlanan ölümler nedeniyle yasaklanınca bu stok elde kaldı. Eski yöneticiler, ünlülerle çekilen pahalı reklamlar başta olmak üzere kontrolsüz harcamaların da şirketi zora soktuğunu anlattı. Site müşterilere ürün ulaştıramaz hale gelmiş, internetteki şikayetler binleri bulmuştu. Aynı habere göre 40'a yakın alacaklı şirket, milyonlarca dolarlık alacakları için Vimjo'ya haciz davası açmıştı.

Turkishtime, yıllar sonra derlediği başarısız girişimler listesinde Vimjo'nun 2012'de milyonlarca dolarlık borçla kapandığını, temel nedenin ise zayıf stok yönetimi ve kurumsal yönetim eksikliği olduğunu yazdı. Sektörün en büyük yatırımlarından biri olarak tanıtılan girişim, iki yıl bile dolmadan tarihe karıştı.

## Dersler

- Tek bir popüler ürüne büyük stokla yüklenmek, o ürün yasaklandığında bütün şirketi riske atar.
- Reklam bütçesi, gelirle ve birim ekonomisiyle orantılı büyümeli.
- Mağaza ağı hedeflemeden önce stok yönetimini ve dağıtımı sağlam kur.

## Kaynaklar

- [“vimjo.com” kişisel bakımın tek adresi olmak istiyor](https://www.bthaber.com/vimjo-com-kisisel-bakimin-tek-adresi-olmak-istiyor/)
- [En büyük e-ticaret yatırımıydı](https://www.sabah.com.tr/ekonomi/2012/03/30/altin-cilekle-altin-vurgun)
- [50 başarısız startup ve hatalarından çıkarılacak 50 ders (30-50)](https://turkishtimedergi.com/dijital-girisim/%EF%BB%BF-50-basarisiz-startup-ve-hatalarindan-cikarilacak-50-ders-30-50/)

---

# Zidaya (2012 – 2012)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/zidaya/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Zidaya, Alman şirket kurucusu Rocket Internet'in Şubat 2012'de Türkiye'de açtığı bir e-ticaret sitesiydi. Ayakkabı, giyim, aksesuar ve kozmetik ürünleri satıyor, zaman zaman teknoloji ürünlerine de yer veriyordu. Kısa sürede Rocket'ın Türkiye'deki en çok ziyaret edilen sitelerinden biri oldu.

## Neden kapandı?

Zidaya'nın kaderi, kendi performansından çok Rocket Internet'in Türkiye kararına bağlıydı. Şirket 17 Ağustos 2012'de Türkiye operasyonunu kapatma kararı aldı ve yaklaşık 400 çalışanın büyük bölümü işini kaybetti. Rocket çıkış için resmi bir gerekçe açıklamadı; Wamda'nın aktardığı yorumlara göre Türkiye'deki getiriler, yüksek maaşlarla kurulan ekiplerin maliyetini karşılamıyordu. Webrazzi'de konuk yazar olarak yazan Nurettin Özdoğan da dikey e-ticaret modelinin, kampanya odaklı alışverişin hâkim olduğu Türkiye pazarına uymadığını ve kâr marjlarının düşük olduğunu savundu. Zidaya kısa süre stoklarını satmaya devam etti, ardından kapandı.

## Hikâyesi

Rocket Internet, başarılı internet modellerini hızla başka ülkelere taşımasıyla bilinen Alman bir şirket kurucusuydu. Webrazzi'nin Mayıs 2012'de hazırladığı dosyaya göre şirket 2011'in ikinci yarısında Türkiye'ye girdi, kısa sürede yaklaşık 400 çalışana ulaştı ve e-ticaret alanında yedi ayrı girişim kurdu. Bunların en dikkat çekeni Şubat 2012'de açılan Zidaya'ydı. Rocket'ın Türkiye'ye Zalando markasını getireceği konuşuluyordu; bunun yerine yeni bir marka yaratıldı.

Zidaya ayakkabı, giyim, aksesuar ve kozmetik satıyordu, zaman zaman yeni iPad gibi farklı ürünlere de yer veriyordu. Webrazzi'nin Google Ad Planner verilerine dayanan hesabına göre site birkaç ay içinde aylık 550 bin tekil ziyaretçiye ulaştı ve Türkiye'de ziyaretçi sıralamasında 204. sıraya yükseldi. Ağustos başında Webrazzi, Rocket'ın Zidaya'nın iyi gidişi nedeniyle Türkiye'de yola yalnızca bu siteyle devam etmeyi düşündüğünü duyurdu.

Birkaç gün sonra tablo değişti. 17 Ağustos 2012'de Webrazzi, şirket içinden doğruladığı bilgiyle Rocket Internet'in Türkiye operasyonunu tamamen kapattığını yazdı; haber The Next Web gibi yabancı yayınlarda da yankı buldu. Sabah'ın Teknokulis sayfasına konuşan bir Zidaya yetkilisi, sitenin satışa kapatıldığını, 31 Ağustos'ta başlayan işten çıkarmaların 14 Eylül'de tamamlanacağını ve stoklar bittikten sonra sitenin kapanacağını anlattı. Hürriyet yazarı Sefer Levent de yıllar sonra Rocket'ın depolardaki ürünleri rakip sitelere sattığını hatırlattı.

Rocket Internet kararın gerekçesini açıklamadı. Yorumlar, dikey e-ticaret modelinin kampanya odaklı Türkiye pazarına uymadığı ve getirilerin yüksek maaşlarla kurulan ekiplerin maliyetini karşılamadığı noktasında buluştu. Zidaya'nın hikâyesi, büyüme rakamları iyi görünse bile bir şirketin geleceğinin merkezdeki hesaplara bağlı olabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Yabancı bir şirket kurucusunun parçasıysan, kaderin yerel performansından çok merkezin portföy kararlarına bağlıdır.
- Hızlı büyüme için yüksek maaşla kurulan ekip, getiri beklentisi karşılanmadığında aynı hızla dağıtılabilir.
- Bir pazarın alışveriş alışkanlıklarını anlamadan başka ülkede işleyen modeli kopyalamak risklidir.

## Kaynaklar

- [Klonların efendisi Rocket Internet'in Türkiye operasyonlarına bakış [Dosya]](https://webrazzi.com/2012/05/08/rocket-turkiye-dosya/)
- [Rocket İnternet yeni web sitesi ile girişimlerini vitrine koydu](https://webrazzi.com/2012/08/07/rocket-internet-turkiye-girisimleri/)
- [Rocket Internet Türkiye operasyonunu kapatıyor! [Son Dakika]](https://webrazzi.com/2012/08/17/rocket-internet-turkiye-kapaniyor/)
- [Rocket Internet neden Türkiye'den çıktı?](https://webrazzi.com/2012/08/19/rocket-internet-neden-turkiyeden-cikti/)
- [Rocket Internet Exits Turkey, May Fire 400 People](https://thenextweb.com/news/rocket-internet-reportedly-exits-turkey-despite-fast-growing-internet-economy-sheds-400-staff)
- [UPDATED: Rocket Internet Exits Turkey, Mizado, Expands Amazon Clone in Egypt and Morocco](https://www.wamda.com/2012/08/rocket-internet-to-exit-turkey-mizado-refocus-on-egypt-and-north-africa)
- [Zidaya.com adlı e-ticaret sitesi kapatıldı](https://www.sabah.com.tr/teknokulis/haberler/2012/09/05/zidayacom-adli-eticaret-sitesi-kapatildi)
- [Klon kardeşler işbaşında](https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/sefer-levent/klon-kardesler-isbasinda-28936918)
- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/)

---

# İçkisepeti (2008 – 2011)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/ickisepeti/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

İçkisepeti, 2008 yazında İstanbul'da açılan ve alkollü içkiyi internetten ya da telefonla sipariş edilip kapıya getirilen bir e-ticaret sitesiydi. Haftanın her günü 24 saat hizmet veriyor, Sefaköy'deki depodan motosiklet ve araçlarla ortalama 30 dakikada teslimat yapıyordu. Yaklaşık 300 çeşit içkinin yanında sigara, puro ve atıştırmalık da satıyordu.

## Neden kapandı?

İçkisepeti'nin kapanışı bir pazar ya da ekip sorunundan değil, mevzuat değişikliğinden kaynaklandı. Şirket Mart 2011'de kendi Twitter hesabından, 6111 sayılı Kanun'un 175. maddesi gereğince online sipariş hizmetini durdurduğunu duyurdu. Habertürk'ün 2017'deki derlemesine göre site, bu yasayla internetten alkol satışının yasaklanması sonrasında mecburen kapandı. İş modelinin tamamı online ve telefonla sipariş üzerine kurulu olduğu için, düzenleme ana ürünü doğrudan ortadan kaldırdı. Düzenlemeye bağlı sektörlerde kurulan girişimlerin tek bir yasal değişiklikle bütünüyle geçersiz kalabileceğinin tipik bir örneğiydi.

## Hikâyesi

Cenk Dilbaz'ın aklına fikir, Yeşilköy'deki evinde içki bittiğinde ve çevredeki dükkânların hepsini kapalı bulduğunda geldi. Kuzen Turizm adlı seyahat şirketinin sahibi olan Dilbaz, bu küçük sıkıntıyı bir işe dönüştürmeye karar verdi. İçkisepeti, 2008 yazında İstanbul'da hizmete girdi.

Ensonhaber'in Temmuz 2008'deki haberine göre site haftanın her günü 24 saat açıktı. Sefaköy'deki depodan motosikletli ve araçlı kuryelerle İstanbul'un her yerine ortalama 30 dakikada teslimat yapılıyordu. Katalogda yaklaşık 300 çeşit içki vardı, yanında sigara, puro ve atıştırmalık da satılıyordu. Kullanıcılar internetten ya da telefonla sipariş verip kapıda nakit veya kredi kartıyla ödeyebiliyordu. Dilbaz, açılış gününde sitenin 50 bin ziyaretçi aldığını, 20 kişilik bir ekiple başladıklarını ve bir yılda altyapıya yaklaşık 700 bin YTL harcadıklarını anlatıyordu. Bursa, Ankara, İzmir ve Antalya'dan bayilik talepleri gelmişti. Dilbaz hizmetin, içki almak için arabaya binmeyi gereksiz kılarak alkollü araç kullanımını da azaltacağını savunuyordu.

İçkisepeti yaklaşık iki buçuk yıl bu modelle çalıştı. Ancak 2011'de çıkan 6111 sayılı yasa, şirketin dayandığı zemini değiştirdi. 7 Mart 2011'de İçkisepeti, Twitter hesabından yaptığı paylaşımda 6111 sayılı Kanun'un 175. maddesi gereğince online sipariş hizmetini durdurduğunu duyurdu. Habertürk'ün 2017'de hazırladığı kapanan e-ticaret siteleri listesinde de İçkisepeti, internetten alkol satışının yasaklanması sonrasında mecburen kapanan site olarak yer aldı.

İçkisepeti'nin hikâyesi, girişimcilerin çoğu zaman hesaba katmadığı bir riski öne çıkarıyor: kuralların değişmesi. Talep vardı, lojistik çalışıyordu ve fikir kısa sürede ilgi görmüştü. Ama işin tamamı internetten satışa dayandığı için, yasal çerçevedeki tek bir değişiklik ana ürünü bir gecede ortadan kaldırdı. Şirketin elinde geçebileceği başka bir kanal ya da ürün yoktu.

## Dersler

- Düzenlemeye açık ürünlerde, iş modelinin yasal dayanağını ve olası değişiklikleri baştan izle.
- Tek bir satış kanalına bağımlıysan, o kanal kapandığında geçebileceğin bir B planı hazırla.
- Hızlı teslimat vaadi güçlü bir talep yaratabilir, ama talep tek başına yasal riski ortadan kaldırmaz.

## Kaynaklar

- [Markafoni'den önce kapanan Türk e-ticaret siteleri! Online alışveriş siteleri neden kapandı?](https://www.haberturk.com/ekonomi/teknoloji/haber/1517700-markafoniden-once-kapanan-turk-e-ticaret-siteleri/13)
- [Evde içki bitince](https://www.ensonhaber.com/ekonomi/evde-icki-bitince-117826)
- [6111 sayılı Kanunun 175. maddesi gereğince online sipariş hizmetimizi durdurduk](https://twitter.com/ickisepeti/status/44728119193645056)
- [Şimdiye Kadar Kapanan Alışveriş Siteleri](https://www.kartal24.com/73531-kapanan-alisveris-siteleri)

---

# Solyndra (2005 – 2011)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/solyndra/
- Sektör: Enerji ve iklim
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 198 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Solyndra, Fremont merkezli bir güneş enerjisi şirketiydi ve bakır indiyum galyum selenit (CIGS) ince film hücrelerden oluşan silindirik paneller üretiyordu. Paneller büyük ve düz ticari çatılar için tasarlanmıştı ve yatay, sık dizilerek çatı başına daha fazla elektrik üretmeyi vaat ediyordu. Şirket 2009'da 535 milyon dolarlık federal kredi garantisi aldı.

## Neden kapandı?

2009 ile 2011 ortası arasında rakip teknolojilerin temel girdisi olan polisilikonun fiyatı yaklaşık yüzde 89 düştü ve Çinli üreticilerin geleneksel silikon panelleri çok ucuzladı. Solyndra'nın özel tasarımlı panelleri bu fiyatlarla rekabet edemedi; şirket Kasım 2010'da üretimini tek tesiste toplayıp işten çıkarmalara gitti. Büyük ölçüde federal kredi garantisiyle kurulan 733 milyon dolarlık yeni fabrika Fab 2, ağır bir sabit maliyet yükü oluşturdu. 31 Ağustos 2011'de şirket tüm faaliyetlerini durdurduğunu, 1.100 çalışanını çıkardığını ve Chapter 11 iflas başvurusu yapacağını açıkladı.

## Hikâyesi

Eylül 2010'da Fremont'ta açılan Fab 2, 733 milyon dolarlık, robotlarla donatılmış yeni nesil bir güneş paneli fabrikasıydı. Tesisin inşasında 535 milyon dolarlık federal kredi garantisi ve özel yatırımcılardan gelen en az 198 milyon dolar kullanılmıştı. Bir yıl sonra fabrika sessizdi ve Solyndra ABD'nin en tartışmalı iflaslarından birinin merkezindeydi.

Şirketi Mayıs 2005'te Chris Gronet kurdu. Solyndra, bakır indiyum galyum selenit (CIGS) ince film hücrelerden oluşan silindirik paneller üretiyordu; büyük ve düz ticari çatılara yatay olarak sık dizilen, rüzgârın arasından geçebildiği bu paneller çatı başına daha fazla elektrik üretecekti. George Kaiser Family Foundation, U.S. Venture Partners, CMEA Ventures, Redpoint Ventures ve Virgin Green Fund yatırımcılar arasındaydı. 2009'da Obama yönetimi 535 milyon dolarlık krediye garanti verdi; şirket o yıl 100 milyon, 2010'da yaklaşık 140 milyon dolar gelir açıkladı.

Pazar ise tersine döndü. 2009 ile 2011 ortası arasında rakip teknolojilerin temel girdisi olan polisilikonun fiyatı yaklaşık yüzde 89 düştü. Suntech ve Yingli gibi Çinli üreticilerin geleneksel panelleri çok ucuzladı ve Solyndra'nın özel tasarımı bu fiyatlarla yarışamadı. Kasım 2010'da şirket üretimini tek tesiste toplayıp yaklaşık 40 çalışanını çıkardı, 150 geçici işçinin sözleşmesini yenilemedi. 31 Ağustos 2011'de tüm faaliyetlerini durdurduğunu, 1.100 çalışanını işten çıkardığını ve Chapter 11 iflas başvurusu yapacağını duyurdu.

İflas kısa sürede siyasi bir tartışmaya dönüştü. Eylül 2011'de FBI şirketin ofislerinde arama yaptı; şirketin kredi garantisi alırken Enerji Bakanlığı'nı yanıltan hatalı bilgiler kullandığının kamuoyuna yansıması tartışmayı büyüttü. Adalet Bakanlığı ile Enerji Bakanlığı Genel Müfettişliği'nin dört yıllık ortak soruşturması ise 2015'te herhangi bir suç duyurusu ya da siyasi yolsuzluk tespiti olmadan kapandı. Kredi programı Solyndra'dan 528 milyon dolar zarar etti; şirket sonradan Çinli üreticilere açtığı yıkıcı fiyatlama davalarında toplam yaklaşık 52,5 milyon dolarlık uzlaşma sağladı.

Solyndra, iddialı bir donanım girişiminin maliyet eğrisini yanlış okumasının bedelini gösteriyor. Hammadde fiyatları çöktüğünde, pahalı bir fabrika ve özel bir tasarım avantaj olmaktan çıkıp yüke dönüştü.

## Dersler

- Donanımda hammadde fiyatındaki sert bir düşüş rakip teknolojiyi bir anda ucuzlatabilir; maliyet avantajınızı farklı fiyat senaryolarında test edin.
- Talep kanıtlanmadan dev bir fabrikaya yatırım yapmak, pazar döndüğünde taşınamaz bir sabit maliyet yaratır; kapasiteyi aşamalı artırın.
- Kamu desteği alan şirketler yakın takip altındadır; beyanlarınızı ve kayıtlarınızı her zaman bağımsız denetime hazır tutun.

## Kaynaklar

- [Solyndra](https://en.wikipedia.org/wiki/Solyndra)
- [Solar panel firm Solyndra to cease operations](https://www.latimes.com/business/la-xpm-2011-sep-01-la-fi-solar-shutdown-20110901-story.html)
- [FBI searches shuttered Solyndra offices, plant in California](https://web.archive.org/web/20201116162816/https://www.washingtonpost.com/politics/fbi-searches-shuttered-solyndra-offices-plant-in-california/2011/09/08/gIQAu4kRCK_story.html)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q3271267](https://www.wikidata.org/wiki/Q3271267)

---

# Lala (2006 – 2010)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/lala/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 20 milyon $
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Lala, Palo Alto merkezli bir çevrimiçi müzik servisiydi ve başlangıçta kullanıcılar arasında ikinci el CD takasına aracılık etti. Daha sonra kullanıcıların kendi müziklerini yükleyip dinleyebildiği, şarkıları bir kez ücretsiz dinleyip ardından 10 sente sınırsız web dinleme hakkı ya da 89 sente MP3 satın alabildiği bir modele geçti. Büyük plak şirketleriyle anlaşmaları vardı ve 8 milyonun üzerinde lisanslı şarkı sunduğunu açıklıyordu.

## Neden kapandı?

Şirket iş modelini birkaç kez değiştirdi: önce CD takası, 2007'de kısa süre sonra açıklamasız kaldırılan ücretsiz dinleme, 2008'de de 10 sentlik web şarkısı modeli. Takas işinde kargo ve kullanılmayan pullu zarflar potansiyel gelir kaybı yarattı. TechCrunch'ın aktardığı New York Times haberine göre Lala yöneticileri kısa vadede kâra geçme ihtimalinin zayıf olduğu sonucuna varıp Apple'la görüşmeyi kendileri başlattı. Apple Lala'yı 4 Aralık 2009'da satın aldı ve 30 Nisan 2010'da servisin 31 Mayıs'ta kapanacağını duyurdu.

## Hikâyesi

Lala'nın ilk hâli bugün tuhaf görünebilir: kullanıcılar birbirine ikinci el CD gönderiyor, site de kimin kaç CD gönderip kaç CD alacağını takip ediyordu. Palo Alto merkezli şirketi seri girişimci Bill Nguyen, Billy Alvarado, Anselm Baird-Smith ve John Cogan III ile birlikte kurdu. Mart 2006'da davetiyeli beta olarak açılan site, Aralık 2006'ya gelindiğinde yaklaşık 300 bin üyeye ve 500 binin üzerinde CD takasına ulaşmıştı; ekip ise yalnızca 23 kişiydi.

Takas modelinin ekonomisi inceydi. Lala alınan her disk için 1 dolar ücret alıyor, kargoyu da üstleniyordu. Başta üyelere pullu zarflar verildi, ancak kullanılmayan ya da kaybolan zarflar ciddi bir gelir kaybı riski yarattı; Temmuz 2006'da takas başına 75 sentlik kargo ücretine geçildi. 2007'de gelen Lala 2.0 ile odak müzik yüklemeye ve ücretsiz, yasal tam şarkı dinlemeye kaydı; ancak dinleme özelliği birkaç hafta sonra kullanıcılara açıklama yapılmadan kaldırıldı.

Haziran 2008'de genel kullanıma açılan Lala 3.0 ile model bir kez daha değişti. Üyeler her şarkıyı bir kez ücretsiz dinleyebiliyor, 10 sente sınırsız dinleme hakkı veren bir web şarkısı ya da 89 sente MP3 satın alabiliyordu. Bain Capital ve Ignition Partners'ın desteklediği şirket, Warner Music Group'tan da 20 milyon dolar yatırım aldı ve 8 milyonun üzerinde lisanslı şarkı sunduğunu açıkladı. 2009 sonbaharında Lala, Google'ın arama sonuçlarına ve Facebook'un hediye mağazasına entegre edildi.

Bu hamleler yetmedi. TechCrunch'ın aktardığı New York Times haberine göre Lala yöneticileri kısa vadede kâra geçme ihtimalinin zayıf olduğuna karar verip Apple'ın iTunes'tan sorumlu yöneticisi Eddy Cue ile görüşmeyi kendileri başlattı. Apple 4 Aralık 2009'da Lala'yı satın aldı; habere göre asıl ilgi şirketin mühendislerine ve bulut tabanlı müzik deneyimine yönelikti. Aynı ay takas servisi kapatıldı. 30 Nisan 2010'da yeni üye alınmadığı ve servisin 31 Mayıs'ta kapanacağı duyuruldu; kullanıcıların bakiyeleri iTunes Store kredisine dönüştürüldü.

Lala, bulutta müzik fikrini erken yakalayan ama kârlı bir modeli oturtamadan alıcıya sığınan bir girişimdi. Ders açık: iş modelini sık değiştiren bir şirket, her dönüşte kullanıcı güvenini ve nakdini biraz daha tüketiyor.

## Dersler

- İş modelini sık değiştirmek kullanıcı güvenini sarsar; bir özelliği kaldırırken kullanıcıya nedenini açıkça anlatın.
- Fiziksel lojistik içeren modellerde kaybolan ya da kullanılmayan kargo malzemesinin maliyetini fiyatlamaya baştan dahil edin.
- Satın alınma görüşmesinde kullanıcıların ödeme yaptığı hakların akıbetini netleştirin ve kapanış halinde telafiyi planlayın.

## Kaynaklar

- [Lala (music service)](https://en.wikipedia.org/wiki/Lala_(music_service))
- [Apple Has Acquired Lala](https://techcrunch.com/2009/12/04/apple-acquires-lala/)
- [Popularity crunch: Lala's free streaming goes dark, will return](https://arstechnica.com/old/content/2007/07/the-day-the-music-died-lalas-free-streaming-goes-dark-will-return.ars)

---

# LimeWire (2000 – 2010)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/limewire/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

LimeWire, Mark Gorton'ın 2000'de oluşturduğu, Windows, Mac OS X, Linux ve Solaris için ücretsiz bir eşler arası dosya paylaşım programıydı. New York merkezli Lime Wire LLC, ücretsiz sürümün yanında daha hızlı indirme vaat eden ücretli LimeWire PRO'yu satıyordu. Gnutella ağını ve BitTorrent protokolünü kullanan program, en çok korsan müzik indirmek için kullanılan araçlardan biri olarak bilindi.

## Neden kapandı?

2005'te ABD Yüksek Mahkemesi'nin MGM ile Grokster arasındaki davada verdiği karar, paylaşım yazılımı şirketlerinin ihlale teşvikten sorumlu tutulmasının önünü açtı. Arista Records'un açtığı davada federal yargıç Kimba Wood, 2010'da LimeWire'ın ve Gorton'ın telif hakkı ihlali yaptığına, haksız rekabete giriştiğine ve başkalarını ihlale teşvik ettiğine hükmetti. 26 Ekim 2010'da verilen ihtiyati tedbir, yazılımın arama, indirme, yükleme ve paylaşım işlevlerinin durdurulmasını istedi. Şirket yazılımı dağıtmayı bıraktı ve yeni sürümleri uzaktan devre dışı bıraktı. Mayıs 2011'de Gorton, şirketin 13 plak şirketine yaklaşık 105 milyon dolar ödemesini öngören uzlaşmayı kabul etti.

## Hikâyesi

RIAA'nın 2011'de LimeWire'a yönelik yeni davasında öne sürdüğü kanuni tazminat talebi 72 trilyon dolara ulaşıyordu; bu, dünyanın yıllık gayrisafi hasılasının üç katından fazlaydı. Rakam, platformdaki 11 bin şarkının her biri için binlerce indirme tahminine dayanıyordu. Hesap abartılıydı, ama 2000'lerin en popüler paylaşım programlarından birinin nasıl bir hukuki çıkmaza girdiğini de gösteriyordu.

LimeWire'ı 2000'de Mark Gorton oluşturdu. New York merkezli Lime Wire LLC, Gnutella ağını kullanan programın ücretsiz bir sürümünü ve daha hızlı indirme ile yüzde 66 daha iyi arama sonuçları vaat eden, 21,95 dolardan başlayan fiyatlarla satılan LimeWire PRO'yu dağıtıyordu. Program kısa sürede korsan müzik indirmenin en bilinen araçlarından biri oldu; ücretli sürüm de çoğu zaman aynı ağ üzerinden izinsiz paylaşılıyordu.

Tehlike işaretleri erken geldi. Haziran 2005'te The New York Times, şirketin Yüksek Mahkeme'nin MGM ile Grokster arasındaki davada verdiği kararın ardından programı dağıtmayı bırakmayı düşündüğünü yazdı; karar, yargıçlara ihlale teşviki tespit etmek için güçlü bir araç veriyordu. Aynı yıl ABD Federal Ticaret Komisyonu, paylaşım ağlarının kimlik hırsızlığı ve dava riskine karşı uyarı yayımladı. Bir incelemede rastgele indirilen 123 dosyanın 37'sinde zararlı yazılım bulundu. Şirket yine de faaliyetini sürdürdü.

Arista Records'un açtığı davada federal yargıç Kimba Wood, 2010'da LimeWire'ın ve Gorton'ın telif ihlali yaptığına, haksız rekabete giriştiğine ve başkalarını ihlale teşvik ettiğine hükmetti. 26 Ekim 2010'da verilen ihtiyati tedbirle yazılımın arama, indirme, yükleme ve paylaşım işlevlerinin durdurulması istendi. Şirket programı dağıtmayı bıraktı ve yeni sürümleri uzaktan devre dışı bıraktı; eski sürümler ise çalışmaya devam etti. Mayıs 2011'de Gorton, 13 plak şirketine yaklaşık 105 milyon dolar ödenmesini öngören uzlaşmayı kabul etti. LimeWire adı 2022'de, Gorton'ın hoşnutsuzluğuna rağmen ilgisiz bir NFT platformu için yeniden kullanıldı.

LimeWire'ın hikâyesi, kullanıcıların sevdiği bir ürünün hukuki zemin olmadan ayakta kalamayacağını gösteriyor. Grokster kararı açık bir uyarıydı; şirket bu uyarıyı iş modelini değiştirmek için kullanmadı ve beş yıl sonra aynı gerekçelerle kapandı.

## Dersler

- Ürününüzün en yaygın kullanım biçimi yasa dışıysa iş modelinizin kaderi mahkemede belirlenir; hak sahipleriyle lisans yolunu erkenden arayın.
- Sektörünüzü etkileyen emsal kararları (Grokster gibi) bir risk sinyali olarak izleyin ve stratejinizi buna göre güncelleyin.
- Ücretli sürüm geliri, lisanssız içeriğe dayanan bir ürünün hukuki riskini dengelemez; gelir modelini ve hukuki zemini birlikte kurun.

## Kaynaklar

- [LimeWire](https://en.wikipedia.org/wiki/LimeWire)
- [Court shuts down LimeWire music-sharing service](https://www.reuters.com/article/idUSN2616212420101026?pageNumber=1)
- [LimeWire shut down by federal court](https://www.theguardian.com/technology/2010/oct/27/limewire-shut-down)

---

# Wesabe (2005 – 2010)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/wesabe/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 4,7 milyon $
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Wesabe, kullanıcıların finansal verilerini analiz ederek para biriktirmeleri için öneriler sunan bir kişisel finans yönetimi sitesiydi. Aralık 2005'te kurulan site Kasım 2006'da yayına girdi. Kullanıcılar ayrıca Gruplar sayfasında birbirleriyle finans tavsiyesi paylaşabiliyordu.

## Neden kapandı?

Wesabe, TechCrunch50'de sahneye çıkıp yarışmayı kazanan ve sonradan Intuit'e 170 milyon dolara satılan rakibi Mint'in gölgesinde kaldı. Nisan 2009'da çıkan iPhone uygulamasıyla gelen büyüme kalıcı olmadı ve trafik sürekli düştü. Şirket son aylarda çok kısıtlı bir bütçeyle çalıştı ve kullanıcılara yeterli destek veremedi. CEO Marc Hedlund'a göre bu kadar hassas veriyi kısıtlı operasyon ve güvenlik ekibiyle işletmek kabul edilebilir değildi; Wesabe 30 Haziran 2010'da hizmetlerini 31 Temmuz'da kapatacağını duyurdu.

## Hikâyesi

30 Haziran 2010'da Wesabe'nin ana sayfasında kullanıcılara yazılmış bir mektup belirdi: hesap verilerinizi 31 Temmuz'a kadar indirin. O tarihten sonra hizmetin neredeyse tüm özellikleri kapatılacak, veriler silinecekti. Kişisel finans yönetimi alanının ilk hevesli girişimlerinden biri böylece veda ediyordu.

Wesabe Aralık 2005'te kuruldu ve Kasım 2006'da yayına girdi. Site, kullanıcıların finansal verilerini analiz ederek para biriktirmelerine yönelik öneriler sunuyor, Gruplar sayfasında kullanıcıların birbirine finans tavsiyesi vermesine imkân tanıyordu. TechCrunch'ın aktardığına göre şirket Şubat 2007'de O'Reilly AlphaTech Ventures'tan 700 bin dolar, aynı yıl Union Square Ventures liderliğindeki turda 4 milyon dolar yatırım aldı.

Aynı pazarda bir rakip hızla öne geçti. Mint, TechCrunch50 konferansında sahneye çıkıp yarışmayı kazandı ve sonradan Intuit'e 170 milyon dolara satıldı. Wesabe Nisan 2009'da iPhone uygulamasını çıkardığında bir süre büyüme gördü, ama trafik o tarihten sonra sürekli düştü. TechCrunch'ın değerlendirmesine göre site büyük ölçüde Mint'in gölgesinde kalmıştı.

Son aylarda şirket, çekirdek ekipten birkaç geliştirici ve operasyon çalışanının desteğiyle kısıtlı bir bütçeyle ayakta duruyordu. CEO Marc Hedlund mektubunda, kullanıcılara ihtiyaç duydukları desteği veremediklerini ve bu kadar hassas veriyi kısıtlı operasyon ve güvenlik ekibiyle işletmenin kabul edilemez olduğunu yazdı. Kullanıcıların verilerini dışa aktarabilmesi sağlandı ve sitenin açık kaynak bir sürümünün yayımlanacağı duyuruldu; Gruplar sayfası ise bir müşteri tarafından devralınarak yaşamaya devam etti. Hedlund daha sonra Wesabe'nin Mint'e neden kaybettiğini anlatan bir yazı da kaleme aldı.

Wesabe'nin hikâyesi fintech girişimleri için iki ders içeriyor. Birincisi, aynı pazarda daha görünür bir rakip öne geçtiğinde kullanıcı edinimi hızla tıkanabilir. İkincisi, finansal veri işleyen bir ürün için güvenlik bir tercih değil, varoluş koşuludur; onu karşılayacak kaynak kalmadığında kontrollü biçimde kapanmak sorumlu bir karar olabilir.

## Dersler

- Hassas veri işleyen bir üründe güvenliği sağlayacak asgari ekibin maliyetini kapanış eşiği olarak hesaplayın ve nakit planını buna göre yapın.
- Kategoride öne geçen rakibin görünürlüğünü küçümsemeyin; Mint'in TechCrunch50 zaferi gibi tanıtım anları kullanıcı edinimini belirleyebilir.
- Kapanırken kullanıcıların verilerini dışa aktarabilmesini sağlamak güveni korur; Wesabe verileri indirme imkânı ve açık kaynak bir sürüm sözü verdi.

## Kaynaklar

- [Wesabe](https://en.wikipedia.org/wiki/Wesabe)
- [Online Finance Startup Wesabe Heads To The Deadpool](https://techcrunch.com/2010/06/30/wesabe-shuts-down/)
- [Wesabe Secures $4 Million Investment Round](https://web.archive.org/web/20100617002201/https://www.wired.com/epicenter/2007/06/wesabe_secures_/)

---

# Bravoo (2007 – 2009)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/bravoo/
- Sektör: Reklam ve pazarlama
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

Bravoo, Doğan Yayın Holding ile İtalyan rehber şirketi SEAT Pagine Gialle'nin ortaklığında kurulan online rehber ve yerel işletme arama servisiydi. Kullanıcılar şehir, ilçe ve adres bazında işletme ya da ürün arayabiliyor, sonuçları haritada görüp yol tarifi alabiliyordu. Gelir modeli KOBİ'lere sunulan reklamlara dayanıyordu; web sitesinin yanında basılı bir rehber de dağıtılıyordu.

## Neden kapandı?

Bravoo, müşterilerine gönderdiği faksta ekonomik krizin şirketin kâr ve verimliliğini etkilediğini ve iş planlarının yeniden değerlendirildiğini gerekçe gösterdi (Webrazzi, 2009). Webrazzi'ye yazan ve adının açıklanmasını istemeyen bir çalışan ise krizin yılın başında reklam satışlarını olumsuz etkilediğini ama tek başına kapanma nedeni olmadığını söyledi. Bu çalışana göre beş yıllık bir planla yola çıkan ortaklar, değişen ekonomik ve siyasi koşullarda projeyi destekleme şartlarının kalmadığına karar verdi; proje iki büyük grup için dikkate alınacak boyutta değildi. Basılı rehberin yüksek maliyeti de işin ağır kalemlerinden biriydi. Yorum olarak, büyük şirketlerin ortak girişimi ilk yılında beklenen sonucu vermeyince kolayca gözden çıkarıldı.

## Hikâyesi

Bravoo, Türkiye'de yerel arama ve online rehber pazarına büyük oyuncuların yaptığı iddialı bir girişti. Doğan Yayın Holding ile İtalya'nın rehber şirketi SEAT Pagine Gialle, Kasım 2007'de beş yıllık bir plan üzerinde anlaşarak projeye sermaye koydu. Fikir, SEAT'in Avrupa'da geliştirdiği teknolojiyi Doğan'ın yerel pazar tecrübesiyle birleştirmek ve KOBİ'lere yeni reklam modelleri sunmaktı.

Site Kasım 2008'de beta olarak yayına girdi. Kullanıcılar ürün ya da firma adıyla, şehir, ilçe ve adres bazında arama yapabiliyor, sonuçları harita üzerinde görüp yol tarifi alabiliyordu. Webrazzi'nin ilk izlenimi olumluydu; özellikle harita ve yol tarifi özelliği dikkat çekmişti. Bravoo bununla yetinmedi: basılı rehberinin İstanbul baskısı 1.250.000 kopya olarak adreslere gönderildi. MediaCat'in Şubat 2009'daki haberine göre servis, 350'yi aşkın kategoride on binlerce işletmenin bilgisini içeriyor, video reklamlar ve interaktif haritalar sunuyordu.

Yayına girmesinin üzerinden bir yıl bile geçmeden, 1 Ekim 2009'da Bravoo müşterilerine gönderdiği bir faksla kapanacağını duyurdu. Gerekçe, ekonomik krizin şirketin kâr ve verimliliğini etkilemesi ve iş planlarının yeniden gözden geçirilmesiydi. Webrazzi, krizin en sert döneminin geride kaldığı bir anda bu gerekçeyi düşündürücü bulduğunu yazdı.

Aynı gün Webrazzi'ye ulaşan ve iş akdi feshedilen bir çalışan tabloyu biraz daha açtı. Ona göre kriz yılın başında reklam satışlarını olumsuz etkilemişti ama tek başına kapanış sebebi değildi. Basılı rehber çok maliyetliydi ama iş hacmi getiriyordu; sistem oturmuş, ekip yetişmiş ve para gelmeye başlamıştı. Ortaklar ise değişen koşullarda projeyi desteklemek için gereken şartların kalmadığına karar vermişti. Çalışan, kapanışın KOBİ'lerde ve reklamverenlerde bu tür platformlara karşı yeni yeni onarılan güveni yeniden sarsacağından endişeliydi.

Bravoo'nun hikâyesi, büyük grupların ortak girişimlerinin ne kadar kırılgan olabileceğini gösteriyor. İki büyük grup için küçük kalan bir proje, ilk zor yılında gözden çıkarıldı.

## Dersler

- Büyük ortakların desteği güç verir, ama proje onların ölçeğinde küçük kalırsa ilk zor yılda gözden çıkarılabilir.
- Beş yıllık planla kurduğun bir işi bir yıl sonra kapatmak, hedef kitlende kalıcı güvensizlik bırakır.
- Basılı ve dijitali aynı anda büyütmek maliyeti katlar; hangi kanalın gelir getirdiğini erken ölç.

## Kaynaklar

- [Bravoo Kapanıyor!](https://webrazzi.com/2009/10/01/bravoo-kapaniyor/)
- [Bravoo'nun Kapanması İle İlgili Webrazzi'ye Özel Bilgiler](https://webrazzi.com/2009/10/01/bravoonun-kapanmasi-ile-ilgili-webrazziye-ozel-bilgiler/)
- [Nexum Creative'e yeni müşteri](https://mediacat.com/nexum-creativee-yeni-musteri/)
- [Doğan Grubu'nun rehberi bravoo! yayında!](https://webrazzi.com/2008/11/18/dogan-grubunun-rehberi-bravoo-yayinda/)

---

# Dodgeball (2000 – 2009)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/dodgeball/
- Sektör: Sosyal medya
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Dodgeball, mobil cihazlar için geliştirilmiş konum tabanlı bir sosyal ağdı. Kullanıcılar bulundukları yeri kısa mesajla servise bildiriyor, servis de onlara yakındaki arkadaşlarını, arkadaşlarının arkadaşlarını, ilgi duydukları kişileri ve ilginç mekânları haber veriyordu. New York Üniversitesi öğrencileri Dennis Crowley ve Alex Rainert tarafından kuruldu.

## Neden kapandı?

Google, Dodgeball'u Mayıs 2005'te açıklanmayan bir bedelle satın aldı, ancak servis beklenen entegrasyonları görmedi. Kurucular Nisan 2007'de Google'dan ayrıldı ve Crowley oradaki deneyimini son derece sinir bozucu olarak tanımladı. TechCrunch 2007'de bu satın almanın büyük ölçüde sonuçsuz kaldığını yazdı. Ocak 2009'da Google, Dodgeball'u birkaç ay içinde kapatacağını duyurdu ve servis Şubat 2009'da yerini Google Latitude'a bıraktı.

## Hikâyesi

Akıllı telefonlar ve uygulama mağazaları henüz yokken, Dodgeball kullanıcıları bulundukları mekânı bir kısa mesajla servise bildiriyordu. Kısa süre sonra telefonlarına, yakındaki arkadaşlarının, arkadaşlarının arkadaşlarının ve hoşlandıkları kişilerin çevrede olduğunu haber veren bir mesaj düşüyordu. Bugün konum tabanlı sosyal uygulamalar olarak bildiğimiz fikrin ilk örneklerinden biri buydu.

Dodgeball, New York Üniversitesi'nin İnteraktif Telekomünikasyon Programı (ITP) ortamından doğdu; kurucular Dennis Crowley ve Alex Rainert oradaki öğrencilerdi. Kayıtlı bir telefonla bir yere check-in yapan kullanıcının çevresindeki arkadaşları bundan haberdar oluyor, isteyen buluşmayı ayarlıyordu. Servis zamanla Seattle'dan Miami'ye, Boston'dan Denver'a uzanan 22 ABD şehrinde kullanılabilir hale geldi.

Mayıs 2005'te Google, Dodgeball'u açıklanmayan bir bedelle satın aldı. Engadget o gün, servisin Google'ın mobil harita ve yerel arama hizmetleriyle birleşmeye adeta davetiye çıkardığını yazıyordu. Beklenen entegrasyon ise gelmedi. Crowley ve Rainert Nisan 2007'de Google'dan ayrıldı; Crowley şirketteki deneyimini son derece sinir bozucu olarak tanımladı. Aynı yıl Google'ın Fin mikroblog servisi Jaiku'yu satın aldığını duyuran TechCrunch, Dodgeball satın almasının büyük ölçüde sonuçsuz kaldığını hatırlattı.

Ocak 2009'da Google'ın mühendislik başkan yardımcısı Vic Gundotra, Dodgeball.com'un birkaç ay içinde kapatılacağını ve servisin artık kullanılamayacağını duyurdu. Google'ın geliştirici blogunda yayımlanan aynı veda duyurusu, Jaiku'nun geleceğine dair değişiklikleri de içeriyordu. Dodgeball Şubat 2009'da kapandı ve yerini konum paylaşım servisi Google Latitude aldı; Latitude da 2013'te kapatıldı.

Hikâyenin en çarpıcı kısmı sonrasında yaşandı. Crowley, Google'dan ayrıldıktan sonra Naveen Selvadurai ile birlikte 2009'da Foursquare'i kurdu ve check-in fikrini akıllı telefon çağına taşıdı. Foursquare, Dodgeball'un yarım bıraktığı konum tabanlı paylaşım fikrini yıllarca ana ürünü olarak sürdürdü. Dodgeball'un dersi, satın alınmanın bir ürün için her zaman güvenli bir liman olmadığı: alıcının öncelikleri değişince doğru bir fikir bile rafta unutulabiliyor.

## Dersler

- Büyük bir şirkete satarken ürünün yol haritası, ekip kaynakları ve karar yetkisi için yazılı taahhüt isteyin; aksi halde ürün sıraya girip unutulabilir.
- Satın alan tarafından rafa kaldırılan bir fikir yanlış olmak zorunda değildir; Crowley aynı konum ve check-in fikrini Foursquare ile yeniden hayata geçirdi.
- Teknolojinin sınırlarına takılan bir ürün, altyapı olgunlaştığında yeniden denenebilir; pazarın hazır olduğu anı izlemeye devam edin.

## Kaynaklar

- [Dodgeball (service)](https://en.wikipedia.org/wiki/Dodgeball_(service))
- [Google buys Dodgeball](https://www.engadget.com/2005/05/12/google-buys-dodgeball/)
- [Where Are You? Show 'Em With Google Latitude](https://archive.nytimes.com/bits.blogs.nytimes.com/2009/02/04/where-are-you-show-em-with-google-latitude/)

---

# GeoCities (1994 – 2009)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/geocities/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

GeoCities, kullanıcıların ücretsiz web sitesi kurup yayımlamasını sağlayan bir barındırma hizmetiydi. Sayfalar içeriklerine göre gerçek yerlerden adını alan mahallelere yerleştiriliyordu; teknoloji siteleri SiliconValley'de, eğlence siteleri Hollywood'da yer alıyordu. Servis 1999'da Yahoo tarafından satın alındı.

## Neden kapandı?

Yahoo, Ocak 1999'da dotcom balonunun zirvesine yakın bir dönemde GeoCities'i 3,57 milyar dolarlık hisseyle satın aldı. Satın almanın ardından içeriklerin haklarını şirkete veren yeni kullanım koşulları kitlesel tepkiye yol açtı ve kullanıcılar ayrılmaya başladı. Ücretsiz hizmetten para kazanmak zordu; 2001'de ücretli barındırma getirildi ve ücretsiz hesapların veri aktarımı kısıtlandı. ABD'deki aylık tekil ziyaretçi sayısı Mart 2006'da 18,9 milyondan Mart 2009'da 11,5 milyona geriledi. Yahoo Nisan 2009'da kapanışı duyurdu ve ABD sürümü 26 Ekim 2009'da kapandı.

## Hikâyesi

GeoCities'te bir web sayfası açmak, sanal bir şehirde arsa sahibi olmak gibiydi. Kullanıcılara yerleşimci anlamına gelen 'homesteader' deniyor, sayfalar içeriğe göre SiliconValley, Hollywood ya da WallStreet gibi mahallelere kuruluyordu. Kasım 1994'te David Bohnett ve John Rezner'ın Beverly Hills Internet adıyla başlattığı şirket, 1995 ortasında kullanıcılara 2 MB'lık ücretsiz ana sayfa alanı sunmaya başlayınca patlama yaşadı.

Büyüme baş döndürücüydü. Aralık 1995'te günde binlerce yeni üye kaydediliyor, ayda altı milyonun üzerinde sayfa görüntüleniyordu. 2 Ekim 1997'de milyonuncu yerleşimci kaydoldu. Sayfalara eklenen reklamlar ve filigran tepki çekse de büyüme sürdü. Ağustos 1998'de 17 dolardan halka arz edilen hisse 100 doları aştı ve 1999'a gelindiğinde GeoCities, AOL ve Yahoo!'nun ardından web'in en çok ziyaret edilen üçüncü sitesi oldu.

Ocak 1999'da, dotcom balonunun zirvesine yakın bir dönemde Yahoo! şirketi 3,57 milyar dolarlık hisseyle satın aldı. Birleşme kötü başladı: içeriklerin tüm haklarını şirkete veren yeni kullanım koşulları kitlesel bir göçü tetikledi ve Yahoo! kısa sürede geri adım attı. Temmuz 1999'da mahalle adresleri yerini üye adlarına dayalı adreslere bıraktı. 2001'de, analistlerin GeoCities'in hâlâ kâr etmediğini konuştuğu bir ortamda Yahoo! ücretli barındırma getirdi ve ücretsiz hesapların veri aktarımını kısıtladı.

Ziyaretçiler giderek azaldı. ABD'deki aylık tekil ziyaretçi sayısı Mart 2006'da 18,9 milyonken Mart 2009'da 11,5 milyona indi. 23 Nisan 2009'da Yahoo! ABD'deki hizmeti kapatacağını açıkladı ve yeni kayıtları durdurdu. GeoCities 26 Ekim 2009'da kapandı; geride en az 38 milyon sayfa kaldı. Internet Archive ve Archive Team gibi gruplar bu mirası kurtarmak için harekete geçti. Japonya sürümü ise 31 Mart 2019'a kadar yaşadı.

GeoCities, milyonlarca kişiyi internette kendi sayfasını yayımlamaya alıştıran ilk büyük topluluklardan biriydi. Hikâyesi, çok popüler bir ürünün bile para kazanmadan ayakta kalamayabileceğini ve kullanıcıların kendini ait hissettiği bir yapının, satın alan şirketin öncelikleri değişince hızla dağılabileceğini gösteriyor.

## Dersler

- Kullanıcı içeriğine dayalı bir toplulukta kullanım koşullarını değiştirmeden önce topluluğa danışın; tek bir madde kitlesel göçü tetikleyebilir.
- Ücretsiz hizmetin gelir modelini kullanıcı sayısı büyürken kurun; sonradan getirilen kısıtlamalar ilgiyi hızla azaltır.
- Şirketinizi satarken ürünün alıcının stratejisinde nerede duracağını sorun; alıcının öncelikleri değişince ürün kapatılabilir.

## Kaynaklar

- [GeoCities](https://en.wikipedia.org/wiki/GeoCities)
- [Yahoo Quietly Pulls The Plug On GeoCities](https://techcrunch.com/2009/04/23/yahoo-quietly-pulls-the-plug-on-geocities/)
- [Yahoo pulls the plug on GeoCities](http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8016211.stm)

---

# Weblebi.com (2000 – 2008)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/weblebi/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Türkiye
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Weblebi.com, çocukluk arkadaşı üç gencin kurduğu ve 2000 yılının ekim ayında 12 kişilik bir ekiple yayına giren genel bir online alışveriş sitesiydi. 2003'ten itibaren Pro-Net İnternet Hizmetleri A.Ş. çatısı altında faaliyet gösterdi. Kampanyalarıyla tanınan site, kapanışı sırasında basında Türkiye'nin en büyük ikinci alışveriş sitesi olarak anıldı.

## Neden kapandı?

Şirketin kendi açıklamasına göre Türkiye'deki ve dünyadaki ekonomik zorluklar ile sektörde bazı firmaların batması, tedarikçilerin ve bankaların e-ticarete olumsuz bakmasına yol açtı. Açıklamada bu zincirleme sürecin şirketi faaliyetlerini sürdüremez hale getirdiği belirtildi. Kapanıştan önceki aylarda siparişlerin ulaşmadığına dair şikayetler hızla artmıştı; CNN Türk, Şikayetvar'da site hakkında 1.736 şikayet bulunduğunu yazdı. Elektronik Ticaret İşletmecileri Derneği Başkanı Kaan Dönmez ise bankaların ve tedarikçilerin e-ticarete olumsuz baktığı görüşüne katılmadığını söyledi ve siteyi, yükümlülüklerini tamamlamadan kapanmakla eleştirdi.

## Hikâyesi

Weblebi.com, Türkiye'de internetten alışverişin henüz yaygın olmadığı bir dönemde, 2000 yılının ekim ayında 12 kişilik bir ekiple yola çıktı. Zaman gazetesinin haberine göre siteyi bir apartman dairesinde üç çocukluk arkadaşı, Nafiz Kerim Kotan, Ziya Alemdar ve Osman Gündoğar kurmuştu. CNN Türk'ün aktardığına göre site, 2003'te kurulan Pro-Net İnternet Hizmetleri A.Ş. çatısı altında faaliyetini sürdürdü. Kampanyalarıyla bilinen site zamanla büyüdü; kapandığı gün MediaCat onu Türkiye'nin en büyük ikinci alışveriş sitesi olarak tanımlıyordu. Aynı habere göre site, kapanıştan yaklaşık sekiz ay önce 20 milyon dolarlık ciroya ulaşmıştı; ortaklar o dönemde bireysel yatırımcıların ve Orta Doğu'dan bazı fonların kendilerine yaklaştığını anlatıyordu. Kotan, sektörde 60 ile 70 firma bulunduğu için kâr etmenin zor olduğunu da söylemişti.

2008 yazında işler bozuldu. Temmuzda başlayan ve ağustosta sayısı artan şikayetler, sitenin zor durumda olduğunu gösteriyordu. Müşteriler, ödemesini yaptıkları ürünlerin gelmediğini yazıyordu. 5 Ağustos 2008'de Weblebi.com ana sayfasına bir açıklama koyarak ticari hayatını sonlandırdığını duyurdu. Açıklamaya göre ekonomik zorluklar ve sektörde bazı büyük firmaların batması, tedarikçilerin ve bankaların e-ticarete mesafeli durmasına neden olmuş, bu da şirketi faaliyetlerini sürdüremez hale getirmişti. Şirket, teslim edilemeyen siparişler için müşterilere kredi kartı itirazı yoluyla paralarını geri alabileceklerini anlattı.

Kapanış sektörde tartışma yarattı. Haber7'nin İHA'ya dayanan haberine göre Elektronik Ticaret İşletmecileri Derneği Başkanı ve Hepsiburada Genel Müdürü Kaan Dönmez, bankaların ve tedarikçilerin e-ticarete kötü baktığı görüşüne karşı çıktı. Dönmez, önce yükümlülüklerin yerine getirilip sonra sitenin kapatılması gerektiğini söyledi. Webrazzi'den Arda Kutsal ise bu kadar değerli bir girişimin neden yatırımcıların radarına giremediğini sorguladı.

Weblebi.com'un kapanışı, aynı dönemde zorlanan başka e-ticaret şirketleriyle birlikte, sektörün 2008 krizindeki kırılganlığının sembollerinden biri oldu. Hikâye, müşteri güveninin bir e-ticaret şirketi için ne kadar hızlı eriyebileceğini de gösteriyor.

## Dersler

- Tedarikçi ve banka güveni e-ticaretin görünmeyen sermayesidir; kaybettiğinde satış yapsan da ürün gönderemezsin.
- Sorunları kapanış gününe kadar saklamak, müşterinin ve sektörün tepkisini büyütür.
- Zor duruma düştüğünde önce açık siparişleri kapat, sonra kapıyı kapat.

## Kaynaklar

- [Weblebi.com'da sona gelindi...](https://webrazzi.com/2008/08/05/weblebicomda-sona-gelindi/)
- [Weblebi.com iflas ettiğini açıkladı](https://mediacat.com/weblebi-com-iflas-ettigini-acikladi/)
- [Weblebi.com iflas etti](https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/weblebi-com-iflas-etti-975007)
- [Alışveriş sitesi Weblebi.com kendini feshetti](https://www.cnnturk.com/teknoloji/alisveris-sitesi-weblebi-com-kendini-feshetti-378178)
- [İflas eden sanal alışveriş sitesi 20 milyon dolarlık ciro yapmış!](https://www.memurlar.net/haber/117227/iflas-eden-sanal-alisveris-sitesi-20-milyon-dolarlik-ciro-yapmis.html)
- [weblebi'nin iflası tartışma çıkardı](http://ekonomi.haber7.com/ekonomi/haber/336787-weblebinin-iflasi-tartisma-cikardi)

---

# Kiko (2005 – 2006)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/kiko/
- Sektör: Tüketici uygulaması
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Kiko, Ajax arayüzüyle masaüstü takvim programlarının işlevlerini tarayıcıya taşıyan bir çevrim içi takvim servisiydi. Y Combinator'ın ilk döneminden çıkan girişim, kullanıcılara ücretsiz takvim ve geliştiricilere API sunuyordu. Kurumsal bir sürüm geliştirmeyi hedefliyordu.

## Neden kapandı?

Kiko'nun yayına girmesinden yaklaşık bir ay sonra Google Calendar piyasaya çıktı ve girişimi gölgede bıraktı. Şirket ücretsiz kullanıcılarından gelir elde edemedi ve hedeflediği kurumsal ürünü hayata geçiremedi. Kurucu ortak Justin Kan, kullanıcılarla konuşmadan ürün geliştirdiklerini sonradan kabul etti. Ağustos 2006'da site eBay'de açık artırmaya çıkarıldı ve Tucows'a satıldı.

## Hikâyesi

Ağustos 2006'da eBay'de alışılmadık bir ilan yayımlandı: satılık olan bir internet şirketiydi. Kiko adlı çevrim içi takvim servisinin kurucuları, siteyi 50 bin dolarlık açılış fiyatıyla açık artırmaya çıkarmıştı. İlana göre site ayda yaklaşık 40 bin ziyaretçi alıyordu. Kısa süre önce övgüyle karşılanan bir girişim, alıcı arayan bir ilana dönüşmüştü.

Kiko'yu Yale'de sınıf arkadaşı olan, Seattle'da aynı mahallede büyümüş iki çocukluk arkadaşı, Justin Kan ve Emmett Shear kurdu. İkili 2005'te Paul Graham'ın Y Combinator'ının ilk dönemine kabul edildi ve Massachusetts merkezli şirketi kurdu. Hedefleri, Microsoft Outlook'un gücünü Gmail'in modern web anlayışıyla birleştiren bir takvim yapmaktı. Ruby on Rails ile yazılan, API sunan ve şık arayüzüyle dikkat çeken Kiko, teknoloji bloglarında övgü topladı.

Ancak Vox'un 2014'te aktardığına göre Kiko'nun yayına girmesinden yaklaşık bir ay sonra Google Calendar çıktı ve girişimi gölgede bıraktı. TechCrunch'ın kapanış yazısına göre şirket ücretsiz kullanıcılarından para kazanamadı ve hedeflediği kurumsal çözümü hiç hayata geçiremedi; çevrim içi takvim pazarı da zaten kalabalıktı. Kan yıllar sonra bir girişimcilik etkinliğinde yaptığı konuşmada, kullanıcılarla hiç konuşmadıklarını ve bunun çok büyük bir hata olduğunu anlattı.

Açık artırmanın son iki dakikasında fiyat 100 bin doların üzerinde arttı ve Kiko Tucows'a yaklaşık 250 bin dolara satıldı; Vox bu tutarı 258 bin dolar olarak veriyor. Kuruluşundan yaklaşık 14 ay sonra şirket böylece el değiştirmiş, kurucuları için hikâye kapanmıştı. Kan'ın anlatımına göre en fazla 50 bin dolar bekleyen ikili “piyangoyu tutturduklarını” düşündü. Bu para onları ayakta tuttu: 2007'de Y Combinator'dan ikinci kez destek alarak Justin.tv'yi kurdular ve bu platform yıllar sonra Twitch'e dönüştü.

Kiko, dev bir rakibin aynı kategoriye girme ihtimalini hesaba katmadan ürün geliştirmenin riskini gösteriyor. Aynı zamanda küçük ve zamanında yapılan bir çıkışın, kurucuların bir sonraki ve çok daha büyük denemesini finanse edebileceğini de hatırlatıyor.

## Dersler

- Ürününüz Google gibi bir devin doğal uzantısıysa, onun sunmayacağı bir niş seçin; ör. belirli bir sektörün randevu ihtiyacı.
- Kod yazmaya başlamadan önce hedef kullanıcılarla görüşün; ihtiyacı ve ödeme isteğini sohbetle test etmek aylarca geliştirmekten ucuzdur.
- İşe yaramayan bir ürünü küçük bir satışla kapatmak, ekibin bir sonraki denemesine sermaye ve zaman kazandırabilir.

## Kaynaklar

- [Kiko Flatlines](https://techcrunch.com/2006/08/16/ajax-calendar-kikocom-goes-on-ebay-offers-to-delete-accounts/)
- [Interview With Kiko Acquiror Elliot Noss](https://techcrunch.com/2006/09/06/interview-with-kiko-acquiror-elliot-noss/)
- [How Twitch’s Founders Turned an Aimless Reality Show Into a Video Juggernaut](https://www.vox.com/2014/7/5/11628568/how-twitchs-founders-turned-an-aimless-reality-show-into-a-video)
- [How A Site That Streams People Playing Video Games Became A Billion Dollar Business](https://www.buzzfeednews.com/article/mattlynley/how-a-site-that-streams-people-playing-video-games-became-a)

---

# Broadcast.com (1995 – 2002)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/broadcast-com/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Satın alınıp kapatıldı

## Ne yapıyordu?

Broadcast.com, internet üzerinden radyo ve canlı yayın yapan ilk şirketlerden biriydi. 448 radyo ve 65 televizyon istasyonunu, BBC ve CNN'in 24 saatlik yayınlarını internete taşıyor, 450 kolej ve profesyonel spor takımıyla lisans anlaşmasına sahip bulunuyordu. Kataloğunda 1.500 film, 1.600 sesli kitap ve 3.000'i aşkın müzik albümü vardı.

## Neden kapandı?

Şirket, 1 Nisan 1999'da Yahoo'nun satın alma kararıyla bağımsızlığını kaybetti; işlem Temmuz 1999'da yaklaşık 5 milyar dolar değerinde Yahoo hissesiyle tamamlandı. Hizmet Yahoo Broadcast Services'in bir parçası oldu ve geleceği alıcının önceliklerine bağlandı. Yahoo 2002'de Broadcast.com dahil yayın hizmetlerini kapattı. Bu satın alma sonradan tüm zamanların en kötü internet satın almalarından biri olarak anıldı.

## Hikâyesi

Şubat 1999'da Victoria's Secret defilesi internetten canlı yayımlandığında 1,5 milyon kişi bağlandı. Görüntü ve sesteki aksaklıklar mühendisleri telaşa düşürse de tarihin ilk büyük web yayını başarılı sayıldı. Yayının arkasındaki şirket Broadcast.com'du ve iki ay sonra internet tarihinin en pahalı satın almalarından birine konu olacaktı.

Hikâye 1989'da Cameron Christopher Jaeb'in kurduğu Cameron Audio Networks ile başladı. Jaeb, insanların şehir dışındaki spor karşılaşmalarını dinleyebilmesini istiyordu. 1994'te avukat Todd Wagner aracılığıyla Mark Cuban'la tanıştı; Cuban yüzde 2 hisse karşılığında 10 bin dolar yatırdı. Eylül 1995'te Cuban ve Wagner şirketin kontrolünü aldı, Jaeb yüzde 10 hisseyle kaldı ve şirketin adı AudioNet oldu. Cuban işe yatak odasında yerel bir radyo istasyonunun yayınını internete aktararak başladı.

AudioNet 1998'de Broadcast.com adını aldı ve Temmuz 1998'de halka açıldı. Hisse ilk gün yüzde 250 yükselerek bir rekor kırdı; halka arzın ardından şirketin değeri 1 milyar dolara çıktı. Platform 448 radyo ve 65 televizyon istasyonunu yayınlıyor, 450 spor takımıyla lisans anlaşması yapıyor, binlerce film, sesli kitap ve albüm sunuyordu.

1 Nisan 1999'da Yahoo!, 570 bin kullanıcısı olan Broadcast.com'u satın alacağını açıkladı. Temmuzda tamamlanan işlemde yaklaşık 5 milyar dolar değerinde 28,6 milyon Yahoo! hissesi verildi. Cuban aynı yıl hisselerinin çoğunu satarak 1 milyar doları aşan bir getiri elde etti; payı yüzde 1'in altına inmiş olan Jaeb ise yaklaşık 50 milyon dolar aldı. Broadcast.com, Yahoo! Broadcast Services'in parçası oldu. Ancak Yahoo! 2002'de Broadcast.com dahil yayın hizmetlerini kapattı ve bu satın alma bugün tüm zamanların en kötü internet satın almalarından biri olarak anılıyor.

Broadcast.com'un hikâyesinin iki yüzü var. Kurucular için zamanlama kusursuzdu; Cuban da şirketi balon sönmeden sattığı için çok şanslı olduğunu defalarca söyledi. Alıcı içinse ödenen devasa bedel, üç yıl içinde kapatılan bir hizmete dönüştü.

## Dersler

- Bir satın alma teklifini değerlendirirken ürününüzün alıcının gelir modeline nasıl bağlanacağını sorun; bağlantı yoksa ürün kısa sürede kapatılabilir.
- Hisseyle yapılan satışlarda alınan hisselerin değer kaybı riskini hesaba katın; Mark Cuban hisselerinin büyük kısmını aynı yıl nakde çevirdi.
- Erken dönem hissedarların payının sonraki turlarda ne kadar sulanacağını baştan konuşun; kurucu Jaeb'in payı yüzde 1'in altına indi.

## Kaynaklar

- [Broadcast.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Broadcast.com)
- [Yahoo Plans to Shut Down Some Broadcast Services](https://www.wsj.com/articles/SB1025052018485386440)
- [Yahoo completes Broadcast.com acquisition](https://www.cnet.com/tech/services-and-software/yahoo-completes-broadcast-com-acquisition/)

---

# General Magic (1990 – 2002)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/general-magic/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 200 milyon $
- Kapanış nedeni: Zamanlama hatası

## Ne yapıyordu?

General Magic, Apple içindeki bir projeden 1990'da ayrılarak kurulan ve cep cihazları için Magic Cap işletim sistemini ile Telescript programlama dilini geliştiren bir şirketti. Sony, Motorola ve AT&T gibi devlerle ortaklık kurdu; Magic Cap, 1994'te çıkan Sony Magic Link ve Motorola Envoy cihazlarında kullanıldı. Sonraki yıllarda Portico adlı sesli asistan hizmetine yöneldi.

## Neden kapandı?

1994'te çıkan Magic Cap cihazları, onları taşıyacak gerçek bir altyapı olmadan piyasaya girdi; AT&T'nin PersonaLink ağı gelişmekte olan internete bağlanmıyordu ve 1996'da kapatıldı. Rakip cihazların aksine el yazısı tanıma sunmaması pazarlamada dezavantaj yarattı, cihazlar büyük adetlerde satılmadı ve ortaklar üretimi 1997'ye kadar bıraktı. Şirket sesli asistan hizmeti Portico'ya yöneldi, ancak Forbes'a göre zararlar, işten çıkarmalar ve tutmayan tahminler hisseyi sert biçimde düşürdü. Portico'yu hayata geçiren yöneticilerin çoğu 2000 başında ayrıldı ve kurumsal yazılıma dönüş denemesi şirketi kurtarmadı. General Magic 18 Eylül 2002'de faaliyetlerini durduracağını açıkladı.

## Hikâyesi

1989'da Apple'da çalışan Marc Porat, dönemin CEO'su John Sculley'yi yeni nesil bilgisayarın ancak bilgisayar, iletişim ve tüketici elektroniği şirketlerinin ortaklığıyla doğabileceğine ikna etti. Paradigm adlı proje Apple içinde kaynak bulmakta zorlanınca ekip ayrılmayı önerdi ve Mayıs 1990'da Porat, Andy Hertzfeld ve Bill Atkinson General Magic'i kurdu. Apple azınlık hissesi aldı, Sculley de yönetim kuruluna girdi.

Şirket kısa sürede vadinin en merak edilen girişimi oldu. 1992'ye gelindiğinde Sony, Motorola, Matsushita, Philips ve AT&T hem ortak hem yatırımcıydı; 1994'te ittifak 16 şirkete ulaştı. The New York Times, Şubat 1993'te General Magic'i Silikon Vadisi'nin en yakından izlenen girişimi olarak tanımladı. Şirket, cep cihazları için Magic Cap işletim sistemini ve ağ üzerinde çalışan Telescript dilini geliştirdi. Şubat 1995'teki halka arzda 96 milyon dolar toplandı ve hisse değeri ikiye katlandı; toplam yatırım 200 milyon dolara ulaştı.

Ürünler dünyayla buluştuğunda ise zemin hazır değildi. 1994 yazında çıkan Sony Magic Link ve Motorola Envoy, AT&T'nin internete bağlanmayan kapalı PersonaLink ağına dayanıyordu; ağ 1996'da kapatıldı. El yazısı tanıma olmaması pazarlamada dezavantaj yarattı, cihazlar büyük adetlerde satılmadı ve ortaklar üretimi 1997'de bıraktı. Şirket yönünü Portico adlı sesli asistan hizmetine çevirdi; Portico zirvede yaklaşık 2,5 milyon kullanıcıya ulaştı.

Yine de şirket toparlanamadı. Forbes, hisse değerindeki sert düşüşü zararlara, işten çıkarmalara ve tutmayan tahminlere bağladı. Portico'yu hayata geçiren yöneticilerin çoğu 2000 başında internet girişimlerine geçti. Kathleen Layton liderliğindeki yeni ekip ses teknolojisini kurumsal yazılıma dönüştürmeyi denedi, ancak şirket 18 Eylül 2002'de faaliyetlerini durduracağını açıkladı. Tasfiye 2004'te tamamlandı, patentlerin çoğunu Paul Allen satın aldı.

General Magic'in mirası kapanışından büyük. Yazılım modemleri, küçük dokunmatik ekranlar ve zengin içerikli e-posta gibi pek çok fikri erken hayata geçirdi. 2018'de Marc Porat, Andy Hertzfeld ve Tony Fadell gibi isimlerle yapılan görüşmeleri içeren bir belgesel şirketin hikâyesini anlattı. Dersi ise açık: doğru vizyon yanlış zamanda gelirse, onu taşıyacak altyapı olgunlaşana kadar şirketin nefesi tükenebilir.

## Dersler

- Ürününüz başkasının altyapısına (ağ, ödeme sistemi, cihaz) bağımlıysa, o altyapının kullanıcıya hazır olup olmadığını lansmandan önce test edin.
- Rakiplerin sunduğu temel bir özelliği bilinçli olarak dışarıda bırakıyorsanız, müşteriye bunun neden önemli olmadığını anlatacak net bir mesajınız olsun.
- Vizyon doğru olsa bile erken gelen bir ürün için nakit planını, pazarın olgunlaşmasını bekleyebilecek uzunlukta yapın.
- Pivot sonrası başarıyı getiren ekibi elde tutmak için sahiplik ve teşvik yapısını baştan kurun.

## Kaynaklar

- [General Magic](https://en.wikipedia.org/wiki/General_Magic)
- [General Magic: The Most Important Dead Company in Silicon Valley?](https://www.forbes.com/sites/michaelkanellos/2011/09/18/general-magic-the-most-important-dead-company-in-silicon-valley/)

---

# Be Inc. (1990 – 2001)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/be-inc/
- Sektör: Donanım
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Rekabete yenildi

## Ne yapıyordu?

Be Inc., eski Apple yöneticisi Jean-Louis Gassée'nin 1990'da kurduğu, BeOS ve BeIA işletim sistemlerini ve BeBox kişisel bilgisayarını geliştiren bir bilgisayar şirketiydi. BeOS önce yalnızca BeBox'ta çalıştı, ardından Power Macintosh'a ve Intel x86 mimarisine taşındı. Şirket son döneminde internet cihazlarına yöneldi.

## Neden kapandı?

BeOS büyük ölçüde olumlu karşılansa da ticari başarı yakalayamadı. 1996 sonunda yeni işletim sistemi arayan Apple, Be ile NeXT arasında seçim yaptı ve NeXT'i satın aldı. Donanım ve finans sorunları 1997 başında BeBox'ın durdurulmasına yol açtı. 1999'daki halka arzın ardından şirket, çoğu bilgisayar üreticisinin Microsoft'la yaptığı anlaşmalar nedeniyle BeOS'u yaygınlaştıramadı ve beklenen büyük üretici anlaşması gerçekleşmedi. 2001'de nakdin tükenmek üzere olduğu haberleri çıkarken şirket varlıklarını 11 milyon dolara Palm'a sattı.

## Hikâyesi

Anlatılanlara göre Jean-Louis Gassée'nin Apple'dan ayrıldığı 1 Ekim 1990'ın ertesi günü bir prototip bilgisayarın yapımına başlandı. Apple CEO'su John Sculley ile yollarını ayıran Gassée, Steve Sakoman ile birlikte Be'yi kurdu; süper bilgisayar öncüsü Seymour Cray de sermaye sağladı. Şirketin adı da bir sohbetten doğdu: sözlüğü karıştırmaktan yorulan Sakoman'ın B harfinde durduğunu söylemesi üzerine Gassée, Be adını beğendi.

Ekip dört yılı aşkın süre kapalı kapılar ardında çalıştı. AT&T'nin Hobbit işlemcisini bırakması üzerine PowerPC'ye geçildi ve Ekim 1995'te ön yüzündeki ışık şeritleriyle işlemci yükünü gösteren BeBox piyasaya çıktı. Güçlü multimedya yetenekleri büyük ilgi gördü, ancak yıllarca süren geliştirme kasayı zorlamıştı; Nisan 1996'da Silikon Vadisi fonlarından yeni yatırım bulundu.

1996 sonunda büyük bir fırsat doğdu: yeni işletim sistemi arayan Apple'ın son iki adayı BeOS ve NeXTSTEP'ti. Apple, Steve Jobs'un ikna gücü ve yazdırma gibi özellikleri eksik olan BeOS'un yarım hali nedeniyle NeXT'i seçti ve 400 milyon dolara satın aldı. Be'nin 500 milyon dolar istediği söylentilerini Gassée reddetti. 1997 başında BeBox durduruldu ve şirket yazılıma odaklandı; 1998'de Intel yüzde 10 hisse aldı, BeOS x86'ya taşındı.

Temmuz 1999'da Nasdaq'ta halka açılan Be, çoğu bilgisayar üreticisinin Microsoft'la yaptığı anlaşmalar yüzünden BeOS'u cihazlara yükletemedi; beklenen büyük üretici anlaşması gerçekleşmeyince hisse düştü. Şubat 2000'de BeIA ile internet cihazlarına yönelen şirket BeOS 5'i ücretsiz dağıttı ve Sony'nin eVilla cihazı gibi ortaklıklar kurdu. Ama nakit hızla eriyordu. 16 Ağustos 2001'de Palm'ın Be'nin varlıklarını 11 milyon dolara alacağı açıklandı; hissedarlar Kasım'da onay verince şirket tasfiye sürecine girdi. Tasfiye halindeki Be'nin Microsoft'a açtığı tekel davası Eylül 2003'te 23,25 milyon dolarlık bir uzlaşmayla kapandı.

The Register, Be'nin kayda değer bir gelir akışı olmadan on yıl ayakta kalmasını mühendislik becerisinin kanıtı olarak yorumladı. BeOS'un mirası bugün açık kaynaklı Haiku projesinde sürüyor. Be'nin dersi, teknik üstünlüğün dağıtım kanallarına erişim olmadan pazara dönüşmediği.

## Dersler

- Platform işinde dağıtım kanalını kontrol eden oyuncuyla (bilgisayar üreticileri, uygulama mağazaları) çatışma riskini baştan hesaplayın; iyi ürün tek başına rafa çıkmaya yetmez.
- Büyük bir alıcıyla pazarlığa oturmadan önce ürünün eksik temel özelliklerini (Be örneğinde yazdırma) kapatın; eksikler masadaki gücünüzü azaltır.
- Stratejiyi sık değiştirmek sınırlı kaynağı her seferinde yeniden dağıtır; bir alanda gelir kanıtlamadan diğerine geçmeyin.

## Kaynaklar

- [Be Inc.](https://en.wikipedia.org/wiki/Be_Inc.)
- [Ex-Apple brains to lead Palm software revival](https://www.theregister.com/2001/08/28/exapple_brains_to_lead_palm/)
- [BeIA Here Now](https://www.wired.com/2000/02/beia-here-now/)

---

# eToys (1997 – 2001)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/etoys/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Makro kriz

## Ne yapıyordu?

eToys.com, oyuncakları internet üzerinden satan bir perakende sitesiydi. Kuluçka merkezi Idealab bünyesinde 3 Kasım 1997'de yayına girdi ve kısa sürede sektörde ölçüt kabul edilen oyuncak sitelerinden biri haline geldi.

## Neden kapandı?

Şirketin değeri Ocak 1999'daki halka arzın ardından dotcom coşkusuyla hızla yükseldi; 20 dolardan arz edilen hisse ilk gün 76 dolardan kapandı. Bu hızlı yükseliş eToys'u dotcom balonunun simgelerinden biri yaptı ve balon söndüğünde bu değerlemeyi taşıyacak bir dayanak kalmadı. 1999 sonunda İsviçreli sanat grubu etoy'a açılan alan adı davası da şirketin internette sert bir kamuoyu tepkisiyle karşılaşmasına yol açtı. Mart 2001 civarında kalan varlıkların büyük kısmı KB Toys'a 5 milyon dolara satıldı. Şirket 1 Nisan 2001'de iflas etti ve kısa süre sonra kapandı.

## Hikâyesi

4 Ocak 1999'da borsada işlem görmeye başlayan eToys hisseleri 20 dolardan arz edildi ve ilk günü 76 dolardan kapattı. Bir oyuncak satıcısı için bu, dotcom çılgınlığının ortasında bile göz kamaştırıcı bir başlangıçtı. Araştırma şirketi eMarketer da o dönem eToys'u, diğer bütün oyuncak sitelerinin kendisiyle kıyaslandığı ölçüt olarak tanımlıyordu.

eToys, internet girişimleri üreten kuluçka merkezi Idealab bünyesinde 3 Kasım 1997'de yayına girdi. Fikir, oyuncak alışverişini mağaza raflarından ekrana taşımaktı. Halka arzın ardından şirketin değeri hızla yükseldi ve eToys kısa sürede dotcom balonunun simgelerinden biri haline geldi.

1999'un sonunda şirket beklenmedik bir itibar kriziyle uğraştı. eToys, kendisinden çok önce kurulmuş olan İsviçreli sanat grubu etoy'u, etoy.com alan adının kendi adıyla karıştırılabileceği gerekçesiyle dava etti ve grubun alan adını kullanmasını engelleyen bir mahkeme kararı aldı. İnternette büyük bir tepki doğdu, etoy destekçileri "sanal ayaklanma" çağrısı yaptı, mesaj panoları öfkeli yorumlarla doldu. Wired'ın Aralık 1999 tarihli haberine göre eToys, kamuoyu baskısı karşısında davanın peşine düşmeyeceğini açıkladı.

Balon söndüğünde eToys'un değerlemesini taşıyacak bir dayanak kalmadı. The Wall Street Journal'ın Mart 2001'deki haberine göre Bain Capital'in sahibi olduğu KB Toys, eToys'un kalan varlıklarının büyük kısmını 5 milyon dolara satın aldı. Şirket 1 Nisan 2001'de iflas etti ve kısa süre sonra kapandı. İflas sürecinde alacaklıları temsil eden hukuk bürosunun bir ortağıyla şirketin yeni CEO'su arasındaki iş ilişkisi çıkar çatışması tartışması yarattı; bir yargıç daha sonra kusur bulmadı.

Marka ise el değiştirerek yaşadı. Varlıklar KB Toys'tan hedge fonu D. E. Shaw'a geçti, site eToys Direct tarafından yeniden açıldı. Bu şirketin çatı kuruluşu Parent Company Aralık 2008'de iflas başvurusu yaptı ve alan adı Şubat 2009'da Toys "R" Us'a geçti. eToys'un hikâyesi, borsa coşkusuyla yükselen bir değerlemenin kalıcı bir işin yerini tutmadığını hatırlatıyor.

## Dersler

- Halka arz günündeki fiyat bir iş planı değildir; değerlemeniz piyasa iştahına değil, kendi nakit akışınıza dayanmalı.
- Marka koruma adına küçük bir topluluğa dava açmadan önce itibar maliyetini tartın; internet kamuoyu hızlı ve sert tepki verir.
- Kötü günde varlıkların ne kadar eder olduğunu bilin; zor anda satış bedeli, iyi günlerdeki değerlemenin çok küçük bir kısmı olabilir.

## Kaynaklar

- [EToys.com](https://en.wikipedia.org/wiki/EToys.com)
- [EToys Relents, Won't Press Suit](https://www.wired.com/1999/12/etoys-relents-wont-press-suit/)
- [Parent Company, a Retailer, Files for Bankruptcy](https://www.nytimes.com/2008/12/30/business/30shop.html?_r=1&adxnnl=1&ref=business&adxnnlx=1244694327-mytT8mvOALlccVDE+/ks3A)

---

# Excite@Home (1996 – 2001)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/excite-at-home/
- Sektör: Telekom
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

@Home Network, kablo televizyon şebekelerinin çift yönlü altyapısı üzerinden yüksek hızlı internet sunmak için 1996'da kurulan bir ortak girişimdi. Ocak 1999'da Excite portalını 6,7 milyar dolarlık bir birleşmeyle bünyesine kattı ve Excite@Home adıyla anıldı. Zirvede ABD, Kanada, Japonya, Avustralya ve Benelüks ülkelerinde 4,1 milyon aboneye hizmet veriyordu.

## Neden kapandı?

Kârlı genişbant ağı, zarar eden bir arama motoru ve portalla birleştirildi ve giderler gelirlerin çok önüne geçti. Birleşmenin ardından iMall ve Blue Mountain Arts gibi pahalı satın almalar yapıldı; Blue Mountain iki yıl dolmadan ödenen bedelin yüzde 5'inden azına satıldı. Mart 2000'de dotcom balonunun sönmesi ve internet reklam pazarının çöküşü yeni sermaye bulmayı zorlaştırdı. 2001'de nakit tükenirken tahvil sahipleri 50 milyon dolarlık borcun hemen ödenmesini istedi, Cox ve Comcast hizmetten ayrılacaklarını açıkladı. Şirket 1 Ekim 2001'de Chapter 11 iflas korumasına başvurdu.

## Hikâyesi

19 Aralık 1998'de, girişim sermayesi şirketi Kleiner Perkins'in teşvikiyle @Home Network'ün yönetim kurulu başkanı ve CEO'su Thomas Jermoluk, Excite'ın CEO'su George Bell ile bir araya geldi. Excite o sırada Yahoo! ile birleşme görüşmesi yürütüyordu; toplantıdan ise Excite'ın @Home'a katılması kararı çıktı. Ocak 1999'da gelen 6,7 milyar dolarlık birleşme, iki internet şirketi arasındaki en büyük anlaşmalardan biriydi.

@Home, 1996'da Milo Medin, William Randolph Hearst III ve TCI, Comcast, Cox gibi kablo operatörlerinin ortak girişimi olarak kurulmuştu. Amaç, kablo televizyonun çift yönlü altyapısını yüksek hızlı internete dönüştürmekti. Zirvede ABD, Kanada, Japonya, Avustralya ve Benelüks ülkelerinde 4,1 milyon aboneye hizmet veren şirketin hissesi 1999'un ilk çeyreğinde 128,34 dolara, piyasa değeri 35 milyar dolara ulaştı.

Birleşme, kârlı bir erişim ağını zarar eden bir arama motoru ve portalla evlendirdi. Excite@Home kısa sürede iMall'u yaklaşık 425 milyon dolarlık hisseyle, elektronik tebrik kartı şirketi Blue Mountain Arts'ı ise yaklaşık 430 milyon dolarlık hisse ve 350 milyon dolar nakitle aldı. Yeni CEO Massachusetts'teki evinden çalışıyor, finans direktörü haftada bir kez Los Angeles'tan merkeze uçuyordu. Giderler gelirlerin çok önüne geçti; Mart 2000'de dotcom balonunun sönmesi ve internet reklam pazarının çöküşü yeni para bulmayı zorlaştırdı.

Haziran 2001'de sağlanan 100 milyon dolarlık finansman, hisse Nasdaq'tan çıkarılırsa derhal geri ödenecekti. Ağustosta tahvil sahipleri 50 milyon dolarlık borcun hemen ödenmesini istedi, Cox ve Comcast hizmetten ayrılacaklarını açıkladı. Eylülde Blue Mountain, ödenen bedelin yüzde 5'inden azına, 35 milyon dolara American Greetings'e satıldı. 1 Ekim 2001'de şirket Chapter 11 iflas korumasına başvurdu; ulusal fiber ağa erişim 307 milyon dolara AT&T'ye satıldı ve kalan 1.350 çalışan 2002'nin ilk çeyreğine kadar işten çıkarıldı. @Home markası ise Japonya ve Benelüks'teki ortaklar tarafından kullanılmaya devam etti.

Excite@Home, iki güçlü işin birleşmesinin kendiliğinden güçlü bir şirket yaratmadığını gösteren bir örnek. Abonelerden düzenli gelir elde eden bir altyapı işi, reklama bağımlı bir portalın risklerini üstlenince piyasa döndüğü anda ikisi birlikte battı.

## Dersler

- Düzenli abonelik geliri üreten bir işi, reklam döngüsüne bağımlı ve zarar eden bir işle birleştirmeden önce iki tarafın nakit akışını ayrı ayrı test edin.
- Kanalınızı ortaklarınız kontrol ediyorsa, ortakların ayrılma senaryosunu ve buna karşı planınızı önceden yazın.
- Kolay bulunan finansmanın şartlarını okuyun; borsa kotasyonuna bağlı erken geri ödeme maddeleri kriz anında şirketi hızla batırabilir.

## Kaynaklar

- [@Home Network](https://en.wikipedia.org/wiki/@Home_Network)
- [Cable partners replace @Home with ease](https://www.cnet.com/tech/mobile/cable-partners-replace-home-with-ease/)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q4570714](https://www.wikidata.org/wiki/Q4570714)

---

# Flooz.com (1999 – 2001)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/flooz/
- Sektör: Fintech
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 35 milyon $
- Kapanış nedeni: Pazar ihtiyacı yoktu

## Ne yapıyordu?

Flooz.com, New York merkezli bir dotcom girişimiydi ve internet mağazalarına özgü bir sanal para birimi yaratmaya çalıştı. Kullanıcılar flooz kredilerini bazı sitelerden promosyon olarak kazanıyor ya da doğrudan satın alıyor, ardından katılımcı çevrimiçi mağazalarda harcayabiliyordu. Şirket, Whoopi Goldberg'in oynadığı televizyon reklamlarıyla tanıtıldı.

## Neden kapandı?

Flooz ne satıcılar ne de tüketiciler arasında yeterince benimsendi; yaygın kabul görmeyince kullanışlılığı ve çekiciliği de sınırlı kaldı. 2001'de FBI, Rus ve Filipinli bir organize suç şebekesinin çalıntı kredi kartlarıyla 300 bin dolarlık flooz alarak kara para akladığını şirkete bildirdi. Kurucu Robert Levitan'ın açıklamasına göre 2001 ortasında tüketici kredi kartı işlemlerinin yüzde 19'u sahteydi. Şirket, 35 ile 50 milyon dolar arasında olduğu bildirilen risk sermayesini tüketti ve 26 Ağustos 2001'de kapandığını duyurdu.

## Hikâyesi

Flooz adı, Arapçada para anlamına gelen fuloos kelimesinden türetilmişti ve arkasındaki fikir de en az adı kadar iddialıydı: yalnızca internet mağazalarında geçen bir para birimi yaratmak. New York merkezli şirketi, iVillage'ın kurucu ortaklarından Robert Levitan başlattı; site Şubat 1999'da yayına girdi. Model, havayolu mil programlarına ya da market puan kartlarına benziyordu.

Kullanıcılar flooz kredilerini bazı internet şirketlerinin verdiği promosyonlarla kazanabiliyor ya da doğrudan flooz.com'dan satın alabiliyordu. Biriken krediler, katılımcı çevrimiçi mağazalarda ürün almak için harcanıyordu. Şirket tanınırlık için büyük oynadı; komedyen Whoopi Goldberg bir dizi televizyon reklamında flooz'u tanıttı. Kısa ömrü boyunca şirketin 35 ile 50 milyon dolar arasında risk sermayesi harcadığı bildirildi.

Ama iki taraflı bir ödeme ağında satıcıları ve alıcıları aynı anda ikna etmek gerekiyordu ve bu gerçekleşmedi. Flooz ne mağazalar ne de tüketiciler arasında yeterince benimsendi; yaygın kabul görmeyen bir para birimi de doğal olarak az kullanışlı ve az çekici kaldı. Üstüne 2001'de FBI, Rus ve Filipinli bir organize suç şebekesinin çalıntı kredi kartlarıyla 300 bin dolarlık flooz satın alıp bunu kara para aklamada kullandığını şirkete bildirdi. Levitan'ın açıklamasına göre 2001 ortasında tüketici kredi kartı işlemlerinin yüzde 19'u sahteydi. The New York Times, kapanış duyurusunun ertesi günü şirketin dolandırıcılık mağduru olmuş olabileceğini yazdı.

Flooz 26 Ağustos 2001'de kapandığını duyurdu. Harcanmamış krediler bir anda değersizleşti ve iade edilmedi. İflas sürecinde yaklaşık 325 bin alacaklı olduğu belirtildi. Kapanış, dotcom çöküşünün derinleştiğinin erken işaretlerinden biri olarak yorumlandı.

Flooz'un hikâyesi, ödeme ve cüzdan girişimlerinin en zor sorununu gösteriyor: bir ödeme ağı ancak iki taraf da oradaysa değer taşır. Dolandırıcılığa karşı güçlü kontroller kurulmadan büyümek ise kayıpların gelirden hızlı artmasına yol açabilir.

## Dersler

- İki taraflı bir ödeme ağında önce tek bir tarafı (ör. belirli bir satıcı grubunu) tamamen kazanın; iki tarafı aynı anda ikna etmeye çalışmak parayı hızla eritir.
- Kartla bakiye yüklenen her üründe dolandırıcılık kontrollerini lansmandan önce kurun; sahte işlemler büyümeden hızlı artabilir.
- Kullanıcı bakiyesini tutuyorsanız şirket kapanırsa bu paraya ne olacağını baştan planlayın; aksi halde binlerce alacaklıyla karşılaşırsınız.

## Kaynaklar

- [Flooz.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Flooz.com)
- [E-Commerce Report; Seller of Online Currency May Have Been Victim of Fraud](https://www.nytimes.com/2001/08/27/business/e-commerce-report-seller-of-online-currency-may-have-been-victim-of-fraud.html)
- [Where are they now? New York City's Dot Com Entrepreneurs: Part One](https://thenextweb.com/news/where-are-they-now-new-york-citys-dot-com-entrepreneurs-part-one)

---

# Kozmo.com (1998 – 2001)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/kozmo/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 250 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Kozmo.com, New York merkezli bir çevrimiçi teslimat şirketiydi ve video, oyun, DVD, müzik, dergi, kitap, yiyecek ve temel ihtiyaç ürünlerini teslimat ücreti almadan bir saat içinde kapıya getiriyordu. Kuryeler bisiklet, araba, kamyon ya da toplu taşımayla dağıtım yapıyordu. Temmuz 2000'deki zirvesinde 11 ABD şehrinde faaliyet gösteriyordu.

## Neden kapandı?

Düşük tutarlı siparişleri ücretsiz ve çok hızlı taşımak, sipariş başına maliyeti gelirin üzerine çıkardı. SEC'e sunulan belgelere göre şirket 1999'da 3,5 milyon dolar gelire karşı 26,3 milyon dolar net zarar etti. Starbucks'la imzalanan ve beş yılda 150 milyon dolar ödeme öngören tanıtım anlaşması sabit giderleri büyüttü; anlaşma Mart 2001'de 15 milyon dolar ödendikten sonra sonlandırıldı. Halka arz başvurusu yapılsa da şirket borsaya açılamadı. Dotcom balonunun sönmesinin hemen ardından Kozmo, Nisan 2001'de 1.100 çalışanını çıkararak kapandı.

## Hikâyesi

Nisan 2001'de Kozmo.com'un 18 noktasının birçoğunda vardiyasına gelen çalışanlar kapıları kilitli buldu; şirketin kapandığını çoğu böyle öğrendi. Oysa kısa süre önce Kozmo, dotcom çağının en cüretkâr vaatlerinden birini 11 ABD şehrinde yerine getiriyordu: film, oyun, dergi, atıştırmalık ya da bir Starbucks kahvesi, teslimat ücreti alınmadan bir saat içinde kapınızda.

Şirketi Mart 1998'de New York'ta iki genç yatırım bankacısı, Joseph Park ve Yong Kang kurdu. Kuryeler bisikletle, arabayla ya da toplu taşımayla dağıtım yapıyordu. Kurucuların tezi, mağaza kirası ödememenin teslimat maliyetini fazlasıyla karşılayacağıydı. Yatırımcılar ikna oldu: 1999'da Flatiron, Oak ve Chase'in de aralarında olduğu bir grup 28 milyon dolar, 2000'de Amazon 60 milyon dolar yatırdı. Toplam yatırımın 250 milyon dolar civarında olduğu tahmin ediliyor. Şubat 2000'de Starbucks'la beş yıllık bir anlaşma imzalandı; Kozmo, kahve dükkânlarındaki tanıtım karşılığında 150 milyon dolar ödemeyi kabul etti.

Rakamlar ise tezi doğrulamadı. SEC'e sunulan belgelere göre şirket 1999'da 3,5 milyon dolar gelir elde ederken 26,3 milyon dolar net zarar etti. Nisan 2000'de MSNBC.com, Kozmo'nun ağırlıklı olarak Afro-Amerikalıların yaşadığı bölgeleri hizmet dışında bıraktığını öne süren bir haber yayımladı. Şirket ırkın kararlarında rol oynadığını reddetti; konuyu takip eden sivil haklar kuruluşu da daha sonra Kozmo'yla ortak bir girişim başlattı. Credit Suisse First Boston ile halka arz başvurusu yapıldı, ancak şirket borsaya hiç açılamadı.

Dotcom balonu söndükten kısa süre sonra Kozmo, Mart 2001'de Starbucks anlaşmasını 15 milyon dolar ödeyerek sonlandırdı ve bir ay sonra 1.100 çalışanını çıkararak kapandı. Marka 2013'te Yummy.com'a satıldı ve 2018'de bir toptan alışveriş kulübü olarak yeniden açıldı; site Temmuz 2023 itibarıyla yine erişilemez durumdaydı.

Eski teknoloji direktörü Chris Siragusa'nın 2005'te Manhattan'da kurduğu benzer servis MaxDelivery, fikrin küçük ve yoğun bir bölgede yaşayabildiğini gösterdi. Kozmo'nun dersi de burada: hızlı teslimat, ancak sepet büyüklüğü ve sipariş yoğunluğu maliyeti karşıladığında ayakta kalabiliyor.

## Dersler

- Ücretsiz ve anında teslimat ancak ortalama sepet tutarı ve bölge yoğunluğu maliyeti karşılıyorsa sürdürülebilir; bu hesabı şehir şehir yapın.
- Büyük markalarla yapılan uzun vadeli tanıtım anlaşmalarının sabit ödeme yükünü, gelir kanıtlanmadan üstlenmeyin.
- Hizmet bölgesini seçerken kullandığınız kriterleri şeffaf biçimde belgeleyin; bölge kararları itibar riskine dönüşebilir.

## Kaynaklar

- [Kozmo.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Kozmo.com)
- [Kozmo.com Pedaling To The Precipice?](https://www.forbes.com/2000/06/22/mu3.html)
- [Kozmo.com will pay Starbucks $150M](http://www.bizjournals.com/seattle/stories/2000/02/14/daily1.html)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q6435354](https://www.wikidata.org/wiki/Q6435354)

---

# Napster (1999 – 2001)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/napster/
- Sektör: Medya ve eğlence
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: bilinmiyor
- Kapanış nedeni: Düzenleme ve hukuk

## Ne yapıyordu?

Napster, Haziran 1999'da Shawn Fanning ve Sean Parker'ın başlattığı, kullanıcıların MP3 müzik dosyalarını birbirleriyle paylaşmasını sağlayan eşler arası bir uygulamaydı. Kullanımı kolay arayüzü ve başka yerde bulunması zor kayıtları sayesinde kısa sürede kitleselleşti. Paylaşılan tüm şarkıların listesi, Napster'ın barındırdığı merkezi bir veritabanında tutuluyordu.

## Neden kapandı?

Aralık 1999'da A&M Records ve diğer plak şirketleri RIAA aracılığıyla Napster'a telif hakkı ihlaline katkıda bulunduğu gerekçesiyle dava açtı; Metallica ve Dr. Dre de ayrı davalar açtı. Şubat 2001'deki mahkeme kararı sonrasında verilen ihtiyati tedbir, Napster'dan ağını izlemesini ve telifli içeriğe erişimi kısıtlamasını istedi. Şirket Temmuz 2001'in başında ağını tamamen kapattı ve bir daha açmadı. Plak şirketlerine önerdiği 1 milyar dolarlık uzlaşma reddedildi, ücretli modele geçiş için büyük plak şirketlerinden lisans da alınamadı. Bertelsmann'a satış anlaşması iflas mahkemesince engellenince varlıklar açık artırmayla satıldı.

## Hikâyesi

Napster adı, Shawn Fanning'in lisede saçları yüzünden aldığı Nappy lakabından geliyordu. Fanning, Sean Parker ile birlikte Haziran 1999'da yayına aldığı uygulamayla müziğin internette dolaşım biçimini birkaç ay içinde değiştirdi. Diğer paylaşım ağlarından farklı olarak Napster yalnızca MP3'e odaklanıyor, kolay bir arayüz sunuyor ve eski şarkılar, yayımlanmamış kayıtlar, konser kayıtları gibi başka yerde bulunmayan içerikleri birkaç tıkla erişilebilir kılıyordu.

Yayılma baş döndürücüydü. Üniversite yurtlarında dış ağ trafiğinin yüzde 61'e varan kısmı MP3 aktarımından oluşunca pek çok okul Napster'ı engelledi. Şubat 2001'de doğrulanmış kullanıcı sayısı dünya genelinde 26,4 milyona ulaştı; bazı gayriresmî tahminler 80 milyon kayıtlı kullanıcıdan söz ediyordu. Radiohead'in Kid A albümünün çıkıştan önce Napster'da yayılmasının satışları artırdığı düşünüldü ve bazı sanatçılar platformu açıkça destekledi.

Müzik endüstrisi ise karşı saldırıya geçti. Aralık 1999'da A&M Records ve diğer plak şirketleri RIAA aracılığıyla telif ihlaline katkı gerekçesiyle dava açtı. Nisan 2000'de Metallica, şarkılarını paylaştığını tespit ettiği yaklaşık 335 bin kişiyi belgeleyen bir dava açtı; Dr. Dre de benzer bir dava başlattı. Temmuz 2000'de verilen ihtiyati tedbir temyiz sürecinde geçici olarak durduruldu, ancak Şubat 2001'deki kararın ardından mahkeme Napster'dan ağı izlemesini ve telifli içeriğe erişimi engellemesini istedi. Şirketin beş yıla yayılan 1 milyar dolarlık uzlaşma teklifi reddedildi.

Temmuz 2001'in başında Napster tüm ağını kapattı ve bir daha açmadı. Eylül 2001'de hak sahiplerine 26 milyon dolar ödemeyi kabul etti, fakat ücretli sürüm için büyük plak şirketlerinden lisans alamadı. Mayıs 2002'de varlıklarını 85 milyon dolara Bertelsmann'a satmak üzere anlaştı ve Haziran'da iflas başvurusu yaptı; iflas hâkimi çıkar çatışması gerekçesiyle satışı engelledi. Kasım 2002'de marka ve logo Roxio'ya 5,3 milyon dolara satıldı. Napster adı sonraki yıllarda Roxio, Best Buy, Rhapsody ve başka sahiplerin elinde ücretli müzik hizmeti olarak kullanıldı; bunlar ilk şirketin devamı değil, markanın yeniden kullanımıydı.

Napster'ın kapanması paylaşımı durdurmadı; Gnutella ve BitTorrent gibi merkezi olmayan yöntemler ortaya çıktı. Hikâyenin girişimciler için dersi, güçlü kullanıcı talebini kanıtlamakla bir iş modelini yasal zemine oturtmanın ayrı işler olduğu.

## Dersler

- Başkalarının hakkına dayanan içerikle büyüyorsanız, hak sahipleriyle lisans görüşmesini kullanıcı patlamasından önce başlatın.
- Hukuki riski yüksek bir üründe mimari tercihler sorumluluğu doğrudan şirkete yükleyebilir; tasarımı hukuk danışmanıyla birlikte yapın.
- Kullanıcı sayısı tek başına pazarlık gücü değildir; 26 milyon kullanıcıya rağmen plak şirketleri 1 milyar dolarlık teklifi reddetti.

## Kaynaklar

- [Napster](https://en.wikipedia.org/wiki/Napster)
- [Napster Suffers Setback in Appeals Court Ruling](https://www.nytimes.com/2001/02/13/technology/napster-suffers-setback-in-appeals-court-ruling.html)
- [Metallica fingers 335,435 Napster users](https://www.cnet.com/tech/services-and-software/metallica-fingers-335435-napster-users/)

---

# Webvan (1996 – 2001)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/webvan/
- Sektör: Lojistik ve teslimat
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 771 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Webvan, Foster City merkezli bir çevrimiçi market şirketiydi; müşteriler siparişlerini internetten verip teslimat için 30 dakikalık bir zaman aralığı seçebiliyordu. Şirket kendi depolarını ve kamyon filosunu kurdu, zirvede ABD'de 10 bölgede hizmet verdi ve 2001'e kadar 26 şehre ulaşmayı hedefledi.

## Neden kapandı?

Yatırımcıların ilk hamle avantajı için baskısıyla şirket, iş modelini ilk pazarında kanıtlamadan pek çok şehre açıldı. Depolar için Bechtel'e 1 milyar dolarlık sipariş verildi ve sıfırdan kurulan altyapı çok yüksek sabit maliyet yarattı. 2000'de 178,5 milyon dolarlık satışa karşı 525,4 milyon dolar gider oluştu. Fiyata duyarlı kitlenin hedeflenmesi marjları düşük tuttu, üst düzey yöneticilerin hiçbirinin süpermarket deneyimi de yoktu. Kayıplar 800 milyon doları aşınca şirket Temmuz 2001'de faaliyetlerini durdurup iflas başvurusu yaptı.

## Hikâyesi

Kasım 1999'da halka açıldığı gün Webvan'ın değeri 4,8 milyar doları aşmıştı. Oysa o güne kadar şirketin elde ettiği toplam gelir yalnızca 395 bin dolardı ve birikmiş zararı 50 milyon doları geçiyordu. Bu uçurum, dotcom döneminin en pahalı derslerinden birinin habercisiydi.

Webvan 1996'da, Borders kitabevi zincirinin kurucularından Louis Borders tarafından kuruldu. Fikir basitti: müşteri market siparişini internetten verecek, teslimat için 30 dakikalık bir zaman aralığı seçecekti. Benchmark Capital, Sequoia Capital ve Borders 1997'de 3,5'er milyon dolar yatırdı; ardından Softbank 160,3 milyon, Goldman Sachs 50 milyon dolar koydu, Sequoia da 50 milyon dolar daha ekledi. Risk sermayesi toplamı 396 milyon doları aştı, halka arz da 375 milyon dolar getirdi. Şirketin başına Andersen Consulting'in eski lideri George Shaheen geçti.

Yatırımcılar ilk hamle avantajı için hızlı büyüme istiyordu. Haziran 1999'da San Francisco Körfez Bölgesi'nde sipariş almaya başlayan Webvan, depoları için Bechtel'e 1 milyar dolarlık sipariş verdi, kendi kamyon filosunu kurdu ve 2000'de zarar eden rakibi HomeGrocer'ı 1,2 milyar dolarlık hisseyle satın aldı. Zirvede 10 ABD bölgesinde hizmet veren şirketin 2000'deki 178,5 milyon dolarlık satışının karşısında 525,4 milyon dolar gider vardı. Üst yönetimde süpermarket işletmeciliği deneyimi olan kimse yoktu ve hedeflenen fiyata duyarlı kitle, bu pahalı altyapıyı taşıyacak marjı bırakmıyordu.

Shaheen Nisan 2001'de istifa etti. Temmuz 2001'de Webvan faaliyetlerini durdurup iflas başvurusu yaptı; geride 800 milyon doların üzerinde kayıp ve işsiz kalan 2.000 çalışan kaldı. Bozulmayan gıdalar yerel gıda bankalarına bağışlandı, bazı yöneticiler daha sonra Amazon'a geçti.

Webvan'ın asıl hatası fikirde değil, sıralamadaydı. Model ilk şehirde kârlı hale gelmeden sıfırdan kurulan depolarla ülke geneline yayıldı. Mevcut süpermarketlerin altyapısını kullanan Peapod dotcom çöküşünü atlatırken Webvan tarihe karıştı. 2020'lerde hızlı market teslimatı yeniden yükselişe geçtiğinde, Webvan'ın hikâyesi bu girişimler için en sık hatırlatılan uyarı oldu.

## Dersler

- Yeni bir şehre açılmadan önce ilk şehirde sipariş başına kârlılığı kanıtlayın; hızlı ölçek zararı katlar.
- Mevcut market ve depo altyapısını kullanmak, sıfırdan otomasyonlu depo kurmaktan çok daha az sermaye ister.
- Yönetim ekibinde sektörün operasyon bilgisini taşıyan en az bir kişi bulundurun; genel yöneticilik deneyimi market lojistiğinin yerini tutmaz.

## Kaynaklar

- [Webvan](https://en.wikipedia.org/wiki/Webvan)
- [Webvan goes under / Online grocer shuts down -- $830 million lost, 2,000 workers fired](https://www.sfgate.com/news/article/Webvan-goes-under-Online-grocer-shuts-down-2901586.php)
- [Webvan Stock Price Closes 65% Above Initial Offering](https://www.nytimes.com/1999/11/06/business/webvan-stock-price-closes-65-above-initial-offering.html)
- [https://www.wikidata.org/wiki/Q17087287](https://www.wikidata.org/wiki/Q17087287)

---

# Boo.com (1998 – 2000)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/boo-com/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Birleşik Krallık
- Toplam yatırım: 135 milyon $
- Kapanış nedeni: Nakit bitti

## Ne yapıyordu?

Boo.com, Londra merkezli bir çevrimiçi moda perakendecisiydi ve 18 ile 24 yaş arası şık, varlıklı gençlere markalı spor ve moda giyim satmayı hedefliyordu. Site, ürünleri üç boyutlu modeller üzerinde inceleme imkânı ve Miss Boo adlı sanal alışveriş asistanıyla dikkat çekti. Defalarca ertelenen lansmanın ardından 1999 sonbaharında yayına girdi.

## Neden kapandı?

Şirket 18 ayda 135 milyon dolar harcadı; satış başlamadan reklam ve halkla ilişkilere 25 milyon dolar gitti. Yüzlerce kilobaytlık sayfalar ve alışılmadık gezinme yapısı, genişbandın yaygın olmadığı bir dönemde kullanıcıları zorladı. Ücretsiz iade hizmeti beklenenden yüksek iade oranı ve lojistik maliyeti yarattı, kadro da ihtiyaç netleşmeden büyütüldü. İş planı, satışlar giderlere yetişene kadar yeni sermaye bulunacağı varsayımına dayanıyordu ve 2000'in ikinci çeyreğinde Nasdaq'taki düşüşle bu kapı kapandı. Şirket 18 Mayıs 2000'de kayyuma devredilip tasfiye edildi.

## Hikâyesi

Boo.com alan adı bir aracıdan 2.500 dolara alınmıştı; şirketin geri kalan her şeyi ise çok daha pahalıya mal olacaktı. 1998'de üç İsveçli girişimci, Ernst Malmsten, Kajsa Leander ve Patrik Hedelin, Londra'nın Carnaby Street'inde markalı spor ve moda giyimi internetten satacak bir şirket kurdu. Üçlü daha önce İsveç'te Bokus.com adlı çevrimiçi kitapçıyı kurmuştu ve yatırımcıların gözünde Avrupa'nın en deneyimli internet girişimcileri arasında sayılıyordu.

Hedef kitle 18 ile 24 yaş arası, şık ve varlıklı gençlerdi. Site, kıyafetleri üç boyutlu modeller üzerinde inceleme imkânı ve Miss Boo adlı sanal bir alışveriş asistanı sunuyordu. Yalnızca bu 3D teknolojisinin geliştirilmesi 6 milyon doları aştı, bakımı ayda 500 bin dolar tutuyordu. Lansman defalarca ertelendi; site 1999 sonbaharında açıldığında şirketin Amsterdam, Münih, New York, Paris ve Stokholm'de ofisleri ve 400 çalışanı vardı. Satış başlamadan reklam ve halkla ilişkilere 25 milyon dolar harcanmıştı.

İlk izlenim kötüydü. Ana sayfa yüzlerce kilobayttı ve genişbandın yaygın olmadığı bir dönemde yüklenmesi dakikalar alabiliyordu; sabit boyutlu pencere ve sayfadan sayfaya değişen gezinme mantığı kullanıcıları yordu. Bu sorunlar zamanla büyük ölçüde giderildi ve satışlar hızla arttı; kapanıştan önceki iki haftada satış yaklaşık 500 bin dolara ulaştı. Ancak ücretsiz iade hizmeti beklenenden yüksek bir iade oranı getirdi, kadro da ihtiyaç netleşmeden şişti.

Asıl sorun planın kendisiydi: satışlar giderlere yetişene kadar yeni risk sermayesinin her zaman bulunacağı varsayılmıştı. 2000'in ikinci çeyreğinde Nasdaq'taki sert düşüşle bu kapı kapandı. 18 ayda 135 milyon dolar harcayan şirket 18 Mayıs 2000'de kayyuma devredildi. En büyük kaybeden, Lübnanlı Hariri ailesinin üyelerince desteklenen ve yaklaşık 20 milyon sterlin yatıran Omnia fonu oldu. Teknoloji Bright Station'a 250 bin dolara satıldı; marka ise Fashionmall.com'a geçti ve 2000 sonbaharında çok daha küçük bir bütçeyle yeniden açıldı.

Boo.com'un dersi açık: sermayenin hep akacağı varsayımına kurulan bir büyüme planı, piyasa döndüğünde ürün iyileşmiş olsa bile şirketi kurtaramaz.

## Dersler

- Finansman planınızı bir sonraki turun her koşulda geleceği varsayımına değil, mevcut kasayla kârlılığa ne kadar yaklaşabileceğinize göre yapın.
- Teknik gösterişi hedef kitlenin gerçek bağlantı hızı ve cihazlarıyla test edin; yavaş açılan bir vitrin satış kaybettirir.
- Ücretsiz iade gibi vaatlerin lojistik maliyetini, iade oranı tahminiyle birlikte baştan fiyatlayın.

## Kaynaklar

- [Boo.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Boo.com)
- [INTERNATIONAL BUSINESS; Fashionmall.com Swoops in for the Boo.com Fire Sale](https://www.nytimes.com/2000/06/02/business/international-business-fashionmallcom-swoops-in-for-the-boocom-fire-sale.html)
- [Boo back in business, this time on a budget](https://www.telegraph.co.uk/finance/4470630/Boo-back-in-business-this-time-on-a-budget.html)

---

# Pets.com (1998 – 2000)

- Adres: https://girisimcikafasi.com/girisim-mezarligi/pets-com/
- Sektör: E-ticaret
- Ülke: Amerika Birleşik Devletleri
- Toplam yatırım: 93 milyon $
- Kapanış nedeni: İş modeli tutmadı

## Ne yapıyordu?

Pets.com, San Francisco merkezli bir e-ticaret sitesiydi ve mama, kum, oyuncak gibi evcil hayvan ürünlerini doğrudan tüketiciye satıyordu. Şirket, Super Bowl reklamında ve 1999 Macy's Şükran Günü Geçidi'nde boy gösteren çorap kukla maskotuyla dönemin en tanınan internet markalarından biri oldu.

## Neden kapandı?

Şirket ürünleri maliyetinin altında satıyordu; ikinci mali yılında bile satışlar maliyetin yaklaşık yüzde 27 altında gerçekleşti. Kâr marjlarının yüzde 2 ile 4 arasında olduğu bir sektörde ağır mama ve kum paketlerinin kargo masrafını üstlenmek neredeyse her satışı zarara çevirdi. İlk mali yılda 619 bin dolarlık gelire karşı reklama 11,8 milyon dolar harcandı ve lansmandan önce bağımsız bir pazar araştırması yapılmadı. Satışlar arttıkça zarar da büyüdü, PetSmart'ın satın alma teklifi şirketin net nakit değerinin altında kaldı. Yeterli finansman bulamayan Pets.com Kasım 2000'de sipariş almayı durdurup tasfiyeye gitti.

## Hikâyesi

Ocak 2000'de Super Bowl izleyicileri, şirkete 1,2 milyon dolara mal olan bir reklamda mikrofon tutan bir çorap kuklayla tanıştı. Kukla, San Francisco merkezli Pets.com'un maskotuydu ve kısa sürede ülke çapında tanınan bir figüre dönüştü. Pets.com alan adını 1994'te girişimci Greg McLemore almıştı; site Kasım 1998'de açıldı ve şirket 1999 başında Julie Wainwright'ın yönetimine geçti. Amazon ilk yatırım turunda yüzde 54'lük çoğunluk hissesini aldı ve Hummer Winblad ile Bowman Capital'le birlikte Mart 1999'da 10,5 milyon dolar yatırdı.

Pazarlama makinesi tam gaz çalıştı. Kukla Good Morning America'ya konuk oldu, People dergisine röportaj verdi ve 1999 Macy's Şükran Günü Geçidi'nde dev bir balon olarak yürüdü. Şirket Şubat 2000'de Nasdaq'ta halka açılarak 82,5 milyon dolar topladı, Haziran 2000'de en büyük çevrimiçi rakibi Petstore.com'u 10,6 milyon dolara satın aldı. Kapanıştan önce yaklaşık 570 bin müşteriye ulaşmıştı.

Ne var ki satışların arkasındaki denklem baştan bozuktu. Şubat ile Eylül 1999 arasındaki ilk mali yılda 619 bin dolar gelir elde eden şirket, reklama 11,8 milyon dolar harcadı. Kâr marjlarının yüzde 2 ile 4 arasında seyrettiği bir sektörde ağır mama ve kedi kumu paketlerinin kargosunu üstlenmek neredeyse her satışı zarara çeviriyordu. İkinci mali yılda ürünler hâlâ maliyetin yaklaşık yüzde 27 altında satıldı; satış arttıkça kayıp da büyüdü. Lansmandan önce bağımsız bir pazar araştırması bile yapılmamıştı.

Şirketi satma girişimleri sonuç vermedi; PetSmart'ın teklifi şirketin net nakit değerinin altında kaldığı için reddedildi. 7 Kasım 2000'de Pets.com, iki gün sonra sipariş almayı bırakacağını ve 320 çalışanından 255'ini çıkaracağını duyurdu. Halka arzda 11 dolar olan hisse o gün 19 sente inmişti. Alan adı ve markalar Aralık 2000'de PetSmart'a satıldı, tasfiye Ocak 2001'de tamamlandı.

Pets.com, bilinirliğin kârlılık demek olmadığını gösteren en çarpıcı örneklerden biri oldu. Aynı fikrin yıllar sonra Chewy ile başarıya ulaşması, sorunun evcil hayvan ürünlerini internetten satmakta değil, her siparişte para kaybettiren fiyatlama ve lojistik kurgusunda olduğunu düşündürüyor.

## Dersler

- Her siparişin katkı payını reklam bütçesinden önce hesaplayın; birim ekonomisi negatifken büyümek zararı büyütür.
- Ağır ve düşük marjlı ürünlerde ücretsiz kargo vaadini, lojistik maliyetini sipariş başına doğrulamadan vermeyin.
- Lansmandan önce müşterinin internetten alışverişe ne kadar ödeyeceğini küçük bir pazar testiyle ölçün.
- Marka bilinirliğini kârlı talep sanmayın; reklam harcamasını tekrar eden müşteri verisiyle sınayın.

## Kaynaklar

- [Pets.com](https://en.wikipedia.org/wiki/Pets.com)
- [TECHNOLOGY; Pets.com, Sock Puppet's Home, Will Close](https://www.nytimes.com/2000/11/08/business/technology-petscom-sock-puppet-s-home-will-close.html)
- [Pets.com raises $82.5 million in IPO](https://www.cnet.com/news/pets-com-raises-82-5-million-in-ipo/)